«Jasyl» ekonomıkaǵa ótýdiń kókeıkesti máseleleri

Sondyqtan «jasyl» ekonomıka ıdeıa­sy qorshaǵan orta boıynsha (IýNEP) BUU baǵdarlamasy retinde 2008 jyly qabyldandy. IýNEP-ke saı, «jasyl» degenimiz – keleshek urpaqqa qorshaǵan orta úshin eleýli táýekelge jol ber­gizbeıtin, adamdardyń teńsizdigin qys­qartyp, ál-aýqatyn uzaq merzimge jaq­sartýdy qamtamasyz etetin ekonomıka.

«Jasyl» ekonomıkanyń qaıyrshy­lyq­tan qutylýǵa, ekonomıkanyń joǵa­rylaýyna, áleýmettik ıntegrasııaǵa yq­pal etýge, adamdardyń ál-aýqatynyń jaq­sarýyna kómektesetini qupııa emes. Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń (EYDU) klassıfıkasııasyna saı, «jasyl» tehnologııa­lar birneshe salany qamtıdy: jalpy ekologııalyq basqarý, energııany jańadan iske qosylǵan kózder arqyly óndirý, klımattyń ózgerýi saldarynan bolǵan zardaptardy jeńildetý, aýaǵa taraıtyn zııandy qaldyqtardy azaıtý, otyndardy paıdalaný tıimdiligin arttyrý, sonymen qatar ǵımarattar men jaryq berýshi quraldardyń energııalyq tıimdiligin arttyrý.

Eger álemdik tájirıbege súıenetin bolsaq, kóshbasshy elderdiń aldynda, árıne, Ońtústik Koreıa tur. Bul elde ishki jalpy ónimniń (IJО́) 3%-y nemese 60 mlrd AQSh dollary «jasyl» sek­­tordyń damýyna bólinedi. Al AQSh ja­syl ekonomıkany damytýdyń negizgi baǵyty retinde balamaly energetıkany jetildirý jolyn tańdady. Kún qu­rylǵylarynyń kómegimen 2030 jylǵa qaraı el tutynatyn energııanyń 65%-y, jylýdyń 35%-y óndiriletin bolady. EO elderinde túgelge jýyq energetıka, qo­ǵamdyq kólik pen ınfraqurylymdy damytý, eko-qonystar, sonymen qatar qaldyqtardy kádege jaratý júıesi sa­la­larynda «jasyl» sharalar iske qosylǵan.

Shvesııa 2020 jyldarǵa qaraı óz elin­de munaıdan tolyq qutylýdy, kó­mir men ıadrolyq energııany úderisten shy­ǵarýdy josparlap otyr. Qytaıda 2020 jylǵa qaraı elektr energııasynyń 15%-yn jańa energııa kózderinen alý, al ekonomıkadaǵy kómirtegi mólsherin 45%-ǵa azaıtý josparlanýda. QHR-dyń energııa únemdeýge, jańa energııa kózin ta­býǵa, tıisti tehnologııalarǵa bólingen memleket qarjysynyń kólemi AQSh pen EO kórsetkishterinen asyp tústi. Qytaı óndirýshileri kún batareıalarynyń álem­dik eksportynyń 40%-yn, jel qu­rylǵylarynyń 20%-yn ıelenedi.

Qazaqstanǵa keler bolsaq, bizde de bul salada belgili bir deńgeıde ic-­sha­ralar júzege asyrylýda. Qazaq­stannyń jasyl ekonomıkany ór­ken­detýge múmkindigi mol. Jasyl teh­nologııaǵa áldeqaıda utymdy ári qoljetimdi keń-baıtaq ter­rı­­torııa­sy, tıimdi geosaıası jaǵdaıy, na­ryq­ta­ǵy joǵary suranystary jańa múm­­kindikterge qolaıly jaǵdaı tý­ǵyzady. Jasyl ekonomıkaǵa kóshý ál­deqaıda ta­­­nymaldyqty ıelenip ke­ledi. Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń bas­ta­masymen «Jasyl» ekonomıkaǵa kó­shý tujyrymdamasy jasaldy. Tu­jyrymdamada ekonomıkanyń bel­gili bir salasyn reformalaýǵa erekshe ba­ǵyt­talǵan basymdyqqa ıe min­­­det­terdiń túzilimi kórsetilgen.

«Jasyl» ekonomıkaǵa kóshýdiń memleket aldyndaǵy basty mindetteri: re­sýrstardy (sý, jer, bıologııalyq jáne t.b. resýrstar) paıdalaný men olar­­dy basqarý tıimdiligin arttyrý, aǵym­daǵy ınfraqurylymdardy jań­­ǵyrtý jáne jańasyn salý, qorshaǵan or­taǵa jasal­ǵan qysymdy ońtaıly jol­darmen jeńil­detý arqyly qorshaǵan orta sapasy men turǵyndardyń ál-aýqatyn joǵarylatý. Qazaqstanda «jasyl» ekonomıkany damytýdyń negizgi jeti baǵyty qalyptasqan.

«Jasyl» ekonomıkany damytý baǵ­­darlamasy jelisimen, Qazaqstan eko­nomıkanyń 10 negizgi sektoryn ın­ves­tısııalaýdy josparlap otyr. Olar: aýyl sharýashylyǵy, turǵyn úı-kom­mýnaldyq sharýashylyǵy, ener­getıka, balyq aýlaý, orman sharýa­shy­lyǵy, óner­kásip, týrızm, kólik, qal­dyqtardy qaıta óńdeý men kádege asyrý, sý resýrstaryn basqarý.

Elimizde «Jasyl» tehnologııalar­ men ınvestısııalyq jobalardyń ha­lyq­aralyq ortalyǵy» UAQ-tyń ná­tıjeli jumys istep jatqanyn atap ótý­ge tıispiz. Aımaqtar jáne qala ákim­dik­terimen birlesip, belsendi ju­mys­­tar atqarylady. Olardyń ishinde Nur-Sultan, Almaty jáne Shymkent qa­lalary, Batys Qazaqstan, Qyzylorda, Túrkistan, Mańǵystaý, Aqmola oblys­tary bar. Ortalyqtyń qyzmeti áleýetti ınvestorlardy izdeýge qatysty ınves­tısııalyq jobalardy engizý men qol­daýǵa, jobalarǵa tehnıkalyq taldaý ja­saý men aımaqtardaǵy eń úzdik «jasyl» tehnologııa transfertteriniń múm­kindikterine baǵyttalǵan.

Sonymen qatar bul saladaǵy jedel qarqynda sheshimin tabýǵa tıisti bir­neshe kókeıkesti máseleni atap ótkendi oryndy dep esepteımiz.

Birinshi másele. Qabyldanǵan shara­larǵa qaramastan, keıbir aımaqtarda áli kúnge deıin ekologııalyq turǵydan qa­ýipti ári lastanǵan, ótken ǵasyrdan kele jat­qan kásiporyndar jumys isteıdi.

Aýyl sharýashy­lyǵynda jel energııasyn qoldaný 1%-dy ǵana quraıdy. Bul − EO elderine qara­ǵanda 10 ese az. Sonymen birge bas­qa Eýropa elderiniń tájirıbesi jel elektr energııasyn tutyný jalpy elektr energııasyn tutynýdyń shamamen 20%-yna jetedi. 

Zańnamalyq bazany kúsheıtýdi qajet dep sanaımyz, al Úkimettiń mundaı kásip­oryndardy májbúrlep jabý úshin ra­dıkaldy sharalar qabyldaýy kerek. Eger sheteldik tájirıbege júginetin bol­saq, tek QHR-dyń ózinde 2 myń eko­logııalyq turǵyda lastanǵan kompanııa májbúrlep jabylǵan.

Ekinshi másele. Ekologııalyq ınno­vasııamen óndirilgen taýarlardy «jasyl» tutynýdy yntalandyrý úshin Qa­zaqstanda áli kúnge deıin «jasyl tó­lem kartasy» júıesi durys jolǵa qoıylmaǵan. Mysaly, Ońtústik Koreıa «jasyl tólem kartasy» júıesin iske qo­syp úlgerdi. Qazaqstan úshin bul tájirıbe, bizdiń oıymyzsha, qyzyqty ári tıimdi bolýǵa tıis. Mundaı karta­lardyń kómegimen «jasyl» taýarlar men qyzmetterdi tutynýdy, jekeniń or­nyna qoǵamdyq kólikti paıdalanýdy, sonymen qatar energotıimdi taýarlar­dy qoldanýdy esepteýge múmkindik týady. Jasyl kartalardyń osyndaı júıe­sin Nur-Sultan, Almaty, Shym­kent qalalarynda qanatqaqty túrde en­gizýdi usynamyz.

Úshinshi másele. Qazaqstan − ormany­ az memleket, el aýmaǵynyń 4,7%-y ǵa­na ormandy. Jasyl jelekterdi ul­ǵaı­­tý úderisi búgingi tańda baıaý júr­gizil­gendikten, ony jaqsartý múddesi týyn­daıdy. Sońǵy 7 jylda memlekettik orman qory aýmaǵyndaǵy orman ósirý­shilerdiń orman ósimin molaıtý kólemi 453 myń ga qurady. Jyl saıyn «Aǵash otyr­ǵyzýdyń búkilqazaqstandyq kúni» aksııasy ótkiziledi. Buǵan 900 myńdaı adam qatysyp, 4,5 mln aǵash pen buta otyrǵyzyldy. Alaıda bul − jetkiliksiz.

Osyǵan oraı, oblys ákimdiginiń ju­my­syn shuǵyl jedeldetý, oblys or­ta­lyǵy mańynda jasyl aımaq qu­rý boıyn­sha is-sharalardy tezdetý usy­ny­lady.

Tórtinshi másele. Qazaqstanda jel­­ energııasyn qalyptastyrý ba­ry­syn­­da óndiris oryndary men tutyný­shy­lar arasynda ártaraptylyq baı­qa­lady. Bir jaǵynan, jel kúshi ar­qy­ly óndiriletin elektr energııa­sy­ is jú­zinde shaǵyn eldi mekender men sha­rýa ­qojalyqtarynda ǵana tutyny­la­dy. Bu­dan shyǵatyn tu­jyrym, alystaǵy aýyl­darǵa elektr ener­gııasyn jetkizý júıe­degi energııanyń kóp shyǵynǵa ushyraıtyndyǵynan ekonomıkalyq turǵydan tıimsiz.

Ekinshi jaǵynan, aýyl sharýashy­lyǵynda jel energııasyn qoldaný 1%- dy ǵana quraıdy. Bul − EO elderine qara­ǵanda 10 ese az. Sonymen birge bas­qa Eýropa elderiniń tájirıbesi jel elektr energııasyn tutyný jalpy elektr energııasyn tutynýdyń shamamen 20%-yna jetedi.

Besinshi másele. Jetkilikti tıimdi nor­matıvtik quqyqtyq bazany qurý jaǵ­daıynda turmystyq-qatty qal­dyq­tar (TQQ), qaıtalama shıkizat, qaı­ta óńdeý men qaldyqtardy kádege jaratý salasyndaǵy jumystardy bas­qarý sapasy tómendegeni baıqalady. 2018 jyldyń qorytyndysy boıyn­sha ónerkásip qaldyqtaryn qaıta óń­deý úlesi 32%-dy, TQQ (TBO) 11%-dy qurady. Buǵan qosa, qaldyqtardy jı­naý jáne shyǵarý qyzmeti boıynsha el turǵyndarynyń 65%-y ǵana qam­tamasyz etilgen. Ekologııalyq talaptar men sanıtarlyq normalarǵa saı polı­gondardyń úlesi 2017 jyldyń esebi boıynsha bar bolǵany 16%-dy qamtıdy.

Kóptegen kemshilikterge mán ber­meı-aq osy kórsetilgen kókeıkesti máse­le­lerdiń negizinde biz búgingi tań­da «ja­syl» ekonomıkany qarqyndy da­my­týymyz qajet ekendigin túsinýge mindettimiz. Elimizdiń Parlamenti bul máselelerdiń ózektiligine túsinistikpen qaraıdy. Parlamenttiń paıymdaýynsha, ekonomıkalyq reformanyń tıimdiligi qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy basqarýshy sýbektilerdiń erkindigimen, memleket pen jer qoınaýy qazbalaryn paıdalanýshy sýbektiler arasyndaǵy ózara túsinistiktiń ulǵaıýymen, IJO Jasyl kitaby bóliminiń ereksheligine saı halyqaralyq mindetterdi oryn­­­daý­men tikeleı baılanysty. Son­dyq­tan kóp nárse osy qyzmet baǵy­tynyń jetildirilgen zańnamalyq tur­ǵyda qam­tamasyz etilýine qatysty bo­latyn­daǵy týraly aıqyn paıymdaý bar. Atap aıtqanda, bizdiń kózqarasymyz boıynsha, zańnamany tómendegideı negizgi baǵyt­tarda jetildirýge bolady:

Birinshiden, elimizdi óndiristik ın­no­vasııalyq damytýdaǵy memleket saıasatynyń normatıvti-quqyqtyq salasyn jetildirý.

Shynynda da, 2004-2015 jyldar araly­ǵyndaǵy Qazaqstan Respýblı­ka­synyń Ekologııalyq qaýipsizdik tujy­rym­damasy qorshaǵan ortanyń sapasyn qor­shaǵan ortany qorǵaýdy basqarý júıesin radıkaldy jetildirýdi júzege asyrý esebinen satyly kezeńdermen jaq­sartýdy paıymdady. Atap aıtqanda, zań­namany, tabıǵatty paıdalanýdyń eko­nomıkalyq tetikterin jetildirýdi, mem­lekettik ekologııalyq baqylaý men ekologııalyq monıtorıngti, yryq­tan­dyrý júıesi men ekologııalyq saraptamany, t.b. júıelendirý kózdeldi. Alaıda, óndiristi damytýǵa qatysty sha­ralar júıesine tikeleı engizilmese, biz­diń oıymyzsha, sharalardyń qandaıy bol­sa da, jańasy ma, basqasy ma, nátı­jeli maqsatqa jetkizbeıdi. Ási­rese Qa­zirgi Indýstrııa 4.0. tujyrym­dama­sy­nyń ustanymdaryna negizdelip jedel­detilgen ártaraptandyrý kezeńin­de.

Ekinshiden, memlekettik basqarýdyń jergilikti deńgeıinde «jasyl» ekonomı­ka ustanymdaryna erekshe kóńil bólý qajet.

Túsiniktisi sol, ekologııalyq má­se­le­ler­men «janasý fronty» bul máse­lelerdi sheshý úshin ne ókilettigi, ne jet­kilikti qarajaty joq aımaqtyq-bas­qarý ıerarhııasynyń eń tómengi to­by − aýdandyq, aýyldyq aımaq, naqty aýyldyq deńgeıde júrgizilýde. Osyǵan baı­lanysty biz jergilikti ózin-ózi bas­qarýdy tolyqqandy damytý men qa­lyptastyrý salasyndaǵy zańnamany jetildirýden óz mindetterimizdi kóremiz.

Úshinshiden, «jasyl» ekonomıka sala­syndaǵy kadrlardy daıarlaýǵa tıis­piz.

Ártaraptandyrylǵan memlekettik baǵ­darmalardy júzege asyrý tájirıbesi aı­qyn dáleldegendeı, ınvestısııalyq jáne ınnovasııalyq jobalardy jasaý aldyndaǵy daıyndyq kezeńinde kadr má­selesin, ásirese ınnovasııa salasyna tıisti mamandarmen qamtamasyz etý má­sele­sin eskermesek, bir ornymyzda tura beremiz.

О́ndiriske qajetti jańa kadrlardyń esebin aıqyndamaý bilim júıesin eńbek nary­ǵyndaǵy maman tapshylyǵyna ákep soqtyrdy, osyǵan oraı Indýstrııa­lan­dyrý kartasynyń keıbir negizgi jobalaryn júzege asyrý barysynda tıimdiligi tolyqqandy deńgeıge jete almady.

Munyń bári − ekonomıkanyń naqty sek­torynyń damýyn aıqyndaıtyn salalyq jáne salaaralyq vedomstvolar, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi qyzmetterindegi eleýli kelispeýshiliktiń týyndaý kórinisi.

Aýqymdy memlekettik mindet­­ter­­di júzege asyrý barysynda vedomstvo­lar­dyń ózara úılesimdiligine zor yqpal ja­saıtyn sharalardy zańnamalyq deń­geıde kúsheıtýdiń qajettiligin oılaýǵa týra keledi. Atap aıtqanda, Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy ındýstrııalyq-ın­novasııalyq qyzmetti memlekettik qoldaý týraly zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizýge týra keledi.

Tórtinshiden, ǵylymnyń bedelin kó­terýge tıispiz.

Bárimizge belgili, ǵylymı zertteý­ler­­­siz qorshaǵan orta men qoǵamnyń eko­­­­logııalyq qaýipsizdigi normasyn saqtaı otyryp, álemdik naryqta óndiris pen básekelestik artyqshylyǵyn jetil­dirý negizinde ekonomıkalyq ósimniń mejeli deńgeıine kóterilý múmkin emes. Basqasha aıtqanda, ǵylymnyń talap­qa saı damýynsyz «jasyl» ekonomıka baǵytynan ilgerileý kútý qıynǵa soǵa­dy.

Biz bul salaǵa qatysty birneshe kó­keı­kesti máseleni ǵana atap óttik. Olar jetkilikti. Álemdik tájirıbe kórset­kendeı, «jasyl» ekonomıka aımaqtyq damýdy, áleýmettik turaqtylyqqa yq­­­pal etýdi, «jasyl» ekonomıka sek­­to­rynda qurylǵan jańa jumys oryn­dary esebinen ekonomıkalyq áleýettiń ulǵaıýyn retteıdi. «Jasyl» eko­no­mı­kaǵa kóshý klımattyń ózgerýi, paı­daly qazbalardyń sarqylýy jáne sý resýrstarynyń tapshylyǵy sekildi qaýip-qaterlerdiń yqtımaldyǵyn tómen­detedi. Durys jolǵa qoıylǵan júıeli áreket, múddeli taraptardyń úı­lesimdi isi, memleket, bıznes pen qoǵam­nyń birlese atqarǵan jumysy bar kezde biz Qazaqstannyń bul baǵytta da álemdik arenada joǵary jetistikke jetetinine senemiz.

Edil MAMYTBEKOV,

Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń  depýtaty