Dúdámal dáýlettiń arty qaıyrsyz

Dúdámal dáýlettiń arty qaıyrsyz

Beısenbi, 11 sáýir 2013 1:57

О́tken aptanyń eń basty ekonomıkalyq jańalyǵy jahandyq aýqymdaǵy offshor máselesi boldy. 3 sáýirde Halyqaralyq jýrnalıst-zertteýshilerdiń konsorsıýmy (ICIJ) offshorlyq aımaqtarda esep-shottary bar saıasatkerlerdiń, sheneýnikterdiń jáne basqa belgili tulǵalardyń tizimin jarııalaıtyndyǵy týraly habar taratty.

 

Beısenbi, 11 sáýir 2013 1:57

О́tken aptanyń eń basty ekonomıkalyq jańalyǵy jahandyq aýqymdaǵy offshor máselesi boldy. 3 sáýirde Halyqaralyq jýrnalıst-zertteýshilerdiń konsorsıýmy (ICIJ) offshorlyq aımaqtarda esep-shottary bar saıasatkerlerdiń, sheneýnikterdiń jáne basqa belgili tulǵalardyń tizimin jarııalaıtyndyǵy týraly habar taratty.

Adal eńbekpen kelmegen dáý­lettiń túbi qaıyrsyz bolady. Bul álimsaqtan beri adamzat tarıhynda tájirıbe júzinde dáleldengen tujyrym. Alaıda, «dánikkennen qunyqqan jaman» degendeı, ońaı olja, qaıyrsyz baılyqqa qyzyqqan adamdar «aram» aqshaǵa dánigýin qoıar emes. Dúdámal dáýlettiń ǵumyry pátýasyz bolatyndyǵyn Kıpr memleketindegi bankterdegi depozıtterdiń taǵdyry taǵy da pash etip otyr. Sonymen Halyqaralyq jýrnalıst-zertteýshilerdiń konsorsıýmy áshkerelegen atalmysh tizimde brıtandyq Vırgın araldarynda, Gonkongte, Sıngapýrde jáne Kýka araldarynda tirkelgen 130 myń offshorlyq kompanııalardyń ıeleri anyqtalǵan. Olar álemniń 170 memleketine qatysty kórinedi. Ártúrli baǵa berý deńgeıi boıynsha, offshorlyq esep-shottarda 32 trıllıon dollardan astam qarjy shoǵyrlanǵan. Bul qarjynyń basym kópshiligi tabys kózi dúdámal las aqshalar bolyp tabylady.

ICIJ konsorsıýmynyń tizimi týraly habar taralysymen-aq Germanııa, Grekııa, Kanada, AQSh jáne Ońtústik Koreıa mem­le­­ketteriniń ókimetteri kon­sor­­sıýmǵa tıesili 2,5 mıllıon faı­lǵa kirýge ruqsat surady. Alaıda, ICIJ tarapynan úzildi-ke­sildi qarsylyqqa tap boldy. ICIJ konsorsıýmynyń dırektory Djerard Raıldyń aıtýy boıynsha, konsorsıým eshqandaı quqyq qorǵaý organdarynyń nemese úkimettik agenttikterdiń bólimi emes, ol táýelsiz uıym bolyp tabylady. Sondyqtan, 2013 jyldan bastap bul uıym bir jyl boıy ózderiniń qalaýy boıynsha tizimdi jarııalaıtyn bolady.

Sóıtip, ICIJ konsorsıýmy qaıyrsyz qarjylardyń jyly uıasy bolyp tabylatyn offshorlarǵa úzildi-kesildi soqqy berý naýqanyn bastady. Konsorsıýmnyń jumys tásili ataqty Wikileaks saıtynyń jumys tájirıbesine sáıkes keledi. Sonymen osy ýaqytqa deıin álemdik qarjy júıesinde sýda júzgen balyqtaı ómir súrip kelgen offshorlyq kompanııalardyń tamyryna balta shabý dál qazir ne úshin qajet boldy eken?

Birinshiden, bul naýqanǵa qoz­ǵaý salǵan Kıpr memleketiniń defoltqa ushyraýy bolsa kerek. Ekinshiden, aıla-sharǵysy qanshama qıturqy desek te ózge eldiń ese­binen jonyp alyp, eshqandaı salyq tólemeı eselenip jatqan offshorlyq baılyqtyń da toıymsyz tábetine toqtaý salatyn ýaqyt jetti. Bıznes erkindigin júgensiz ketken árekettermen paıda tabý tásili dep túsinetin olıgarhtar órkenıet zańdylyqtaryn belden basyp, adamı qundylyqtardy aıaqqa taptaıtyn boldy. Kásipker boıyna bitken tabıǵı qabileti men erekshe eńbekqorlyǵynyń arqasynda baılyǵyn eseleıtin kapıtalızmniń klassıkalyq tujy­rymdary tuıyqqa tirelip, búginde jappaı aldaý-arbaýdy kásipke aınaldyrǵan bıznesmen-symaqtar ortaǵasyrlyq neopatızm tásilderimen jeń ushynan jalǵasqan sybaılastyq jolyna túsken.

Eýrokomıssııanyń offshorlyq aımaqqa soqqysy

Jaqynda Eýrokomıssııanyń arnaıy ókili Olıve Baıı Eýro­odaq elderi jyl saıyn salyq tóleýden jaltarǵan azamattary men rezı­dentteriniń qylyǵynan 1 trıllıon eýrodan astam qarjy joǵal­tatyndyǵyn atap kórsetti. Bel­ta aqparat agenttiginiń má­limeti boıynsha, Eýropalyq odaq­tan offshorlyq aımaqtarǵa jasyryl­ǵan qarjydan jınalýǵa tıis salyq kólemi qazirgi kú­ni halyqaralyq dárejede daǵ­darysqa qarsy baǵdar­lamada qarastyrylǵan qarjydan eki ese kóp. Baııdyń aıtýy boıynsha, Eýrokomıssııa aldaǵy ýa­qyt­ta salyq tóleýden qashyp, offshorlyq aımaqtarǵa aýdarylatyn esep-shottarǵa úzildi-kesildi tyıym salý kerek.

Kıpr memleketinde oryn al­ǵan kúrdeli daǵdarystan keıin Eýropada salyqtan jaltarǵan jasyryn aqshalarǵa qarsy kúres erekshe beleń aldy. Aram aqsha aınalysyna tyıym salý baǵytynda bastalǵan bul tolqyn offshorlyq aımaq atanǵan Kıpr memleketiniń qarjylyq júıesine qaıta ońalmastaı soqqy jasaǵandyǵy aqıqat. Endi Kıprdiń burynǵydaı «jumaq» araly bola almaıtyndyǵy belgili boldy. Eýropalyq baqylaýshylardyń málimeti boıynsha, Eýropalyq odaqtyń jetekshi memleketteri eýropalyq ergejeıli memleketter – Lıýksembýrg pen Maltanyń qarjy júıesin de osyndaı qatań qyspaqqa alýy ábden múmkin.

Osy ýaqytqa deıin odan-budan qashqan tyǵyndy aqshalardy er­kin aınalysqa túsirip, tabysqa belshesinen batyp kelgen Kıprdiń baılyǵy bir-aq kúnde qurdymǵa ketti. Kıpr úkimeti ekonomıkasyn tolyq resessııa qursaýyna túsýden qutqaryp qalý úshin nesıe berýshi úshtiktiń barlyq talaptaryn oryndaýǵa májbúr bolyp otyr. The Wall Street Journal-nyń jazýy boıynsha, eldiń áleýmettik salasyna bólinetin qarjynyń qysqartylmaǵan túri qalmady. Aldaǵy ýaqytta úkimet bıýdjettik jáne jeke menshik sektordyń eńbekkerleriniń zeınet jasyn taǵy da ósirmek. Sonymen birge, zeınetkerlerge beriletin pashaldyq tólemderdi azaıtyp, densaýlyq saqtaý salasyna bólingen qarjyny qysqartty. Kıpr úkimeti aldaǵy bes jyl ishinde memlekettik aktıvterdi jekeshelendirý esebinen 1,4 mıllıard eýro qarjy jınaý­dy kózdep otyr. Kıpr úkimeti únemdeý sharalaryn arttyrǵan saıy­n nesıe berýshilerdiń talaby da kúsheıe túsýde. Osy ýaqytqa deıin Halyqaralyq valıýta qory Kıprge beriletin nesıe kóleminiń tek 1 mıllıard eýrosyn ǵana ótegen. Nesıe kóleminiń qalǵan 90 paıyzy eýroaımaq elderiniń taǵy da kelisim berýinen keıin ǵana júzege asyrmaq.

Kıpr óziniń bank júıesin saqtap qalý úshin nesıe berýshi úshtik – Eýroodaqtan, Eýropalyq ortalyq bankten jáne Halyqaralyq valıýta qorynan 10 mıllıard eýro nesıe alýǵa kelisken bolatyn. Bul qarjy bankterdi tolyq defoltqa túsýden saqtap qalmaq. Bank of Cyprus banki salymshylarynyń 100 000 eýrodan asatyn esep-shottaryndaǵy qarjynyń 60 paıyzy tartyp alynady. Qalǵan qarjy tómengi dárejedegi qundy qaǵazdarǵa aýystyrylady. Al Laiki bankiniń salymshylary 100 myń eýrodan asatyn depozıtterin joǵaltady.

Kıpr memleketiniń joǵary soty Bank of Cyprus jáne Laiki bankteri salymshylarynyń kelisiminsiz osynsha qarjyny eshqandaı ótemaqysyz alyp qoıý qanshalyqty zańǵa jáne el konstıtýsııasyna sáıkes keletindigi týraly máseleni qaraýǵa kiristi. Qazir araldaǵy bul eldiń barlyq advokattary sa­lymshylardyń múddesin qorǵaý úshin sottarǵa shaǵym berýde. Paragon Advice Group agenttiginiń seriktesi Aleksandr Zaharovtyń aıtýy boıynsha, salymshylardyń qarjysyn eshqandaı kelisiminsiz kúshtep quny joq aksııalarǵa aıyrbastaý sharasy salymshylar quqyn buzý ekendigi daýsyz. Alaıda, bul shara elde arnaıy qabyldanǵan «Nesıe jáne basqa da qarjy ınstıtýttaryn saýyqtyrý týraly» zań arqyly is júzine asyrylyp otyr. Sondyqtan offshorlyq bankterdegi salymshylar múddesin qorǵaý úshin advokattar sotqa qanshama shaǵymdansa da bul isten nátıje shyqpaıdy, deıdi Aleksandr Zaharov.

Qazaqstan bıýdjetine qosymsha tabys

Bıyl elimizdiń bıýdjeti qo­symsha 127 mıllıard teńgege tolyǵatyn bolady. Jaqynda Úki­met elimizde shıki munaıdyń árbir tonnasyna salynatyn eksporttyq kedendik baj saly­ǵy 40 dollardan 60 dollarǵa ósi­riletindigin málimdegen bolatyn. Osyǵan baılanysty mamandardyń pikirinshe, 2013 jyly shıki munaıǵa salynatyn eksporttyq kedendik baj salyǵy (EKBS) bıýdjetke qosymsha 127,6 mıllıard tabys ákelse, 2014 jyly bul kórsetkish 191,4 mıllıard teńgeni quraıdy.

«Halyk Finance» málimeti boıynsha, 2012 jyly shıki munaıǵa salynatyn EKBS-dan túsken qarjy 382,8 mıllıard teńgeni nemese memlekettik bıýdjetke túsken bar­­lyq salyq túsimderiniń 9,3 pa­ıyzyn qurady. О́tken jyly eksportqa shyǵarylǵan 68,1 mıllıon tonna shıki munaıdyń 63,7 mıllıon tonnasyna EKBS salynǵan.

Eske sala ketetin bolsaq, eli­mizde shıki munaıǵa EKBS salý alǵash ret 2008 jyly kún tártibine qoıylyp, eksporttalatyn shıki munaıdyń árbir tonnasyna 109,9 dollar baj salyǵy belgilendi. Alaıda, bul sheshim qoldanysqa engizilmeı jatyp, álemdik rynokta munaı baǵasynyń tómendeýine baılanysty 2009 jyly kúshin joıǵan bolatyn. Budan keıin 2011 jyldyń qańtarynan bastap eksportqa shyǵarylatyn shıki munaıdyń árbir tonnasyna 40 dollar baj salyǵy salyna bastady. Sodan bergi ótken eki jyl ishinde baj salyǵynyń deńgeıi ósirilgen joq. Kórshi Reseı memleketinde eksportqa shyǵarylatyn shıki munaıdyń árbir tonnasyna salynatyn baj salyǵy 418 dollardy quraıdy. Bul qazaqstandyq salyq deńgeıinen 10 ese joǵary. Keden odaǵynyń taǵy bir múshesi – Belarýs Respýblıkasy ústimizdegi jyldyń 1 aqpanynan bastap shıki munaıǵa salynatyn eksporttyq baj salyǵyn 395 dollardan 403 dollarǵa deıin kóterdi. Keden odaǵynyń endi bir múshesi – Qa­zaqstan Respýblıkasynda eks­portqa shyǵarylatyn shıki munaıǵa salynatyn baj salyǵy endi ǵana 60 dollarǵa jetti.

Jylqybaı JAǴYPARULY,

«Egemen Qazaqstan».