Dombyranyń dúbirleıtin dáýiri

Elbasy Nursultan Nazarbaev 2018 jyldyń maýsymynda ulttyq mádenıet, biregeılikti saqtaý men qaıta jańǵyrtý ıdeıasynyń tóńi­reginde qoǵamdy odan ári toptastyrý maqsatymen shildeniń birinshi jek­senbisi Ulttyq dombyra kúni bo­lyp aıqyndalǵan Jarlyqqa qol qoıdy. Bul sheshimge búkil qazaq dalasy qýan­ǵan shyǵar. Endi, mine jazdygúni shil­de bolǵanda el bolyp rýhty jań­ǵyr­tamyz. О́ıtkeni dombyranyń únin­de qazaq­tyń rýhy, kıesi, qasıeti saq­talǵan.

Qadyr aqynnyń qanatty sózge aı­nalyp ketken súbeli sózindeı, naǵyz qazaq – dombyra. Bul ulttyń bol­my­syn boıyna sińirgen aqynnyń aıt­qany, al óner salasynda júrgen jandar ata aspaptyń ereksheligin ózgeshe óredi. «Kúıler, negizinen, úsh aspapta – dombyra, qobyz, sybyz­ǵyda oryndalǵan. Sonyń ishin­de dás­túrli qazaq mýzykasynyń meı­linshe keń taralǵan jáne asa bıik pro­fes­sıonaldyq órege jetken salasy – dom­byra kúıleri. Qazaq halqynyń kúı óneri óziniń búgingi bıigine az ǵana ýaqyt aıasynda jete salǵan joq. Qan­shama júzdegen jyldar boıy san qıly tarıhı kezeńderdi bastan ke­shirip, kóptegen ǵasyrlar súzgisinen ótip, shyńdalyp kemeldendi», deıdi mýzy­ka zertteýshisi Murat Ábýǵazy.

Dombyranyń shyǵý tarıhy áli naq­ty zertteýdi qajet etedi. Oǵan belgili túrkolog, ǵalym Qarjaýbaı Sartqojaulynyń áńgimesinen anyq kóz jetkizýge bolady. Ol «Mádenıet» arnasyna bergen bir suhbatynda Mońǵol Altaı taýynyń silemindegi Jarǵalant-Qaıyrqan jotasynyń bir úńgirinen saz aspabynyń tabylǵany týraly aıtady. Aspaptyń eki ishegi, toǵyz pernesi jáne moınynda rýna jazýy bar. Osydan 11 jyl buryn  mońǵoldyń Dandar esimdi bir shopany qoı baǵyp júrgende bir úńgirdi kózi shalady. Adamdar Jarǵalant-Qaıyrqan jotasynda taý barysy bolǵandyqtan, buryn kóp mal jaımaǵan.  Bertin ýaqytta jut bolyp, malshylar shóbi shúıgin jerdi izdep, jotany jortady. Álgi shopan úńgirdiń ishine úńilse, tasqa súıelgen aǵashty kóredi. Qolyna alsa, saz aspaby sekildi bolady. Sodan tańǵalǵan malshy qoılaryn óristen alyp qaıtyp, úńgirge aýyldaǵy tarıh muǵalimin ertip keledi. Sonda olar aǵashty kórgen úńgirden 21 jebesimen qoramsaqty tabady. Keıin muǵalim Ulan-batyrdaǵy ınstıtýttan arheologtardy arnaıy shaqyrtady. Mamandar qazba jumystaryn júrgizip, nátıjesinde úńgirden adam súıegi men er-turmandy júgen, aıyl, úzeńgisimen alyp shyǵady. Sol arheologtardyń BAQ-tarǵa aıtqan áńgimesin estip, bir aptanyń ishinde Sartqojauly mońǵol astanasyna jetedi. Mamandardan aǵash aspapty kórsetýin suraıdy, alǵashynda kórsetkisi kelmegenimen, keıin kóndiredi. Dombyra ekenin jazbaı tanıdy, al moınyndaǵy jazýda: «Jupar kúı áýeni bizdi súısindiredi», delingen. Ǵalym bul jádigerdi b.z. V-VI ǵasyryna jatqyzǵan. «Mine, sol dáýirde kúı degen termın qalyp­tasyp qoıǵan. Sonda sonaý ǵun nemese saq dáýirinde bul dombyrany biz­diń kóshpeli halyqtar, túrkiler paıdalanǵan bolýy kerek. Sondyqtan muny men ata dombyra dep atadym», deıdi ǵalym.

Nanasyz ba, dombyra V ǵa­syr­dyń ózinde adam janyna serik bolǵan. Onda onyń tarıhy tym tereń­de. Al endi sol aspaptyń osynsha dá­ýir­di artqa tastap, búginge jetýi – «dombyra – kıe» degenge dálel-aq. Akademık Ahmet Jubanovtyń: «Keń dalany meken etken qazaq jurtynyń eń aıaý­ly da qasıetti mýzykalyq aspaby dombyranyń birde kúmbirlegen, birde shertilgen oıly dybysy qulaqqa ja­ǵymdy, júrekke jaqyn, onyń kú­mis­teı syńǵyrlaǵan úni talaı syr­­­dyń basyn qaıyrady. Symdaı tar­tylǵan qos ishekte san ǵasyrdyń san alýan sı­paty aqyl-oıy, kóńil kúıi jatyr. Dom­byra – kóshpeli eldiń kónekóz shejiresi, kópti kórgen qarııanyń kó­kirek kúıi», degeni tegin emes qoı.

Halqymyzdyń saf óneri – kúı­shilikti zertteý­de Aqseleý Seıdim­bek­tiń eńbegi eren. Ol óziniń «Qazaq­tyń kúı óneri» kitabynda «Kúı sózi­niń kók bolyp qoldanylýyn orta ǵa­syr­dan jetken jazba muralardan de kezdestiremiz. Mahmud Qashqarıdiń «Túr­ki tilderiniń sózdigi» (XV ǵ.) atty kitabynda kúk sózi kúı maǵynasynda qoldanylady. De­mek, kúı áý basta Táńirlik qubylysty bildirgen», degen derek keltiredi. Sonda kúı arqyly Táńirmen tildesýge, onyń sózin estýge, kókten kelgen kóńildi sezinýge bolady. Qudiret degen osy emes pe?

Dombyra, sende min bar ma?

Minsiz bolsań – til bar ma?

Til joq deýge bola ma,

Tilden artyq ún barda?

Dombyranyń kúshi mol,

Kómeıinde kúı barda, – degen Ilııas Jansúgiruly dombyranyń sóılese – she­shen, kúılese – kósem, tógilse – tarıh, shertilse – ańyzǵa aınalatynyn aıt­qandaı.

Osynsha ǵasyrdy qos ishegine syı­­­ǵyzǵan dombyranyń dúbirleıtin dáýiri endi týǵan sekildi. О́ıtkeni ol búginde álemdik arenada elimizdiń básin bıiktetip júr. Sonaý Parıjdi ánimen áýeletken Ámire, Romanovtar men patsha aǵzamnyń aldyndaǵy dúıim jurtty kúıimen tamsandyrǵan Táttimbetten tarqatsaq, qara domby­rasymen talaı jerdi sharlaǵan bir­qatar ónerpazdarymyz ben búgingi ­Qu­daıbergen Dımashtan bir-aq toq­­taımyz. Biraq bul túıindeý de­gen­di bildirmeıdi, dombyranyń úni sha­ryqtaı bermek. Eń ǵajaby sol – «birin qatty, birin sál-sál kem bu­­raǵan» eki ishekke dúnıe júziniń kez kelgen mýzykalyq shyǵarmasyn túsi­rýge bolady. Osynyń ózi – onyń ómir­sheńdigin, múmkindiginiń shek­sizdigin, sóılete bilgen sheberdiń qolynda ­ne­bir tilde saıraı jó­neletininiń aıǵaǵy.

Osy tusta Talasbek Ásemqulovtyń «Taltústegi» keıipkeri Ájigereıdiń áńgimesi esime túsip tur. Talaı kúıdi aýyzben yńyldap tartqanyna ózi tamsanatyny bar ǵoı. Sol sekildi qolynda dombyrany sóılete almaǵanmen, kóp qazaqtyń kókeıi saırap turady. Bul da qazaqtyń ózine ǵana tán bir bolmys bolar.

Sondyqtan dombyranyń úni qu­laǵyna kelse, júregi rýhpen betpe-bet kelgendeı tebirenetin ár qazaqty, ony boıtumaryndaı bıigine ilip qoı­ǵan bar qazaqty ám qasıetti qara aǵashtyń qońyr daý­syn ónerimen sha­ryqtatyp júrgen sal qazaqty erekshe merekemen quttyqtaımyz! Ulttyq dom­byra kúnimen, aǵaıyn!