Balanyń oıyny – balanyń bolashaǵy

«Zamanyna qaraı adamy» degen, búgingi balalardyń oıyny da – vırtýaldy. Kompıýter zamanynda bul balanyń bolashaǵyna kerek bolar. Biraq keıbir oıynnyń ishine úńilseń, túńilesiń. Erteńi qandaı bolady?» dedi Ulbıke О́mir­bekqyzy. Qurbymnyń osy suraǵy urpaq tárbıesine alańdaǵan kez kelgenniń kókeıinde júrgen shyǵar.

Áńgimeni áriden bastaıyq, oıyn eń aldymen balany oılandyrady, damytady, jetildiredi. Al qazirgi balalar qalaı oılap, qaı jolmen jetilip barady? Osy saýaldyń jeteginde biz de olardyń oıynyna aralasyp kórdik.

Kekeshtendiretin keıipker

Elordadaǵy iri saýda or­ta­lyq­tarynyń birine balalar aǵy­lyp jatady. Jaz mezgili bolǵandyqtan, ár óńirden kel­genderi de, astanalyqtar da, oqý­shylar men mektep jasyna jetpe­gender de júr. Pedagog qurbym­nyń sózi aıqyndala túskendeı, balalar kóbine dınozavrlardyń aralyn tamashalap, poıyzǵa mingennen góri kompıýterde mashına jarystyrǵandy nemese qarsylas keıipkerler arasyndaǵy atys-shabysty jaqsy kóredi eken. Bir top balaqaı oń jaǵymda ornalasqan robotqa qaraı júgirdi. Janyna jete salysymen áldebir sheteldik sózben álgi qaharmannyń atyn atap, súısine qyzyqtady. Súıikti keıipkeriniń tilinde sóıledi. Sóı­ledi degenim artyq shy­ǵar, túr­li jaǵymsyz dybys shyǵa­ryp, túsiniksiz sózderdiń basyn qosa­tyn qaharmanyn qaıtalady.

Balalar nege qazaqsha oınamaıdy?

Aǵylshynnan aýdarǵanda «dańq qalasy» degen maǵyna bere­tin «Fame city» oıyn alań­yn­da beıne oıyndar bar eken. Beı­ne oıyndardyń bala damýy men psıhologııasyna qalaı áser etetini áıgili ınjener hám dol­larlyq mıllıarder Ilon Mask­tyń ómirinen belgili bolyp tur. Ol osyndaı oıynnan keıingi je­ńisi arqyly óziniń alǵashqy ónertabysyn jasapty. Beıne oıyndy aýyldan kelgen 8 jasar sińlimniń oınaǵysy keletinin alǵa tartyp, kassır mamannan qyr-syryn suradym. Ol balalar oınap jatqan jerge jetekteı sóılep, jarnamalaı jóneldi.

Eki oıyn apparatta eki bala oryssha oınap otyr. Men oǵan sińlimniń qazaqsha ǵana biletinin, keıip­kerlerdiń tapsyrmasyn, qımyl-áreketin túsinbeı qalaty­nyn aıttym. Sóıtsek, ol oıynnyń qazaqshasy joq eken, esesine aǵylshynshasy bar. «Qazaq balalar keledi, úndemeı oınap ketedi. Biz 2011 jyldan beri jumys isteımiz. Biraq eshkim qazaqshasyn kerek etken emes», dep jaýap berdi oıyn alańynyń ókili.

Logoped Alýash Moldabek qazirgi balalar tiliniń taza emes­ti­gine alańdaıdy. «Táji­rı­be­de eń jıi keziktiretin má­sele – shubar til. Bala­lar­­dyń tili ǵana emes, oıy da shu­bar­lanyp ketken. Sóı­lem­niń jartysyn qazaqsha, jar­ty­syn oryssha, qalǵanyn aǵyl­shynsha aıtady. О́zge til­degi oıyndar áli ana tili tolyq boıǵa sińirilmegen bala­nyń psı­hologııasyna áser etedi. Má­selen, oıynnyń negizgi maq­satyn túsinbeı, jaı ýaqyt ótkizý úshin oınap ketetin­der kezigedi. Qatty qynjyl­ta­tyny – keı balalarda ózge tildi ana tili dep qabyldaý bar», deıdi. Onyń aıtýynsha, «Spaıdermen», «Tobot», «Ponı», «Masha men aıýdy» kórip, soǵan súısinip ósken bala bylaı shyqqanda dostarymen atalǵan keıipkerlerdi somdaıdy. Al biz «Balalar nege qazaqsha oınamaıdy?» dep oıdy san-saqqa júgirtip júrmiz. Jaýap qarapaıym eken: olardyń oıyny – oryssha, qaharmany – ózge tildi. Biraq osydan týatyn másele kúrdeli: qazaqsha oınamaıtyn bala qazaqsha oılamaıdy da...

Sheteldik tájirıbe

Balalardyń oıyny týraly sóz qozǵaǵanda ýaqyt ótkizý, tym tereńdedik degenniń ózin­de damytý týraly aıtamyz. Al Batys elderiniń mamandary oıyn balanyń densaýlyǵyn jaqsartýǵa yqpal etýi kerek dep esep­teıdi. Sondyqtan bolar bala­lar­men jumys isteıtin ma­man­dary oqyrmandardan su­­ranys bolatyn, kóp oqy­la­­tyn «Balalardy aýlada oı­­­na­týdyń segiz sebebi» t­a­qy­­­­ry­by tóńireginde jıi jaza­­­­dy. www.health.harvard.edu saı­tynda jarııalanǵan Kler Makkartıdiń (Claire McCarthy) maqalasynda aýla­daǵy oıyn: 1.Balanyń túngi uı­­­­qy­­syna ty­nyshtyq, aǵza­sy­na A, D dárý­menin, boıy­na kúsh-qýat syılaıtyn kún kózi; 2.Na­ǵyz jattyǵý; 3.Dos­ta­ry­­men sóı­lesýge, jol tabý­ǵa, óz ýaqytyn retteýge úı­re­­­­te­­tin atqarýshy faktor; 4.Tá­ýe­­­kelge bel býýdy úı­re­­­tedi; 5.Áleý­mettendiredi, ıaǵ­­­nı or­ta­­da ómir súrýge, dos tabý­­­­­ǵa, áriptestik qurýǵa daǵ­dy­­­­­la­­­­­nady; 6.Tabıǵatta bolý jáne onyń baılyǵyn, bererin baǵalaý.

Al «Play England» saıty jarııa­laǵan «Nelikten oınaý mańyzdy?» atty maqala­syn­da «Balalar oıynyndaǵy qu­qyq, ol – adam quqyǵy» de­gen tujyrym aıtylady. Brı­tandyqtar balalar oıy­nyndaǵy erejeler men óz qu­qyǵyn qorǵaýdy úıretýge mán berse, Germanııada týyp, adamzatqa ortaq tulǵaǵa aı­nal­ǵan áıgili Albert Eınsh­teın: «Oıyn – zertteýdiń eń kúshti (joǵary) formasy», deıdi.

Bir til – bir pedagog

Prezıdenttiń Is basqar­ma­sy Medısınalyq orta­ly­ǵy­nyń «Qarlyǵash» balabaq­shasy jaqynda jańa jobany qolǵa alypty. Balabaqsha basshysy Gúlnár Haırýllaqyzy «Bir til – bir pedagog» dep ata­­latyn tildik ádisti Es­to­nııadaǵy sapardan soń baǵdar­lamaǵa engizgenin aıtady. Bul ádis boıynsha bir toptaǵy eki tárbıeshi belgili bir tilde ǵana sóıleıdi. Máselen, túske deıin keletin maman – qazaq­tildi, ekinshisi – tek orys­tildi. Osyndaı topqa, «Qar­lyǵash» balabaqshasy dırek­torynyń aıtýynsha, ata-anasy orystildi balalar kelip, ájeptáýir qazaqsha úırenip ketken kórinedi. О́ıtkeni tek qazaqsha sóıleıtin tárbıe­shisimen tildesýge talpynǵan bala memlekettik tildi úıre­nýge ózin daıyndaıdy eken.

Estondyq tájirıbeniń bastapqy maqsaty, ony bilim berý júıesine engizgen elderdiń túpki nıeti – eki til­di erkin meńgergen balalardy qalyptastyrý bolatyn. О́ıtkeni ǵalymdar eki tildi biletin balanyń oı-óri­si, este saqtaýy, paıymy bir tildi balaǵa qaraǵanda álde­qaıda joǵary bolaty­nyn, matematıkalyq qabi­leti erekshe keletinin dálel­degen. Osynyń áseri shyǵar, shetelde, ásirese Batys qoǵa­mynda balalarynyń bılıngýal bolǵanyn qalaıtyndar kóp. Atalǵan ádisti «qarly­ǵash­­­tyqt­ar» bizge beıimdegen. «Ma­man­­darymyz Italııa, Fın­­lıan­­dııa, Reseı, Sıngapýr, Es­to­­nııa el­deriniń oqytý tá­ji­­rı­­­be­­lerin zerdelep, óz baǵ­­dar­­la­­­ma­myzǵa kirik­tir­di. Ha­lyq­ara­lyq tájirı­be­den túıgen oı­lar men úıren­gen túrli teh­no­logııalardy ózi­mizdiń ult­tyq erek­she­ligi­mizge qaraı yń­ǵaı­lap, engiz­dik», deıdi «Qar­lyǵash» balabaq­shasynyń dı­rek­tory. Al «Bir pedagog – bir til» ádisin shala oryssha ara­las­tyryp sóıleıtin ba­la­lar­dyń tilin tazalaýǵa, mem­le­ket­­tik tildi úıretýge beıim­degen kórinedi.

Kórnekti jazýshy Muhtar Áýezov bir sózinde: «Oıyn de­gen, meniń túsinýimshe, kóńil kóterý, jurttyń kózin qýan­typ, shattandyrý ǵana emes, onyń ózinshe bir erekshe ma­ǵy­­na­lary bolǵan», dep jaza­dy. Qazaqtyń folklo­ry­na te­reń­desek, árbir shy­ǵarma ba­lanyń tilin baıy­týǵa baǵyt­tal­­­ǵanyn baı­qaý­ǵa bola­dy. Al ult­tyq oıyn­dar­dyń deni, tip­­ti sport­tyq oıyndardyń ózi ba­­lany eptilikke, dál­dikke, oı­­laýǵa, qarsylasty oısy­ra­týǵa, amal-aılamen, aqyl­men alý­­ǵa úıretedi. Alaıda osy qun­­­­dy­­lyq­tardyń oıyn bala­lary­­­nyń tárbıesi – mektep­te­gi bi­lim berý júıesine engizil­ge­nin kózimiz shalmapty. Shet­el­­­­­dik tá­­jirıbeni zerttep, ózi­miz­­­ge alyp kelý de – oryndy is, árı­­­ne. Biraq búıte bersek, bala tár­bı­esi men bilim be­rý­de otan­­dyq ónim qashan qa­lyp­ta­sady? Ba­la­lar qashan qazaq­sha oınaıdy?

BUU janyndaǵy Unicef balalar qory óziniń áleýmet­tik jelidegi paraqshasynda: «Eger biz eresekter bala­lar­­dyń bir jetistikke jet­ke­nin qalasaq, ony solarmen birge jasaýymyz kerek», dep jazypty. Kóńil qoıyp oqymasa, qara­paıym moral sekildi qabyl­danýy múmkin. Shyndyǵynda, jany bar sóz. Salmaǵyn sezin­be­seńiz, taǵy bir qaıtalap alýǵa bolady. Demek, bizdegi «bala­nyń oıyny» degen sóz – salǵyrt kózqaras. О́ıt­­keni oıyn – bala úshin naǵyz ómir. Oıynda jeńgen, ós­ken, damyǵan bala ómirde de bıik­t­erdi baǵyndyrady. En­deshe, onyń ómirine jaýapty adam (meıli ata-ana, meıli muǵa­lim ne­mese kez kelgen ere­sek) ba­la­men birge oınaýy qajet qoı? Al bizde «balanyń oıynyna aralaspaǵan abzal» degen kózqaras bar.