Mektepke deıingi bilim: mindet pe, álde qajet pe?

Osydan týra toǵyz jyl buryn Úkimettiń qaýlysymen «Balapan» baǵdarlamasy bekitildi. 2010 jyldan beri júıeli júrgizilip kele jatqan baǵdarlamanyń nátıjesinde 3-6 jastaǵy bala­lardyń balabaqshamen qamtylýy 95 paıyzǵa jetti. 2020 jylǵa deıin 100 paıyzǵa jetkizý josparlanǵan. Buryn ata-analar balalaryn balabaqshaǵa tańnan keshke deıin qarap otyratyn oryn retinde qarady. Al qazir mektepke deıingi bilim berýge qo­ǵamnyń ózi edáýir úlken talap qoıady. Mine, osy ekijaqty talap pen jaýapkershilik salany jańa satyǵa kóterýi múmkin. Ol – mektepke deıingi bilim berýdi mindetti etý. Biraq buǵan memleket, qoǵam, mamandar, bastysy – balalar daıyn ba?

Bir qadam qos túıtkildiń túıinin tarqatady

Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıka ýnıversıtetiniń professory Saırash Naǵashybaıqyzy mindetti mektepke deıingi bilim berýdi qoldaıdy. Onyń aıtýynsha, bul – sheteldik tájirıbede bar dúnıe. Máselen, Amerıkada mektepaldy daıarlyq mindettelgen. Balabaqshadan sertıfıkat alyp kelgende ǵana mektepke qa­byl­daıdy. Eń mańyzdysy balany mektepke psıhologııalyq, áleýmettik jaǵynan daıyndaıdy. «Men bul bastamany tek mektepke deıingi bilim berý tegin bolsa qoldaımyn. Sebebi qazir mindetti bolmaǵandyqtan, kóp ata-analar balalaryn balabaqshaǵa bere bermeıdi. Oǵan túrli sebep bar. Biraq balaǵa orta kerek», deıdi professor. Onyń aı­týynsha, bul bastamaǵa ata-ana­lar daıyn emes. Naqtyraq aıt­qanda, aýyldyq jerdegi ata-analar daıyn bolmaı shyǵady. Mem­lekettik balabaqshaǵa berdi degende de, 10-15 myń teńgeniń ózi – aýyldyqtarǵa aıtarlyqtaı aqsha. «Mundaı jaǵdaıǵa barlyq tarap úlken daıyndyqpen kelýi kerek. Ata-analarǵa mektepke deıingi mindetti bilim berýdiń qajettiligi jóninde nasıhattap, pedagogıkalyq saýatyn arttyrǵan abzal. Sosıometrııalyq ádispen alyp qaraıtyn bolsaq, 3-6 jas­taǵy balalardy 95 paıyzben qam­typ otyrmyz deýge kelmeıdi. Kóbisi kezekte tur, ala almaı júr. Ata-ájesiniń qolynda óskenin qalaıtyndar taǵy bar», deıdi S.Na­ǵa­shybaıqyzy. 

Professordyń zertteýinshe, shetel­derde eń joǵary jala­qy­ny osy tárbıeshiler alady. Olar­dyń aılyǵyn kóterý arqy­ly eki birdeı másele sheshiler edi: al­dymen sapany arttyramyz ári er adamdardy tartýǵa múm­­kin­­dik bolady. Eýropa el­derin­­de, anyǵy jalaqysy joǵ­ary mem­le­ket­terde er tárbıe­shi­ler jıi kezdesedi. «Al biz­de, óki­nish­­ke qaraı, búgingi bala­larǵa er adam­nyń tárbıesi je­tis­peı tur­ǵany baıqalady. Kezin­de Keńes úkimeti tusynda jalaqy joǵa­ry boldy, sonda bala­baq­shaǵa qyz­metke turýǵa tala­sa­tyn­byz, talap kúshti, ju­mys­qa kirý qıyn edi», deıdi atalǵan oqytýshy.

Bul qadamǵa barý úshin aldymen Bilim týraly zańǵa ózgeris engizý kerek ekeni belgili. Onsyz biz eshqandaı áreketke bara al­maı­­myz. Sonan soń úgit-nası­hatty júıeli júrgizý qajet. Sol nátıjesin bergende ǵana iske kirisýge bolady. 

Balaǵa da bala kerek

Erkejan Nurlanbekqyzy­nyń tuńǵyshy úsh jasta. Ol qyzyn qazaqy salt boıynsha ata-áje­si­niń tárbıesine bergen. «Ata men ájeniń tárbıesinde bolǵan bala ańǵarympaz, kórgendi bolyp ósedi. Qyzym úlkenderdiń qo­lyn­­da eki jarym jasqa deıin júr­di, keıin balabaqshaǵa berdik. Sonda bir nárseni anyq baı­qa­dym, balaǵa báribir bala kerek eken. Ony óz ortasy men qur­das­tary ǵana zaman kóshine qaraı qalyp­­tas­­tyratynyn túsindik. Tań­nan keshke deıin tek ata-áje­simen alysyp, at qyp oınaı­tyn ba­lapanym óz qataryna biraz­ǵa deıin qosyla almady», – deıdi ana. Onyń aıtýynsha, adam qoǵamnan tys ómir súre al­maı­­tyn­dyqtan, balany bas­­tan beıim­deý qajet. Onyń róli – bala­baq­shanyń qolynda. Son­dyq­tan mektepke deıingi bilim berý qazirgi memlekettik baǵdar­la­madaǵydaı, 3 jastan ǵana emes, 2 jastan qoljetimdi jáne tolyq qamtylǵany jón. 

Japondyq jańashyl azamat, ataqty «Sony» korporasııasy­nyń negizin qalaýshy, ınjener Masarý Ibýkı adam ómirinde erte balalyq shaqtan damytý­dyń orasan zor áseri baryn 1971 jyly jaryqqa shyqqan óziniń «Úsh­ten keıin kesh» (aǵylshynsha nusqasy – «Kindergarten is too late») kitaby arqyly dáleldegen. Bul eńbek japon pedagogıkasy­na tóńkeris jasady. Onda alǵashqy úsh jyl bala ómiriniń negizi ekeni aıtylǵan. Avtor osy eń­begin­degi alǵysózinde: «Biz bala­lar­dy úsh jastan keıin nege úı­­­retý kerektigine kóp kóńil bóle­­­miz. Biraq osy jastaǵy bala­lar­ǵa júr­gizilgen jańa zertteýge sáı­kes, bas mıyndaǵy kletka­lar­dyń damýy 70-80 paıyzǵa deıin jet­ken, oryndalyp bitken. Bul bizge kúshimizdi úsh jasqa deıingi ba­la­nyń mıyn damytý joly­na jum­saýǵa tıis ekenimizdi aı­qyn­da­maı ma?» dep ózinen bastap, bar­­sha qo­ǵamǵa saýal tastaı kele, osy ki­t­a­byn analarǵa arnaǵanyn aıtady.

Qoǵamnan memlekettik saıasatqa deıin

Baıqasańyz, bizdiń elde de 3 jasqa deıingi balalar mektepke deıingi uıymdarmen tolyq qam­tylmaǵan. Demek, 0-3 jas­taǵy bala­larmen, ıaǵnı Ibýkı dálel­de­gen eń mańyzdy shaqta ata-analar aınalysyp otyr degen sóz. Sondyqtan balalardy erte jastan damytýda Úkimettiń, ma­man­dardyń ata-analarmen júrgizetin jumysy mańyzdy.

Qoǵamnyń talaby bizdiń mem­leket­tik saıasatta da eskerildi. Onyń bir aıǵaǵy – Elbasy­nyń 2018 jylǵy «Tórtinshi óner­kásip­tik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» atty Joldaýynda balalardy erte jastan damytýǵa erekshe nazar aýdarýy. Onda: «2019 jyl­dyń 1 qyrkúıegine qaraı mektepke deıingi bilim berý isinde ba­­la­­lardyń erte damýy úshin óz be­­tin­she oqý mashyǵy men áleý­met­­tik daǵdysyn damytatyn baǵ­­­dar­­la­malardyń biryńǵaı stan­­dart­­taryn engizý qajet», – delingen. 

Budan bólek, IýNESKO anyq­­­­ta­malyǵynda: «Kishi jas­taǵy balalardy mektepke deıingi tárbıeleý jáne oqytý – balanyń ósýine, damýyna, densaýlyǵyna, t­amaq­tanýy men gıgıenalyq ta­lap­tardyń saqtalýyna tikeleı yq­pal etýshi prosess. Mektepke de­ıingi erte bilim berý balanyń dú­nıege kelgen sátinen bastap, onyń bastaýysh mektepke barýy­na deıin tanymdyq-sóıleý, fızıkalyq, áleýmettik-tulǵalyq jáne kórkem-estetıkalyq damýy­­na yqpal etedi» – dep kórsetilgen.

Osy halyqaralyq tájirıbe men memlekettik saıasattyń ne­gi­zinde Bilim jáne ǵylym mı­nıstr­liginiń basshylyǵymen Mek­tep­ke deıingi bilim berýdiń stan­dart­yna birqatar ózgerister en­gi­zilip, «Mektepke deıingi ba­la­lyq shaq» respýblıkalyq or­ta­lyǵy atalǵan saladaǵy peda­gog­tar jumys barysynda qol­da­na­tyn ádistemelik quraldar ázir­ledi. Onda balalardy erte jas­tan óz betinshe oqytý men da­my­tý, áleýmettendirý boıynsha ádis­te­melik kómek berilgen. Demek, úk­imet pen úkimet janyndaǵy jaýap­ty vedomstvo mindetti mek­tep­ke deıingi bilim berýge balalardy erte jastan damytýdy qolǵa alý arqyly naqty qadam basyp keledi. Dese de, 3 jasqa de­ıingi balalardy 100 paıyz bala­­baq­­shamen qamtamasyz ete al­­maı oty­ryp, mindettilik týraly sóz qozǵaý qanshalyqty qısyn­dy?!

Bári balanyń bolashaǵy úshin

Jaraıdy, úkimet daıyn de­gen­niń ózinde muny mynadaı kóz­­qa­rastaǵy qoǵam qalaı qabyl­daıdy? Bir almatylyq ana balasyn balabaqshaǵa bermeıtinin jetkizdi. «О́zim úıden mektepke daıyndaımyn. Biz de kezinde árip tanymaı-aq 1-synypqa barǵanbyz. Balabaqshaǵa ornalastyryp edim. Tárbıeshisinen úrkip qalǵan balam butyna ji­berip qoıypty. Ondaı tárbıe kór­genshe, úıde bolǵany jaq­sy»,  dedi kóńili qalǵan ata-ana. Al mundaı ata-analarǵa, bala­baq­shaǵa barýdy «tragedııa» sa­naı­tyn balalarǵa «mektepke deıin­gi bilim almasa, mektepke qa­byl­damaýy múmkin» desek, olardyń sanasynda jarylys bolmaı ma? Kóp suraqtyń jalǵyz jaýaby – qamtylýyn ǵana emes, mektepke deıingi tárbıe men oqytýdyń sapasyn 100 paıyzǵa jetkizý. Sonda ǵana bala ata-anasyn balabaqshaǵa ózi súırep barady.