Áleýmettik reformalardyń bastaýy
Elbasynyń byltyrǵy Joldaýynda halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyna erekshe mán berildi. Atap aıtar bolsaq, eń tómengi jalaqyny 1,5 ese, ıaǵnı 28 myńnan 42 myń teńgege deıin ósirý tapsyryldy. Bul eldegi 1,3 mıllıon adamnyń eńbekaqysyn kóterdi. Bıýdjettik mekemelerde jumys isteıtin 275 myń qyzmetkerdiń de eńbekaqysy kóbeıip, orta eseppen 35%-ǵa ósti. Osy maqsatta 2019-2021 jyldarda respýblıkalyq bıýdjetten jyl saıyn 96 mıllıard teńge bólinetin boldy. Kvazımemlekettik sektordaǵy kompanııalar da qyzmetkerleriniń jalaqysyn kótere bastady.
Budan bólek, jyl basynda Baqytjan Saǵyntaevtyń Úkimetin otstavkaǵa jibere otyryp Nursultan Nazarbaev kelesi Úkimet áleýmettik baǵdarlanǵan Úkimet bolýy keregin aıtqan. Máselen, kóp balaly analarǵa Úkimet qosymsha 21 myń teńgeden kómek bere bastady.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ta saılaýaldy baǵdarlamasynda áleýmettik reforma júrgizý kerek ekenin aıtty. Búginde bul baǵytta birqatar baǵdarlama qolǵa alyndy. Al qazirgi Úkimet pen Ulttyq banktiń mindeti jalaqy men joǵaryda atalǵan áleýmettik tólemderdiń ósimi saldarynan teńge ınflıasııasynyń kúsheıip ketpeýin qadaǵalaý.
Tutynýshylyq suranys jáne ınflıasııa
Shıkizat naryǵyna «baılanǵan» ulttyq valıýta syrtqy faktorlarǵa tótep bere alatyndaı deńgeıde emes. Jyldyq ınflıasııany Ulttyq bank aldyn ala bekitip, sony saqtaýǵa jumys istegenimen, geosaıasat pen halyqaralyq saýdadaǵy oqys jaǵdaılar teńgeni shaıqap jiberip tur.
Onyń ústine, áleýmettik tólemder men jalaqy mólsheriniń artýy tutynýshylyq suranysty arttyryp, ekonomıkany memlekettik qoldaý sharalarynyń kúsheıtilýi men fıskaldy yntalandyrý da taýarlar men qyzmetter baǵasyn kóterdi. Nátıjesinde naýryz aıynda halyqtyń naqty aqshalaı tabysy byltyrǵy naýryzben salystyrǵanda 9,7%-ǵa óskeni aıtylǵan.
Naqty tabysynan bólek halyq tutynýshylyq maqsatta nesıe alýdy da kóbeıtip, bankterdiń usynǵan «qysqa merzimdi baılyǵy» da tutyný taýarlarynyń qunyn qymbattatyp otyr. Onyń bir ǵana mysaly, azyq-túlik satatyn keıbir iri dúkender jelisiniń nesıe kartasymen saýda jasaýǵa múmkindik berýi. Naqtyraq aıtar bolsaq, sáýir aıynyń qorytyndysy boıynsha halyqtyń bankterden alǵan tutyný nesıeleriniń kólemi byltyrǵydan 14,6%-ǵa ulǵaıǵan eken.
Tabys pen qaryz
Munyń bári, árıne birinshi kezekte azyq-túliktiń qymbattaýyna jol ashty. О́ıtkeni azyq-túlik naryǵyndaǵy baǵa negizinen ishki jaǵdaılarǵa baılanysty qalyptasady jáne onyń tutynýshylary da tabysynyń kóp bóligin tamaqqa jumsaıtyn orta tap. Halyqtyń tólem qabiletin kóbeıtýdi maqsat tutqan Ulttyq bank eldegi ınflıasııany kúsheıtip otyr. Mamyr aıynyń qorytyndysy boıynsha, azyq-túlik baǵasy byltyrǵydan 7,9%-ǵa qymbattaǵan. Bul jalpy ınflıasııadan 2,6%-ǵa artyq ekeni belgili. Soǵan qaraǵanda, teńgeniń qunyna geosaıasat pen halyqaralyq saýda nemese munaı baǵasy sekildi syrtqy faktorlardan góri ishki jaǵdaı qattyraq áser etip otyrǵanǵa uqsaıdy.
Budan bólek, azyq-túlikke jatpaıtyn taýarlardyń da baǵasy 6,1%-ǵa ósse, aqyly qyzmetterge tarıfterdiń ınflıasııaǵa aıtarlyqtaı áseri bolmaǵan. Al byltyr Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda kommýnaldy qyzmetterge tarıfterdi tómendetý týraly monopolısterge bergen tapsyrmasynan keıin sý, jylý men elektr qýaty sekildi qyzmetterdiń arzandaýy óz kezeginde ınflıasııany tómendetýi de múmkin.
Ulttyq bank úmitti aqtasa...
Bas bank maýsymnyń 4-i kúni teńgeniń bazalyq mólsherlemesin 9,00% deńgeıinde saqtap qaldy. Onyń aldynda sáýirdiń 16-sy kúni 9,25%-dan 9,00%-ǵa tómendetken edi. Ulttyq bank basshysy E.Dosaevtyń aıtýynsha, bul kórsetkish jyldyq ınflıasııany bıyl 4-6 paıyz dálizinde ustap turýǵa múmkindik beredi. Degenmen, bıyl mamyrǵa deıingi ınflıasııa jyldyq 5,3% bolǵanyn eskersek jáne jyl sońyna deıin taǵy da qymbatshylyqtyń bolý múmkindigin esepke alsaq, Ulttyq banktiń ınflıasııany toqtatýy tym qıynǵa soqpaq.
Shamamen byltyr qarashadan beri halyqtyń ınflıasııalyq kútýleri naqty ınflıasııadan tómen bolyp keledi. Iаǵnı, Ulttyq bank eldiń seniminen shyǵa almaı jatyr. Máselen, halyq sáýir aıynda ınflıasııa 4,5% deńgeıinde bolady dep kútken bolsa, naqty ınflıasııa 4,9%-dy quraǵan. Aqpan aıyn sanamaǵanda jyl basynan beri naqty ınflıasııa halyqtyń kútkeninen 2-3%-ǵa joǵary bolǵan. Bulaı jalǵasa beretin bolsa, halyqtyń Ulttyq bankke senimi azaıyp, bul óz kezeginde ınflıasııany odan saıyn kúsheıtip jiberetin janama faktorǵa aınalmaq. Mysaly, byltyr qyrkúıek-qazan aılarynda solaı bolǵan. Halyqtyń ınflıasııalyq kútimi naqty ınflıasııadan kóp bolyp, nátıjesinde ınflıasııa deńgeıi 6%-ǵa deıin jaqyndaǵan.
Reseıden ınflıasııa ımporttap júrmiz
Negizinen «báleniń bári óz ishimizden» degenmen, syrtqy faktorlardyń da teńgeniń qunyna keri áser etetin kezi az emes. Munaıdyń qymbattamaı qoıýyn bylaı qoıǵanda Reseıge qarsy sanksııalardyń rýblge keri áser etip, onyń óz kezeginde ulttyq valıýtamyzǵa zııanyn tıgizgen kezderi birneshe ret baıqaldy.
Byltyr rýbldiń ınflıasııasy 4 paıyzdan asqan. Al bıyl Reseı Ortalyq bankiniń ózi kórsetkishtiń 4,7-5,2 paıyz aralyǵynda bolatynyn joramaldady. Bul byltyrǵydan shamamen 0,5-1,0 paıyzǵa kóp. Munyń ózi teńgeniń ınflıasııasyn qosymsha 2-3 paıyzǵa ulǵaıtýy yqtımal. Bul tek resmı málimet qana. Keıbir sarapshylar bıyl Reseıdegi rýbl ınflıasııasy 10 paıyzǵa deıin jetýi múmkin ekenin aıtady. Jyl sanap Reseımen aradaǵy saýdanyń, sonyń ishinde ımporttyń kóbeıip jatqanyn eskersek, teńgeniń quny soltústik kórshiniń ekonomıkasyna baılanysty bolyp tur. Jáne aldaǵy birer jylda soltústik kórshimizdiń valıýtasy ońala qoıatynǵa uqsamaıdy.
Qoryta aıtar bolsaq, Ulttyq bank teńgege qoljetimdilikti arttyrý úshin bazalyq mólsherlemeni azaıtpaq bolyp ınflıasııany kúsheıtip aldy. Úkimet halyqtyń turmysyn ońaltamyn dep azyq-túliktiń qymbattaýyna jol berip qoıdy. Iаǵnı, Ulttyq bank pen Úkimettiń «bir kúndik» baǵdarlamalary valıýta men ekonomıkany qutqarýǵa qabiletsiz. Onyń ornyna ınflıasııanyń jalǵyz emi – otandyq óndiristi arttyrý. Sonyń ishinde Joldaýda da aıtylǵandaı, «qarapaıym zattar ekonomıkasyn» damytý. Halyqtyń eń kóp aqsha jumsaıtyn azyq-túlik pen ózge de kúndelikti turmystyq zattardyń ımportyn toqtatý.
Baýyrjan Muqan, «Egemen Qazaqstan»