Ádebıet pen kórkemónerdi aıtpaǵanda, atalǵan taqyrypqa teatrlardyń da tym-tym jıi qyzyǵýshylyq tanytýynyń birden-bir sebebi tulǵa aınalasynan órbıtin tylsym men jumbaqqa toly osy tartys bolsa kerek. Iá, buǵan deıin dramalyq teatrlar sahnasynan túrli forma men mazmunda qoıylǵan «Shyńǵyshandardy» kórip júrgenimizben, bul – bı tilinde syr tarqatqan ańyz tulǵanyń aqıqatyna alǵash ret talpynys jasaýymyz eken.
Jaqynda Beıbitshilik jáne kelisim saraıy sahnasynda tusaýy kesilgen «Naz» memlekettik bı teatrynyń «Shyńǵyshan» horeografııalyq qoıylymyn tamashalaı otyryp, san túrli oıdyń jetegine ergenimiz jasyryn emes. Qazaqstanda tuńǵysh ret Jastar jyly aıasynda qoıylǵan spektakldiń rejısser-horeografy – Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Hadısha Aǵymbaeva bolsa, qoıýshy horeografy – Mońǵolııa memleketinen arnaıy shaqyrylǵan maman Týgsýý Týmýrhýıag. Aıtýly joba «Naz» memlekettik bı teatrynyń 20 jyldyq mereıtoıy qurmetine sahna tórine shyǵyp otyr.
Qoıylym Azııadaǵy tuńǵysh birtutas memleket qurýshy, óz zamanynyń asa iri áskerı jáne memleket qaıratkeri Shyńǵyshannyń (Temújin) ómiri men eren eńbegine arnalady. Ańyz-áńgimelerge súıene otyryp qurylǵan oqıǵa jelisi negizinen Shyńǵyshannyń bala kezinen bastap, erjetip, el bılegen kezeńderin qamtıdy. Áskerı talantynyń arqasynda keń-baıtaq terrıtorııany basyp alyp, jarty álemge bılik júrgizgeni horeografııa tilinde kórkem beınelenedi.
Rejısser-horeograftyń aıtýynsha, bul Shyńǵyshandy ózge Shyńǵyshandardan daralaıtyn basty erekshelik – qaharynan kúlli adamzat qaımyqqan qahan, jahan jaýlaýshysy retinde ǵana emes, qoıylymda eń áýeli onyń qarapaıym adam, pende retindegi ishki tolqynystaryna basa nazar aýdarylýynda eken.
– Shyńǵys han – álemdik mańyzy bar tulǵa. Dańqty qolbasshy taqyrybyna qatysty talas ta, tartys ta kóp. Tulǵa taǵdyrynan árkim óz shyndyǵyn, aqıqatyn tapqysy keledi. Máselen, Mońǵolııada Shyńǵyshan esimi qasıetti ári qadirli. Olar Shyńǵyshandy mońǵoldyń qolbasshysy dese, bizdiń tarıhshylar da qazaq tarıhynyń kórnekti ókili dep jazady. Jáne ol solaı da. Oǵan kýá uzaq ýaqyt boıy qazaq handyǵyn Shyńǵys áýleti basqaryp keldi. Árıne, bul bireýler úshin daýly taqyryp bolýy múmkin. Biraq qalaı desek te, ol qurǵan memleket te, onyń rý-taıpalyq quramy da, Altyn Ordanyń memlekettik tili de – qazirgi qazaqtyń tól shejiresi. Ony tarıhymyzdan alyp tastaı almaımyz. Sol sebepti qoıylymnyń kórkemdik deńgeıi ǵana emes, mazmundyq mánine de jiti mán berip, barynsha jan-jaqty qyrynan saralaýǵa kúsh saldyq. Osy maqsatta elimizge belgili túrkolog ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Qarjaýbaı Sartqojaulyn qoıylymnyń ǵylymı keńesshisi retinde bekitip, jumysymyzda sol dáýirdiń tynysy barynsha qanyq sýrettelýi úshin Mońǵolııa memleketinen horeograf Týgsýý Týmýrhýıag myrzany arnaıy shaqyryp, birlese jumys istedik. Izdenisimiz ben talpynysymyz kóziqaraqty kórermen kóńilinen shyǵady jáne óziniń laıyqty deńgeıdegi baǵasyn alady dep senemiz» – deıdi «Naz» memlekettik bı teatrynyń kórkemdik jetekshisi Hadısha Aǵymbaeva.
Rejısser atap ótkendeı, eki jyldan asa júrgizilgen daıyndyqtyń jemisi shyn máninde kóńilge qurmet ornyqtyrady. Shymyldyq ashylǵan sátten-aq kózdi de, kóńildi de baýraıtyn, árıne, ssenograf Qanat Maqsutovtyń erekshe sýretkerlik qııalynyń jemisi – sulýlyq tunǵan sahna men kompozıtor Bıambasúrengıın Sharavtyń qulaqtan kirip boıdy alǵan tańǵajaıyp mýzyka saryny. Áýen arqyly túrki áleminiń tarıh qatparlarynda jasyrynyp qalǵan qupııasy bar syryn aqtaryp, beınebir saırap ketkendeı jan dúnıeńizdi álemtapyryq kúıge bóleıdi. О́zine birden baýrap ala jóneledi. Bulaı bolýy zańdy da. О́ıtkeni aıtýly spektakl Shyńǵys han taqyrybyna arnaıy jazylǵan mýzyka negizinde sahnaǵa shyǵyp otyr. Mońǵol eliniń óner maıtalmandary – kompozıtor Bıambasúrengıın Sharav pen horeograf Týgsýý Týmýrhýıagtyń tandemi spektakldiń qazaqy boıaýyna mońǵoldyq saryn ústegen. Ol tek mýzyka men qımyldan ǵana emes, kostıýmder úlgisinen de aıqyn ańǵarylady. Sóıtip jalpy qoıylym órnegi baýyrlas eki el mádenıetiniń erekshelikterinen ózinshe bir sıntez túzgen. Bul – tuńǵysh ret kórermenimen qaýyshyp otyrǵan horeografııalyq qoıylymnyń vızýaldy shtrıh-detaldary syılaǵan alǵashqy áser ǵana. Oqıǵa órbı, shıelenis shıryǵa kele álgi sezimimiz san túrli boıaýmen qalyńdaı, kúrdelene tústi.
Syrttaı baqylap, sahna tili arqyly saraptap kórgenimizdeı, qos memleket horeografy – qazaqstandyq Hadısha Aǵymbaeva men mońǵolııalyq Týgsýý Týmýrhýıagtyń birlesken jumysy bı tiliniń jańa múmkindikterin asha túskenine kýá boldyq. Biz tamashalaǵan shyǵarmashylyq izdenistiń bir ereksheligi – munda birneshe bı tiliniń stıli, ıaǵnı halyqtyq saryn da, modern men klassıka da bar. Bir arnada toǵysqan san túrli horeografııalyq órnek spektakldiń estetıkalyq hám mazmundyq boıaýyn túrlendire túsken. Sonyń arqasynda qoıylym tek horeografııalyq jumys emes, belgili bir deńgeıde dramalyq spektakldiń de júgin kóterip tur. Ony Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Álııa Atymtaeva, Erjan Qudaıbergenov, Gaýhar Ismaǵulova, Ashat Máden, Marǵulan Jeńisov, Saǵıt Dúzbaev, Ulan Izenaev, Nazerke Eseıqyzy, Aıdana Daırabekova, Aınagúl Tursynova, Danııar Jappasov, Aınabat Naýqanova syndy talantty ártister jumysy sátti tolyqtyrady. Ásirese, qoıylymdaǵy jetekshi solıster – Shyńǵyshan men Bórte beınesindegi – Erjan Qudaıbergenov pen Gaýhar Ismaǵulovanyń ról saraptaýdaǵy úndesken tamasha tandemi aıryqsha atap ótýge turarlyq.
– Árıne, Shyńǵyshan qaı jaǵynan kelsek te, kesek, kúrdeli beıne ǵoı. Bıshini sheberlik turǵysynan túrli qyrynan shıryqtyryp, shynyqtyrady. Sol turǵydan kelgende, azdap qorqynyshtyń bolǵany ras. Onyń ústine, ózge elden kelgen horeografpen jumys isteýdiń óz ereksheligi bolady degendeı. Týgsýý Týmýrgýıag myrza mońǵol eliniń halyqaralyq deńgeıde moıyndalǵan biliktiligi joǵary kásibı mamany. Jas ártis retinde bul men úshin de, ujymymyzdaǵy ózge bıshiler úshin de úlken tájirıbe boldy. Al eki eldiń bı qıymyldarynyń ereksheligi óz aldyna úlken bir taqyryp. Qansha jerden kóshpeli elderdiń mádenıeti ortaq degenimizben, ár halyqtyń ózindik ıirimderi bolady. Bul qazaq pen mońǵolǵa, ásirese qos ulttyń óneri men mádenıetine de qatysty. Máselen, qazaq bıinde qoldy ustaý, «pozısııadan» aspaý kerek degen qaǵıdalar bolsa, mońǵol bıinde jalpy áreketke erkindik beriledi. Desek te, kóshpeli eldiń minez-qulqy, mentalıteti turǵysynan saraptaý mádenıeti men bolmys ereksheligi úndes, uqsas. Sol jaǵynan kelgende mońǵol bıin asa qatty jatyrqaı qoımadyq. Horeografpen tez-aq til tabysyp kettik, – dep Erjan Qudaıbergen qoıylym premerasynan keıin óz áserimen bólisti.
Jalpy, shyǵarmashylyq top qoıylymǵa barynsha zamanaýı lep berýge umtylǵany baıqalady. Máselen, ssenograftyń mınımalızm men sahna sharttylyqtaryna kóbirek ıek artqany, sonymen qatar bar oqıǵany sımvolıka tilimen usynýǵa degen talpynysyn sýretshiniń sátti saraptamalarynyń sanatyna jatqyzýǵa bolady. Bastysy, sahnada basy artyq áreket joq, barlyǵy da nanymdy, aqtalymdy. Kostıým dızaıny da alystan kóz jaýyn alyp, sahnanyń sulýlyǵyna sulýlyq ústeýde sátti qyzmet etip tur. Osyndaı oraıy tabylǵan oıly izdenis kórýshisine de rýhanı qýanysh syılaǵany sózsiz. Ár jumysyna kásibı talǵam hám úlken jaýapkershilikpen keletin teatr ujymy, sózsiz, bul joly da sol bıiginen túsken joq.