Qazir erte bastan júkti bolyp qalǵan jasóspirimderdiń, zorlyq-zombylyqqa ushyraǵan jetkinshekterdiń máselesimen aınalysyp, zertteýler júrgizip otyrǵan qoǵamdyq, halyqaralyq jáne úkimettik emes uıymdar jurtshylyqtyń, quzyrly mekemelerdiń nazaryn osy jaǵdaıǵa aýdarýǵa kúsh salyp keledi.
О́tken jyly Halyqaralyq parlamentaralyq «Jastarǵa salynǵan ınvestısııa. Eshkimdi nazardan tys qaldyrmaımyz» konferensııasynda asa mańyzdy deklarasııa qabyldandy. Bul qujat jastardyń reprodýktıvti densaýlyǵyna erekshe nazar aýdarýǵa shaqyrady.
Al óz elimizge kelsek, naqty atqarylyp otyrǵan sharalar legi bar. Máselen, Jastar jylyna oraı bul kúnderi Almatyda atqarylǵan aýqymdy istiń biri – «Bul jerde seni kútedi» jastar densaýlyǵy ortalyǵynyń resmı túrde ashylýy bolyp otyr.
Jańa ortalyq arnaıy jastar úshin ázirlengen jáne bozbala shaqtan eresek ómirge qaýipsiz ótýge yqpal etetin ómirlik mańyzdy daǵdylardy damytýǵa baǵyttalǵan aqparat pen qyzmetterdi usynatyn resýrstyq hab.
Bul sharaǵa Densaýlyq saqtaý mınıstrligi, Almaty qalasynyń ákimdigi jáne BUU halyq salasyndaǵy qory (IýNFPA) uıytqy bolyp otyr.
Atalǵan ortalyqty qurý Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń sapaly aqparat pen qyzmet kórsetý arqyly jastardyń quqyqtary men múmkindikterin keńeıtý jónindegi jumys baǵdarlamasynyń bir bóligi sanalady. О́z kezeginde IýNFPA ortalyqqa trenıngter men basqa da qoldaý túrlerin usynady, onyń ishinde basqa eldermen tájirıbe almasýǵa yqpal etip, kerek-jaraǵyn túgendep, múliktik úles qosty.
Jasóspirimder men jastardy ortalyqta ózara is-qımyl jasaýǵa arnaıy oqytylǵan sarapshylar qabyldaıdy. Munda jasóspirimder gınekology, androlog, psıholog, áleýmettik qyzmetker jáne basqa da mamandar jumys isteıdi.
– Jastardyń quqyqtary men múmkindikteri mol bolsa, olar ózgeristiń tıimdi qozǵaltqyshyna aınalady. Jastardyń jasóspirimdik jasta qanshalyqty jaqsy baǵdarlanǵany olardyń óz ómiriniń budan keıingi barysyn ǵana emes, ortasy men jalpy qoǵamnyń damýyn da aıqyndaıdy, – dedi IýNFPA-nyń Qazaqstandaǵy ókili jáne Qyrǵyzstan men Túrikmenstan elderindegi dırektory Djýlııa Valeze. – Alaıda, jastardyń densaýlyǵyna ınvestısııa salmaı, olardyń áleýetin tolyq júzege asyrý múmkin emes. Jastar densaýlyq ortalyǵy jigitter men qyzdar ózderiniń fızıkalyq, emosııalyq, psıhologııalyq damýyna qatysty suraqtarǵa jaýap alatyn, sondaı-aq ózine degen senimdilikti damytý, kóshbasshylyq qasıetterdi qalyptastyrý sııaqty ómirlik mańyzdy daǵdylarǵa ıe bolatyn oryn bolady.
Jaqynda júrgizilgen zertteý Qazaqstanda 15-19 jas aralyǵyndaǵy jasóspirimderdiń úshten biri jynystyq turǵydan belsendi ekenin kórsetti. Bul rette suralǵandardyń basym kópshiliginiń – 91 paıyzynyń AITV jáne JITS týraly jetkilikti bilimi joq. Sonymen qatar jasóspirimder júktiliginiń sany EYDU-nyń basqa elderimen salystyrǵanda joǵary bolyp otyr.
«Sen jasóspirim bolǵan kezde, kóptegen kútpegen qaýip-qaterlermen: qurdastar tarapynan jasalatyn qysymmen, olardyń qýdalaýymen, qaýipti minez-qulyqqa, sonyń ishinde qaýipti jynystyq minez-qulyqpen jáne basqalaı qaterlermen betpe-bet kelesiń. Durys aqparatty bilý mańyzdy, qurdastardyń qysymyna qarsy turýdy jáne olarǵa «joq» dep aıtýdy úırenýdiń mańyzy zor. Eń bastysy, ómirińizdi eleýli túrde aıqyndaıtyn sheshim qabyldaý quqyǵy men tańdaý múmkindiginiń bolýy. Bul ortalyqqa barý jáne onyń is-sharalaryna qatysý jastarǵa ómirine qatysty salalarda salamatty sheshimder qabyldaýǵa kómektesedi», deıdi Y-PEER qozǵalysynyń qatysýshysy Aıym Oljabaı. Onyń aıtýynsha, «Jastarǵa ınvestısııalar salý: eshkimdi nazardan tys qaldyrmaımyz» atty Astana deklarasııasynda bul tarmaqtardyń barlyǵy da bar.
Osy arada toqtala ketetin másele, 1994 jyly halyqaralyq qoǵamdastyq Kaırdegi halyqty qonystandyrý jáne damý jónindegi halyqaralyq konferensııa (HQHK) kezinde tarıhı is-qımyl baǵdarlamasyn qabyldaǵan bolatyn. Bul baǵdarlamany qabyldaý álemdik qoǵamdastyq halyq sanynyń dınamıkasy, jynystyq jáne reprodýktıvti densaýlyq pen quqyqtar, sondaı-aq turaqty damý arasyndaǵy ózara baılanysty qaraýdaǵy ózgeristiń bastalǵanyn kórsetti. Muny eske alýdyń ózindik sebebi bar.
«Bıyl 12-14 qarasha aralyǵynda Kenııa, Danııa úkimetteri jáne IýNFPA osy tarıhı is-sharanyń ótýine 25 jyl tolýyna oraı sammıt ótkizedi. Naırobıdegi sammıt – Kaırde kelisilgen negizgi maqsattardy qaıta rastaý jáne adamdardyń quqyqtary men qadir-qasıetin saqtaýǵa járdemdesý, sonyń ishinde kontrasepsııanyń qazirgi zamanǵy ádisterine qol jetkizý quqyǵy men áıeldiń qashan jáne qansha balasy bolatynyn tańdaý quqyǵy, ornyqty damý salasyndaǵy maqsattarǵa qol jetkizý úshin qajetti shart sanalatyn jynystyq belgi boıynsha zorlyq-zombylyqty joıýdy rastaý. Jastardyń kóshbasshylyǵyn alǵa jyljytý beıbit álemge jetý úderisin «jedeldetýdiń» biri retinde aıqyndalǵan jáne árbir júktiliktiń qalaýly bolýyna, ómirge adam ákelýdiń, ıaǵnı bosanýdyń qaýipsiz bolýyna jáne olardyń bar áleýetin júzege asyrýyna múmkindik beredi», deıdi Djýlııa Valeze.
ALMATY