– Ǵylymı-fantastıkalyq roman janry – jalpy bizdiń ádebıetimizde sırek kezdesetin dúnıe. Tyń týyndynyń áýeli sıýjeti týraly aıtyp ótseńiz.
– Meniń romanymnyń qysqa sıýjeti úsh qazaq jigiti – Janǵabyl, Aspandııar jáne Baraq Baıbota ǵalamnyń shalǵaı túkpirindegi Galaktıkaaralyq ortalyqta on jyl boıy jumys istep júredi. Keıin olardy ózderiniń týǵan jerine, Jer planetasyna bir tapsyrmamen issaparǵa jiberedi. Onda úsh qazaq aldymen Atlantıda memleketine baryp tapsyrmany oryndaıdy. Keıin Qazaqstanǵa, elordaǵa ushyp keledi. Munda olar Qazaqstan memleketi basshysynyń qabyldaýynda bolady.
Bul roman qazirgi adamzat qoǵamyn orasan zor ózgeristerge ushyratqan sıfrlandyrý problemasyna, sıfrly revolıýsııaǵa arnalǵan. Shyǵarmada sıfrlandyrýdan týyndaǵan Qazaqstandaǵy ózgerister ǵana emes, búkil adamzattyń aldynda turǵan máseleler qozǵalady. Sonyń ishinde sandyq júıe úderisiniń memleketti basqarýǵa, óndiriske, qurylys salasyna, kólik júıesine, aýyl sharýashylyǵyna, tamaq ónerkásibine, bilim berýge, medısınaǵa, taǵy basqa salalarǵa yqpaly jaıynda áńgime qozǵalady. Sıfrlandyrýdyń kıno men ádebıetke, músin ónerine, jalpy adamzat shyǵarmashylyǵyna áseri baıandalady.
Ol adamǵa tek jaqsylyq qana emes, úlken kúrdeli, sheshimi qıyn máselelerdi de alyp keldi. Men óz shyǵarmamda «Sol máselelerdi qalaı sheshýge bolady? Adamǵa kerekti tustaryn qalaı durys paıdalanýǵa bolady?» degen suraqtarǵa jaýap izdeýge tyrystym. Romanymda buryn esh jerde aıtylmaǵan, jazylmaǵan kóptegen tyń ǵylymı-tehnıkalyq, jobalaýshylyq ıdeıalar bar. Solardyń birqatary jurtshylyqqa paıdaly bolatyn shyǵar dep úmittenem.
– Kitap jazǵannan keıin ony jarııalaý, kópshiliktiń arasyna taratý, nasıhattaý... t.b. máseleler týyndaıdy. Osy turǵydan kelsek, romannyń bolashaq taǵdyry qalaı bolady dep oılaısyz?
– Durys aıtasyz. О́te keremet, tereń shyǵarma jazsańyz da, ony halyqqa tanystyrý, jarnamalaý, nasıhattaý jumystaryn júrgizbeseńiz, ol belgisiz kúıinde qala beredi jáne ony eshkim oqymaıdy. Men osy romanymdy keleshekte aǵylshyn, qytaı, fransýz, nemis, ıspan tilderine aýdarsam dep armandaımyn. Shetel oqyrmandary qyzyǵyp oqýy úshin sol elderdiń mentalıtetine saı keletin, qazirgi búkil adamzatty tolǵandyryp júrgen kókeıkesti problemalardy qozǵaıtyn shyǵarmalar kerek. Shetelge usynatyn shyǵarma óte saýatty jazylǵan, parasat deńgeıi joǵary, kórkemdik dárejesi bıik bolýy tıis. Osyndaı talaptarǵa jaýap beretin shyǵarma ǵana oqyrman júregine jol tabady. О́kinishke qaraı, búgingi tańda shyǵarmalary mıllıondaǵan taralymmen shetelge shyǵyp jatqan qalamgerlerimiz bolmaı tur...
Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda: «Myń jyldyq tarıhymyzda tól mádenıetimiz tuńǵysh ret álemniń barlyq qurlyqtaryna jol tartyp, basty tilderinde sóıleıtin bolady» – dep atap kórsetilgen. Qazirgi álemdik ádebıettiń eń ozyq salalarynyń biri – ǵylymı-tehnıkalyq aqyl-oıdyń kóshbasshysy bolǵan qazaqtyń ǵylymı-fantastıkalyq shyǵarmalarynyń da dúnıege tanylatyn kezi keldi dep oılaımyn.
– Ádebıettiń shetelge tanylýy birinshi kezekte aýdarmanyń sapasyna baılanysty ekeni daýsyz. Bul týraly ne aıtar edińiz?
– Túpnusqasynda tereń maǵynaly kórkem shyǵarma nashar aýdarmashynyń qolyna tússe, jaramsyz, oqylmaıtyn, mán-maǵynasyz dúbára dúnıege aınalady. Talantty, sheber aýdarmashylardyń eńbegi qymbat turady. Mysaly, meniń romanymdy aǵylshyn tiline sapaly aýdarý úshin 15-20 myń dollar aqsha kerek eken. Bir aǵylshynnyń aýdarmashysymen sóıleskenimde solaı dedi. Munan soń shyǵarmany sapaly aýdaryp qoıý jetkiliksiz, árıne. Ony nasıhattap jarnamalaý kerek. Áıtpese ol óli dúnıeniń keıpin kıedi.
Degenmen «aýdarma – shyǵyny kóp, tatymaıtyn jumys eken» degen syńarjaq pikirmen kelispeımin. Mysaly, álemge taralýy jaǵynan aǵylshyn jazýshysy Djoan Roýlıngtiń «Garrı Potter» romandar toptamasy 300 mıllıon taralymnan asyp jyǵylypty. Bul qarjylyq jaǵynan da, ulttyń, memlekettiń ımıdji turǵysynan da orasan zor paıda ákelgen shyǵarma.
– Shyǵarmany jazǵandaǵy eń basty maqsatyńyz ne?
– Men romanymda Nur-Sultan, Almaty qalalary týraly kóp jazdym. Shetel oqyrmandary oqysa, qulaǵyna sińe bersin dep oıladym. Keıin bálkim osy jazǵandarym arqyly Qazaqstanǵa kelip, kórkeıgen, gúldengen shaharymyzdy kórgisi keletinder tabylyp qalar degen úmitti sáýle bolashaqqa sendiredi. «Ývıdet Parıj ı ýmeret» degen uǵymnyń fransýzdyń Onore de Balzak, Vıktor Gıýgo, Emıl Zolıa, Stendal sııaqty ataqty jazýshylarynyń arqasynda paıda bolǵanyn umytpaıyq. Qazaq jazýshysy shyǵarmasynyń shetelde jarııalanýy bul – Qazaq eliniń, halqymyzdyń oń ımıdji ǵana emes, elimizdi, jerimizdi álemge tanytýdyń, elge týrısterdi tartýdyń basty amaldarynyń biri.
– Alda taǵy qandaı josparlaryńyz bar?
– Bul romanymmen shektelip qalmaımyn. On shaqty romannan turatyn ǵylymı-fantastıkalyq toptama jazamyn dep josparlap júrmin. Árıne jaǵdaıym bolyp jatsa. Kelesi romanymnyń sıýjeti daıyn tur. Onda qazaqtyń jigitteri Jer planetasyn jáne jer betindegi búkil adamzatty asa qaterli qaýipten qutqarady. Planeta quryp keteıin dep turǵanda aman alyp qalady. Oqıǵanyń bir bóligi kıeli Mańǵystaý jerinde, Sherqalada ótedi. Ǵalamdy tek únemi basqalar ǵana qaýip-qaterden qutqara bere me eken? Men oǵan qazaqtyń da qosar úlesi tolaıym ekenine kúmánsiz kóz jetkizgim keledi.
Rejıssıor Larrı Charlzdyń atyshýly fılminen keıin qazaqtar týraly jat pikir qalyptasqany kóńilge túrli oı salady. Men romandarymda batystyq oqyrmandarǵa qazaq halqynyń óte bilimdi, parasatty, ıntellektýal ult ekenin kórsetkim keledi. Bul maqsattarymnyń qanshalyqty oryndalatynyn ýaqyt kórsete jatar.
– Sóıte tura nelikten romanyńyz orys tilinde?
– «Tvorenıe sıfry: Atlantıda – Kazahııa» atty romanymdy orys tilinde jazdym. Onyń eń basty sebebi – orys tilinen aǵylshyn tiline, basqa tilderge aýdaratyn tájirıbeli aýdarmashylar kóp. Jer betindegi bir jarym mıllıard adam aǵylshyn tilinde sóıleıdi eken. Bul – jazýshy úshin orasan zor aýdıtorııa. Kezinde búkil Batys ádebıetin orys tilinde oqyp edik qoı. Iаǵnı, shyǵarma sapaly aýdarylsa, óte qyzyqty oqylady. Al qazaqshadan álemdik tilderge tikeleı aýdaratyn keleshekte myqty kásibı aýdarmashylar shyǵyp, sondaı mektep qalyptasyp jatsa, keıipkerlerimdi qaı kezde de ana tilimde sóıletýge daıynmyn.
Áńgimelesken
Qarashash TOQSANBAI,
«Egemen Qazaqstan»