Qymyz ındýstrııasy

Qymyz ındýstrııasy

Sársenbi, 29 mamyr 2013 1:51

Onyń qyzyǵyn qashan kóremiz?

Jaz shyqty. Aptapta shól qysady. Ańqa kepkende shól basar sýsynnyń qaısysy bolsyn, jutqynshaǵymyz jumyrdaı bolǵansha jutamyz. Al qymyzdy she?..

«Al, ishińder,

 

Sársenbi, 29 mamyr 2013 1:51

Onyń qyzyǵyn qashan kóremiz?

Jaz shyqty. Aptapta shól qysady. Ańqa kepkende shól basar sýsynnyń qaısysy bolsyn, jutqynshaǵymyz jumyrdaı bolǵansha jutamyz. Al qymyzdy she?..

«Al, ishińder,

Bul – qymyz.

Bul qymyzdyń arǵy atasyn surasań,

Qulasha qýlyq bıe súti edi,

Tomsarǵan er qazaqtyń asy edi.

Bul qymyzdy kim ishsin?

Bul qymyzdy

Aıly kúni aınalǵan,

Bultty kúni tolǵanǵan,

Quryǵyn qý naızadaı taıanǵan,

Tomsarǵan er qazaqtyń ózi ishsin!», – deıdi Maǵjan aqyn. Dalanyń bekzat sýsynyn tatpasa asy boıyna sińbeıtin qazaq búginde óz qymyzyn ózi ishe alyp júr me? Úlken saýal, árıne!

…Kýá-dúrmiz. О́tkende qymyz ishýden jarys uıymdastyryldy. Baıqaýǵa belsenip shyqqan jilikti jigitterimiz úsh shara qymyzdan keıin-aq ishin basyp, taldyń túbin aınalyp ketip jatty. Kómbege jetken eki azamat jeti sharadan tóńkerdi. Onyń óziniń biri – túrkııalyq qonaq. Qymyzmuryndyǵyn esine almaıtyn jurtqa táýir-aq bastama. Kóltaýysarlar syny kóńildi jelpintse de «Qaıran, qazaqtyń nar babalary!» destik. Esińizde me, jazýshy M.Maǵaýınniń «Alasapyran» romanynda ózara shekisken el azamattaryna Oraz-Muhammed sultan qymyz ishkizip jarystyratyny bar edi ǵoı. Oı túkpirinde orta ǵasyrdaǵy osy sýret oıandy. Baǵzyda kúrmeýi qıyn istiń túıinin tarqatý úshin oǵlandarǵa osyndaı ońaı ári qıyn, ári izgi jaza kesken eken. Ońaıy – qymyzdy qazaqtan artyq eshkim ishpeıdi. Qıyny – qazaq qymyz ishýden eshkimge des bermeıdi. Qaýymnyń namysyn joǵary qoıar ulandar syn sátte on sharadan asa qymyzdy qotara iship, shaıqalmaı atyna minip ketkenin oqyǵanda bizdiń búgingi halimizge kúlmeske áddińiz joq…

Taýarıh aqsaqaly Gerodottyń ózi áńgimelegen qymyzdyń qudiretin umytqanymyz ba shynymen? Saqtar sapyrǵan sary qymyzdyń deregin bylaı qoıǵanda, orystyń kóne Ipatev jylnamasynda 1182 jyly knıaz Igor Vsevolodovıch kóshpendilerge tutqynǵa túsip, odan qymyzǵa masaıǵan kúzetshiniń qalyń uıqyǵa ketkeninde qashyp shyǵatyny bar emes pe?! Tutqyn demekshi, Pýshkınniń «Kavkazskıı plennık» dastanynda da osy bir erekshe sýsyndy bashqurt jurty tutynatyny sýretteledi:

…Lýnoıý chýt ozarena,

S ýlybkoı jalostı otradnoı

Kolena preklonıv, ona

K ego ýstam kýmys prohladnyı

Podnosıt tıhoıý rýkoı…

Aıta berse kóp qoı. Orystyń bodaýyna buryn túsken bashqurt ulysyna ataqty L.Tolstoı qymyzben emdelýge baratyny, qymyzǵa qanyp iship, shaıqalaqtaı basatyny hám densaýlyǵy ońalyp, kúnge ábden totyqqany jaıynda jazýshynyń jamaǵaty Sofıa Andreevna sińlisine jazǵan bir hatynda aıtady.

«Qymyzǵa shamaly ǵana uqsaıtyn asty qandaı órkenıet oılap tapty? Eshqandaı! Bilsek, qymyz – tán men ishki sezim baısaldylyǵynyń jarqyn belgisi. Qymyz – qudaı bergen keremet sýsyn. О́rkenıetti kúıgelektigimizdi, júıkemizdiń tozýyn, oı beımazalyǵy men máńgilik qurys-tyrysymyzdy odan basqa ne tynyshtandyra alatyn edi?!», – deıdi Mamın-Sıbırıak. Eski Ekaterınbýrgte bashqurt pen qazaq qymyzy satylypty. Sol shaharda turǵan jańaǵy Mamın áýletiniń mázirinde qymyz turaqty sýsyn bolǵan eken. Tipti, bashqurt qymyzynyń jumsaq, qazaq qymyzynyń qýatty, adýyndy hám baǵasy da qymbattaý bolǵanyn osy áýlettiń shejiresindegi jazbalar aıtady. Mamınder qaladan júzdegen shaqyrym jerdegi kóshpeli qazaqtardan baryp saýmal ishýdi de daǵdyǵa aınaldyrǵan.

«Qazaq» gazetinde 1915 jyly jarııa­­lanǵan «Soǵys hám qymyz máselesi» at­ty maqalada ımperııanyń soǵys jaǵda­ıyndaǵy múshkil hali kórinip, maıdannan kókirek aýrýyna shaldyǵyp kelgenderdi qymyzben emdeý jóninde usynystar aıtylǵan. Munyń astarynda, qazaq dalasynda orysqa ótkenimen ıgerýsiz jatqan jer telimin qymyz shıpajaılaryn salý arqyly qaıtarýdy kózdegen Alash zııalylarynyń ilgeri saıası júrisi jatyr edi…

Qosh, qymyz alǵashqyda shóldi basatyn kóshpendilerdiń sýsyny bolǵanymen, keıin erekshe emdik sıpatymen dańqy alysqa ketti. Halyq arasynda qurt aýrýyna taptyrmas shıpa boldy. Ǵylymnyń ózi dáleldegendeı, qymyz quramyndaǵy fermentter, mıkroelementter, mol dárýmen, kómirqyshqyl gazy asqazan, júrek-qan tamyrlary aýrýy men júıke júıesin ońaltýǵa, zat almasýǵa, búırek qyzmetin jaqsartýǵa, ishki sekresııa bezderin emdeý­ge jáne aǵzanyń ımmýnıtetin kóterýge joǵary yqpal etedi. Qany azdyq, júdeýlik pen týberkýlezdiń jeńil túrlerin tez arada qalpyna keltiredi.

Qymyzdyń emdik qasıeti jóninde eýropalyq ádebıet ilgerirekte jaza bas­tady. Orys armııasynda qyzmette bolǵan shotlandtyq dáriger Djon Grıv 1784 jyly koroldik medısına qoǵamynyń otyrysynda dala batyrlarynyń erekshe sýsyny jaıynda baıandama jasaıdy. Al, 1896 jyly London kórmesiniń orys bóliminde erekshe múıis uıymdastyrylypty. Onda qazaq, bashqurt, tatar otbasylaryn kıiz úıimen birge ornalastyryp, jelide qulyndy bıe baılaǵan eken. Eki qulynǵa arnap jeke oryn saılaǵan. Londonnyń barlyq baspasózi osy bólim týraly jarysa jazyp, kóshpendiler beınesin ıllıýstrasııalyq jýrnaldaryna da shyǵarady. Atalǵan kórmege 80 myńnan asa adam qatysypty. Alaıda, kórmede bıe sútinen naǵyz qymyz daıyndap kórsetýdiń sáti túspedi. О́ıtkeni, túrik ulystary meken etken aýmaq pen tumandy Albıonnyń aýa raıy, klımaty sáıkes kelmeıdi. Qazaqtyń qasıetti jylqysy jersinbese kerek.

Qymyz – bekzat as. Bertinge deıin dala aqsúıekteriniń aqshańqan ordalarynan shúpildegen saba, irgesinen jelidegi qulyn úzilgen emes. Abaı danyshpan da jaz shyǵa uranqaı (tórt qanat) úıiniń irgesinde qara sabany emiziktete toltyryp qymyz quıdyryp, el-jurtymen keńes quratynyn balasy Turaǵul Qunanbaev esteliginde jazdy. Al, hakimniń álgi:

Osy qymyz qazaqqa, 

Maqtanyń ba, asyń ba?

Qymyzdy basar artynan

Et daıar ma qasynda?, – deıtini qymyz ishý úshin de dıirmen tartarlyq qýat, aýqat bolý kerektigin aıtqany, kóp qazaqtyń qymyz kórse qyzyl kórgen qara qustaı bolatyndyǵyn synaǵany dep túsingen abzal. Áıtpese, «qar tepkenge qajymas qaıran jylqyǵa» aqynnyń kóńili erekshe bolǵany aıan. Beý, dúnıe deseńizshi, qazaqtyń qymyz iship lepirgen kóńiline sap-sap aıtatyn Abaı atamyz ashy sýǵa arbalǵan býyndy kórmegeni de jón bolǵan shyǵar…

Genosıdpen órilgen ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldarynda qazaq aýyldaryna balshabektermen birge ashy sýsyn da dendep ene bastady. Mirjaqyp Dýlatuly:«Ǵabbastyń kórshiles aýyldastary kezektesip, qonaqqa shaqyryp turdy, bir kóńilime unamaǵan jaıt – barǵan úıdiń kisileri tamaq berý ústinde shólmekterin taqymynyń astynan shyǵaryp, aq araqtaryn keselerge quıa bastaıtyndary. Bul jóninde men: «Shyraqtarym-aý, qymyzdaryń turǵanda myna araqtaryń ne? Ishpeımin ári ózderiń de úıir bolmańdar. Araq adamdy esinen aıyryp tozdyrady jáne týar balaǵa da zaqym keltiretini anyq. Bul jaman ádet senderge, sirá, kórshiles orystardan aýysqan bolýy kerek, musylmandar araq-sharapty ishpeı kún kórip keledi emes pe, esteriń barda kilt doǵaryńdar» dep aqyl aıtqandaı boldym, biraq qatty renjidim» depti. Bul týraly Gúlnár Mirjaqypqyzy óziniń esteliginde jazdy. Ol kezdegi zııalylardyń úılerinde ashy sýmen ere júretin rıýmka, grafın ataýly bolmapty.

Úıirilgen sary altyndaı sary qymyz,

Aýrýǵa – em, saýǵa – qýat, dári qymyz.

Elimniń sosıalıstik asy boldyń,

Shyǵarshy taǵy neń bar, kári qymyz!

Qart jyraý Jambyldyń sózimen qymyz qyp-qyzyl saıasatqa aınalǵan kezi de boldy. Qymyz ishken qazaqty da «eskini ańsadyń» dep qýǵynǵa salǵanda, qara halyq qymyzdan jerimegende qaıtsin!.. Keńestik qarataban jurt ashy sýǵa úıir boldy ma, álde ashy sý tunjyr zamanda toryqqan jurttyń kóńilin demdedi me, bul da batpandap kirgen dert bolǵany anyq. Endi mysqaldap shyqpaı jatyr. Dertti denimizden bir shyǵarsa, qymyz shyǵarady.

Biraz buryn ulttyq arnanyń tanymal tok-shoý baǵdarlamasyna qatysqanymyzda ashy sýdy azamattarymyzdyń qanshalyqty mólsherde tutynatyndyǵy aıtyldy. Jaǵańdy ustatarlyq. Elimizde óndiriletin syra kólemi jylyna bir adamǵa 35 lıtr­den keledi eken. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetine sáıkes, eger bul kórsetkish adam basyna 16 lıtrden asatyn bolsa, ol halyqtyń densaýlyǵyna kinárat túsken bolyp sanalady. Baǵamdaı berińiz. Syrany jıi ishý er men áıeldiń gormondaryna keri áser etetindigin dárigerler únemi eske salýda. Osyndaıda «kúzdik qymyzdy kúıeýge berme» degen ázilge jaqyn, biraq shynaıy naqyl eske túsedi. Álbette, adam syra jutsa, onyń bolashaǵyn syra jutady. Jastar arasynda kezdesip qalatyn belsizdiktiń bir ushy osynda jatsa kerek. Al, qymyz, álgi naqylda aıtqandaı, kúshti eselep, qutyrtýy da ǵajap emes. Qýat degen sol! Baıtaq dalany toltyratyn halyq bolýymyz úshin de qymyzdy úzbeı ishýge jaǵdaı jasaýymyz kerek eken. Sonda Prezıdent aıtyp júrgen deni saý ult ta bolamyz, eselenemiz de. Iаǵnı, munyń ózi ulttyq sýsynymyzdyń memlekettik strategııalyq baǵyttan tabylatynyn kórsetedi.

Kóp jyldar «Sosıalıstik Qazaq­­standa» eńbek etken qalamger Ǵaısa Sarmýrzınniń «О́nege» atty esteliginen oqyǵan edik: Baıaǵyda Shyńǵystaýda О́tegeldi esimdi qarııa bilim qýǵan jastardyń arasynda kele jatyp: «Myna torsyqtan qymyz qosqan sý nemese sý qosqan qymyz bere qoıshy. Aıtpaqshy, osynyń atyn ne deýshi edi?», dep qýaqylana surapty. Sonda ózara talasyp, daýlasyp ketken jastarǵa qarap: «Táıiri, osyǵan da talasa ma eken! Sý qosqan qymyz bolsa, onyń deni qymyz emes pe? Qymyz qosqan sý bolsa, sýdyń aty sý emeı nemene? Ne oqyp júrsińder, túge? Búıtip ǵulama bolǵansha, moldadan oqyp, muqtasardy bitirip alyńdar. Estýimshe, muqtasarda munyń ekeýiniń de atyn «shalap» deıtin kórinedi. Quıshy sol shalapty, minekı sýyń», – dep sý quıǵan tostaǵanyn usynypty.

Qazir osy shalapty da qymyz dep júrmiz-aý. Basqasyn qaıdam, jaıma bazardyń sóresinen satyp alǵan qymyzymyz keıde sý tatyp ketedi. Saqal sıpaǵansha júretin saýdanyń salqyny. Sondaıda sáıgúliktiń saýyrynda shaıqalyp, ábden babyna keler súıretpeniń qymyzyn ańsaısyń.

…Qymyzdyń egesi qazaq bolǵanda, elde qymyz ındýstrııasyn damytý kerek qoı! Qaıbir jyly Májilis minberinde depýtat Aldan Smaıyl qymyz óndirisin jolǵa qoıyp, shıpajaılarda ulttyq sýsynmen emdeýdi qaıta jandandyrý kerektigin kóterdi. «Memlekettiń ulttyq ónimderdiń óndirisine, ásirese, qymyz óndirisine kóńil bóletin ýaqyty jetti. Qazaqstanda jylqy basyn kóbeıtip, jyl boıy qymyz shyǵaratyn arnaıy fermalar quryp, qymyz tutynatyn kásiporyn ashyp, qymyzdyń sapasyn tekserýdi memlekettik baqylaýǵa alý kerek. Qymyz saýdasyna memlekettik retteý qajet. Bıe sútinen, qymyzdan jasalatyn balalar taǵamdarynyń, dári-dármekterdiń óndirisin damytý kerek. Osyndaı ǵylymı negizdelgen usynystarǵa mınıstrlikterdiń mán bermeıtini túsiniksiz» dep máseleni tótesinen qoıǵany esimizde. Qudiret qoı, bıe súti men ana sútinde asa aıyrmashylyq bolmaıdy eken. Endeshe, depýtat durys aıtady, ult keleshegi – balalarǵa qymyzdan jasalǵan dárýmennen artyq ne kerek?! Tekte, qanda bar dúnıe em bolyp ta qona ketedi. Bilýimizshe, Reseıde jylyna 500 tonna balalar taǵamy shyǵarylady. Ǵulama ál-Farabıdiń «Eger ulttyq taǵam dastarqannan ketetin bolsa, ult aýrýǵa shaldyǵady» degen sózi bar. Depýtattyń janaıqaıy túrtki boldy ma, bıyl jyl basynda elimizdiń birqatar vedomstvolarynyń ókilderi qatysqan jıyn Astanada ótip, onda qymyz óndirisin jolǵa qoıýdaǵy zańnamalyq múmkindikter qarastyryldy. Tıisti mınıstrlikter bul baǵytta janama zańdar arqyly qymyz ındýstrııasy ózdiginen damı beredi degen ýáj aıtsa, jylqy sharýashylyqtary men qymyz óndirýshilerdiń ótinishin jetkizip otyrǵan depýtattar áli de jeńildikterdiń berilýi qajet ekendigin aıtady. Iаkýtııada qymyz óndirisine jeńildik jasaıtyn zań qabyldanǵan eken. Jalpy, Reseı qymyz óndirisin áldeqashan jolǵa qoıdy. Ondaǵy bashqurt jurtynda «Shafranovo», «Glýhovskaıa», «Iýmatova» atty qymyzben emdeý shıpajaılary biraz jurtqa áıgili. Reseıde qymyzben aınalysatyn 80-nen asa mamandandyrylǵan fırma, qymyzben emdeıtin 48 shıpajaı bar. Germanııada 500 bıe ustap otyrǵan Gans Solman qymyz sehynyń dańqy bizge dúrkin-dúrkin jetip jatyr. Tipti, onyń ózi kelip bizge dáris oqyp júr desedi. Shyndyǵynda, nemis kásipkeri qymyzdyń túrli aýrýǵa em bolatynyn ǵylymı turǵyda dáleldeıtin medısınalyq anyqtama alýǵa kelgen eken. Mundaı qaǵazsyz jarnama berse, Germanııa tutynýshylary «jalǵan jarnama berdiń» dep sotqa beretin kórinedi. Ilkide elimizde qymyzben emdeıtin 15 sanatorıı boldy. Olardy qazirgi tańda qalpyna keltirý óte ózekti. О́ıtkeni, Reseıde júzdegen, Germanııada ondaǵan qymyz óndiristeri jumys istep, paıda taýyp jatqanda qymyz ıesi qazaqtyń qarap otyrǵany yńǵaısyz-aq.

Jaz kezinde aǵyl-tegil bolyp, qysta qat bolyp qalatyn qymyz máselesin sheshý úshin qurǵaq sút daıyndaıtyn zaýyttar salý kerek. Qazirgi ýaqytta Semeı qalasynda Sarjaldyń qymyzynan untaqtar daıarlaıtyn kásiporyn jumys istep jatyr. Elimizde qymyz óndirisi jolǵa qoıylǵan aldyńǵy qatardaǵy óńirler sanatynda Almaty, Ońtústik Qazaqstan, Jambyl jáne Shyǵys Qazaqstan oblystary atalady. ShQO aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń derekteri boıynsha, oblysta bıe baılap, qymyz ashytyp, nápaqa taýyp otyrǵan aýdandar barshylyq. Máselen, ótken jyldary óńirde 400 tonnanyń ústinde qymyz óndirilip, ony daıyndaýshylarǵa 24 mıllıon teńgeden astam sýbsıdııa bólingen. Qatonqaraǵaı aýdanyndaǵy «Mıras», «Tulpar», «Farhat», Ulan aýdanyndaǵy «Aqbastaý», Semeı óńirindegi «Shópti kók» sharýa qojalyqtarynda keminde 40 bıeden baılansa, Abaı men Úrjar aýdandarynyń kásipkerleri de qymyz óndirisin damytýǵa eleýli eńbek qosyp otyr. Birli-jarym bıesin saýyp, kúbi pisip otyrǵandardyń ónimi esepte bolmasa da, bazarlar men dúkenderden tabylady.

Jahandaný jelpildetip shy­myl­­­­dyǵymyzdy ashyp ketkende das­tar­qanymyzǵa dendep engen batys­tyq brendterden («koka-kola», «fanta», «spraıt», t.b.) boıdy aýlaq salý qajet­tiligin taǵamtaný mamandary únemi aıtyp júr. Qazaq Taǵamtaný ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń prezıdenti, akademık Tóregeldi Sharmanov qazirgi tátti sýlar men qymyz, shubat tárizdi sýsynnyń tóresin salystyrýǵa kelmeıtinin suhbat­tarynda jıi aıtady. Iаǵnı, joǵaryda aıtqandaı, mektepter men balabaqshalarda jetkinshekterge qymyz berý júıesin qalyptastyrý qajet. Elimizde qymyz óndirisin na­ryq­­tyq qatynastarǵa utymdy beıim­deı bilgen «Sarjaılaý» qymyz ortalyǵynyń prezıdenti Ahmetbek Nursılamen áńgimeleskenimizde, qymyz­ǵa suranys jyldan jylǵa artyp kele jatqanymen halyqtyń qymyzdy tutynýy syra, kola ispetti alkogoldi-alkogolsiz sýsyndardyń bir paıyzyn da quramaıtynyn jetkizdi.

Ýaqyt aǵzamǵa baǵynbaıtyn dúnıe joq. Azyq-túlik mádenıetiniń alǵa jyljýy qymyz ónimderin qutyǵa quıyp, sertıfıkattap satý úrdisin turmysymyzǵa engize bastady. Qymyz óndirýshilerdiń sózine súıensek, dúkennen sertıfıkattalǵan qymyzdy alyp ishken áldeqaıda qaýipsiz. О́ıtkeni, qalaǵa ákelinetin qymyz túrli ydystarǵa quıylyp jetetindikten, onyń sanıtarlyq tazalyǵyna satýshy da, jetkizýshi de kepildik bere almaıdy. Qymyz óndirýshiler óniminiń sapasyn mórlep, meken-jaıy týraly málimeti qosa beriletin qutydaǵy qymyz aldaǵy ýaqytta keńinen damýy yqtımal. Ázirge, bul tarapta Úkimet keshendi baǵdarlamalardy qolǵa ala qoıǵan joq. «Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginde qymyz óndirisin ulǵaıtýǵa mıllıon­daǵan qarjy qarastyrylǵan. Biraq Qazaqstanda óndiristik jolmen qymyz óndirip jatqan kásiporyn sanaýly. Sondyqtan, bizge esh kómek bolmady. Sebebi, atalǵan kómekti jylqy baǵyp otyrǵandar ǵana ala alady. Oladyń basym bóligi qymyz óndirisimen aınalys­paıdy. Qymyz óndirip, ony dúkender arqyly satý júıesin uıymdastyrý óte kúrdeli sharýa. Keıingi onshaqty jylda talaı kásipker qolǵa alyp, damyta almaı tastap ketti. Qandaı da bir óndiris damysyn desek, ony óndiretin mekemege kómek berý kerek», – dedi bizben áńgimesinde Ahmetbek Nursıla. Bıyl «Sarjaılaý» kompanııasynyń ónimi tuńǵysh ret Máskeýge eksportqa shyǵarylypty. Kompanııa jetekshisi qazaq qymyzyn keler jyldary basqa da shet memleketterge shyǵarýdy kózdep otyr.

«Qymyzdy kim ishpeıdi» desek te, bal qymyz, qunan qymyz, dónen qymyz, besti qymyz, sary qymyz dep as atasyn saralaı bilý jáne baptap daıyndaýdyń jolyn jańǵyrtyp, tehnologııasyn jetildirýge jeke kásipkerden memleketke deıingi aralyqta úlesimiz bolsa, qymyz ındýstrııasymen-aq Qazaqstannyń biraz upaıyn túgendeýge, dańqyn shyǵarýǵa, áleýetin arttyrýǵa bolar. Tashkentti shaıhanasynan tanıtynymyz sekildi, Astana men Almatyny, ózge de qazaq qalasyn qymyzhanasynan tanıtyn kún alys emes dep seneıik.

 Dýman ANASh.

 Shyǵys Qazaqstan oblysy.