Qazaq teatry... Keshegisi, búgini, erteńi

Qa­zir teatrlardyń qarjylyq, ásirese shy­ǵarmashylyq máselelerin bir or­ta­lyq­tan rettep otyrý qajettigi týyn­dap otyr. Sondyqtan oblys­tar­daǵy teatrlardyń barlyǵyn da Mádenıet mınıstrliginiń quzyryna kóshirgen durys. Oblys ákimdiginiń osynaý óner ujymdaryna jasap otyrǵan qar­jy­lyq, áleýmettik qolǵa­bys­taryn da sol kúıi qaldyrǵan abzal. Sonda shal­ǵaıdaǵy teatrlar eki jaqtyń da qaraýyn­da bolyp, ol jaqqa barǵan rejıs­serler, basqa mamandar da shette eleýsiz qalamyz degen úreıden ada bolyp, ortalyqtardaǵy teatrlar­dan esh kem emestiginen óreli óner jasaý­ǵa beıili arta túsken bolar edi. Respýblıka teatrlarynyń bar­ly­­ǵyn jeke-jeke bólshektemeı, ká­sibı turǵyda óz máselesin ózi she­she­­tindeı etip ortaq mınıstrlikke birik­tirý qajet. Ol úshin Mádenıet mınıstr­li­gi janynan bólek departament ıa bolmasa «Qazaqstan tea­trlary» degen sııaqty agenttik qurý kezek kút­tir­meı­tin másele.

Kadr máselesi kúıip tur

Jas mamandardyń áleý­met­tik turǵydan qamtamasyz etilýi joldaryn túbegeıli sheship baryp qana teatrlardyń tolyqtaı mamandarǵa de­gen suranysyn óteýge bolady. Tea­tr men joǵary oqý oryndarynyń ara­syn jalǵaıtyn dıp­lomdy mamandy qajetti teatrlarǵa, alys jatqan oblys­tarǵa teńdeı bólý, qajetti ál­eý­­mettik kepildiktermen qamtý jolyn qaıta qalpyna keltirý kerek. Teatrlarǵa qajet mamandardy daıarlaıtyn respýblıkadaǵy úsh arnaıy joǵary oqý ornynyń (T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akade­mııa­sy, Qurmanǵazy atyn­da­ǵy Qazaq ulttyq konservatorııa­sy, Nur-Sultan qalasyndaǵy Qazaq ulttyq óner ýnıversıteti) mamandar daıarlaýdaǵy jumysyna jańasha baǵyt-baǵdar berilýi qajet. Jyl saıyn joǵary oqý oryndary talapkerler qabyldaý barysynda basym baǵyt retinde respýblıka oblystarymen kelisimshart jasasyp, ondaǵy teatrlardyń suranysyna qajetti mamandardy ázirleýdi basty nazarda ustaýy kerek. Ár sala boıynsha sanaýly mamandar bitirip shyǵatyn óner oqý ordalarynyń kadrlaryn birizdilikpen maqsatty túrde arnaıy daıyndap, oblystarǵa, qajet etken ujymdarǵa jiberýdiń keńestik kezdegi tájirıbesin qalpyna keltirý kerek dep oılaımyz. Jas­tar­dy Úkimet óz qarajatyna oqy­ta­tyn­dyqtan, olardy jumyspen jáne úı-jaımen qamtamasyz etý, sol arqy­ly ortalyqtan alshaq jatqan aımaq­tar­dy óner salasyndaǵy qajetti maman­darmen qamtýdy da nazarynan tys qal­dyrmaý – birden-bir durys jol. Shy­ǵarmashyl mamandarǵa degen su­ra­nys­ty qanaǵattandyrý maqsatynda negizgi salalar boıynsha saraptama jasap, alys-jaqyn shetelge rejıssýra, teatr menedjmenti, dırıjerler, sýretshiler, teatr ǵylymy, t.b. mamandyqtar boıynsha oqytý, mamandardyń kásibı biliktiligin arttyrý, sheberlik synyptary men semınarlarǵa qatystyrýdy turaqty júzege asyryp otyrý kerek. О́kinishke qaraı, jas kadrlardy áleýmettik turǵydan qorǵaý máselesi Mádenıet mınıstrliginde de, oblystyq ákim­dik­ter­de de qarastyrylmaǵan.

Osy oraıda Mádenıet jáne sport mınıstrligi teatrǵa qatysty máse­le­ler­di Qazaqstan Teatr qaırat­ker­leri odaǵymen keńese sheshse, ortaq iske orasan paıda kelip, bılikke ortaq bolýǵa eshkimniń de, ásirese odaq­tyń talasy bolmas edi. Bul odaq – mem­lekettik emes uıym, ıaǵnı kásibı odaq bolǵandyqtan, ónerpazdarǵa – olardyń jumys tájirıbesin jınaq­taýy­na, festıvalder, semınarlar ótkizýde, talantty jastardyń bilik­ti­likterin jetildirýge qabyrǵaly keńes bere alatyny shúbásiz. 

Ashy da bolsa, aqıqatyn aıtý kerek, Qazaqstan teatrlaryndaǵy (oblys­tyq, tipti, keıde ortalyq) ak­ter oıynynyń ıntellektýaldyq óresi tómen. Áli kúnge sóz jattaýdy óner sanaıtyn áriptesterimizdiń kóp ekeni jerge qaratady. Sondyqtan keıinge qaldyra bermeı, osy máseleni sheshý maqsatynda Reseı Teatr qaırat­kerleri odaǵynyń jáne t.b. TMD elderindegideı zaman talabyna saı, óner qaıratkerleriniń shyǵar­ma­shy­lyq órelerin kóterý maqsatynda jazdyq (kezeńdik) tájirıbelik oqýlar uıymdastyryp turý qajettigi kúnnen-kúnge artyp keledi. Ony Qazaqstan Teatr qaıratkerleri odaǵynyń kúshi­men, Kókshetaý tóńiregindegi kóbine naqty ıesiz jatqan demalys úıleriniń birin odaqtyń basqarýyna berip, iske asyrýǵa ábden bolady. Sonda alys-jaqyn shetelderden mamandar shaqyryp óz akterlerimiz ben rejıs­ser­lerimizdiń ıntellektýaldyq hám shyǵar­mashylyq óresin kóterý isi oń jolǵa qoıylar edi.

 Teatrlardyń repertýarlyq saıasaty

Bizdegi qalyptasqan júıe – turaq­ty jumys isteıtin, mindetti túr­de memleket tarapynan tolyqtaı qarjy­landyrylatyn repertýarlyq teatr­lar júıesi. Teatrlardyń búgin­gi ustanar repertýarlyq saıasaty – Qazaqstan táýelsizdigin baıandy etý, tarıhymyzdy tarazylaý, eli­miz ekonomıkasy men mádenıeti damy­ǵan elý eldiń qataryna ený úshin kezin­de Elbasymyz tý etip kótergen basym baǵyttaryn, áleýmettik sala­daǵy, saıası ortadaǵy, rýhanı ómi­rin­degi ustanymdaryna, ulttyq qun­dy­lyqtaryna qyzmet etý. Bul jerde teatrlarymyzdyń quramynyń kóp ultty bolýy, ıaǵnı alty tilde sóı­leýin qaıtalanbas qubylys ekenin este ustaǵan abzal. Alaıda qar­jy­syn alyp, nanyn jep, sýyn ishken, ózge tildi teatrlardyń repertýar tań­daýǵa, qoǵam ómirine belsene ara­la­sýǵa, qazaqstandyq patrıotızmdi nasıhattaýǵa kelgende enjarlyq tanytýy, áli kúnge deıin tarıhı otany kórshi elderge qaraılaýshylyq bar ekenin jasyrmaǵan lázim. Olar keıde Respýblıka ómirindegi teatr, mádenı, saıası-áleýmettik máselelerge esh aralaspaı shet qalyp jatady. Jáne osy teatrlardyń ulttyq taqyrypty ıgerýge, qazaq avtorlarymen birlese jumys jasaýǵa yntasy joqtyǵy alańdatady.

Mýzykalyq-drama teatrlarymen qosa, respýblıkada balalarǵa arnalǵan teatrlar joqtyń qasy. Ǵ.Músirepov atyndaǵy akademııalyq balalar men jasóspirimder teatry ózderiniń negizgi taqyrybyn múlde mensinbeı, M.Áýezov teatrynyń repertýaryn qaıtalap, ózindik jarysqa túskendeı. Kóz qylyp birli-jarym qysqy kanıkýlda qoıatyn ertegilerdi qospaǵanda, repertýarynda balalar taqyryby múlde joq. Respýblıkada bar bolǵany 9-aq qýyrshaq teatry bar, olardyń kóbi orys tildi. Barlyq oblystarda qýyrshaq teatrlaryn ashý mindetti dep bilemiz. Bul urpaqtyń mádenı óresine zor áserin tıgizeri belgili. Jasóspirimderge, balalarǵa jáne eń kishkentaı baldyrǵandarǵa arnalǵan qýyrshaq spektaklderdiń repertýar tapshylyǵy búgingi teatrlarymyzdyń eń osal tusy. Bul baǵytta jańa týyndylardy arna­ıy túrde birizdilikpen júrgizbese, táýel­siz eldiń jas urpaǵy ulttyq qun­dylyq pen tárbıe, dúnıetanym men estetıkalyq kózqarastan jurdaı bolyp ózge mádenıet pen ózge halyq­tar­dyń ulttyq keıipkerlerimen aýyzdanýyn jalǵastyra bermek. Teatrlarda qalyptasqan osy keleńsizdikti arnaıy másele retinde kóterip, onyń salıqaly túrde sheshilý joldaryn tez arada qarastyrý qajet.

Teatrdy basqarý júıesin jańasha ońtaılaý

Keńestik ıdeologııanyń úrdisimen kele jatqan basqarý júıesi, ıaǵnı kórkemdik jetekshi, bas rejısser degen laýazymdardyń áldeqashan ýaqyty ótken. Bular shyǵarmashylyq ujymnyń shynaıy óner jasaýyna úlken kedergi keltiredi. Ádette, bul laýazymdarǵa rejısserler taǵaıyn­da­lady da teatrdaǵy estetı­ka­lyq, repertýarlyq, akterlik oıyn men jańasha qalyptaǵy jas rejıssýranyń damýy­na úlken kedergi keltiredi. Olar tek óz qalaýy boıynsha repertýar tańdaıdy, ıaǵnı teatr bútindeı sol kór­kemdik jetekshi men bas rejıs­serdiń ambısııasy men óre-qary­my­nyń qurbanyna aınalady da ózderine unaǵan, jaǵynǵan akterlerge ǵana rólder berip, qurmetti ataqtarǵa solar ǵana usynylyp, aǵzasy názik shyǵarmashylyq ujymdy ádiletti basqarýǵa qoldary qysqalyq etetini ejelden aıan másele. Sonymen qatar olar ujymdaǵy kezekshi rejısserge repertýar tańdaý, óz erkimen ról bólý, bolashaq qoıylymnyń jańasha qalyp-deńgeıi men ózindik óre-sheshimmen jumys isteýine barynsha tusaý bolyp baǵatyny da belgili. Bastyqtyń ózi rejısser-qoıýshy bolǵandyqtan, qandaı da bir rejısserlik jumystyń ózinen asyp ketpeýine bar «kúshin» salatyny túsinikti nárse. Tipti «kóz qylyp» syrttan rejısser shaqyrsa da ózinen óresi tómen sýretkerdi tańdaıtyny shyndyq. Basty rólder de bastyqtyń tóńiregine jandaıshaptanyp jınalǵan onsha júırik emes akterlerge tıedi de jalpy qoıylymnyń kórkemdik qunyna edáýir nuqsan keltiriledi. Sondyqtan naryq­tyq qatynastarǵa kóshýdiń tıimdi de jańasha joldarynyń biri – osy máse­leni, teatrdy basqarý júıesin túbe­geı­li qaıta qaraý.

Teatrdyń tóraǵasy memlekettik quzyrly mekememen shartqa otyryp, tóńiregine talantty, óz oıy, qalyp-deńgeıi joǵary, qoǵamnyń estetıkalyq talǵamy men ıntel­lek­týal­dyq óresine saı kele alatyn alymdy, qarymdy rejısserlerdi jınaq­tap, olarǵa jaǵdaı jasaı alatyn, ujym ómiriniń barlyq salasyna jaýap beretin birden-bir jalǵyz tulǵa bolýy tıis. Al rejısser bolsa, tek qana jeke sýretker retinde paıda­lanylyp, reti kelse oǵan jalpy bas­shylyqtyń tizginin bermegen, tipti sol «qyzylkóz» bılikten qutqarǵan abzal. Ol tek ózi rejısserlik etetin qoıylymynyń ǵana «bastyǵy» bolǵany jón. Sonda ǵana óreli spektakl qoıýmen ǵana aınalysatyn rejısserdiń basqamen sharýasy bolmaıdy, ol óz qoıylymynyń sátti shyǵýyna ǵana basy aýyratyn bolady. Sonymen birge olardy árıne, áleýmettik jaǵynan qorǵaý da kerek, ıaǵnı taqyryby ózine jaqyn pesa avtorlarymen ǵana jumys jasaý­da, óresi bıik jańa spektakl qoıýda shyǵarmashylyq erkindiginen aıyrmaı, óz qoıylymynyń avtory retinde baǵalanyp, aılyǵynan bólek qalamaqy tóleýdi zańdastyrǵan abzal. Al jalpy basshylyqty rejısserden basqa kez kelgen sýretker tulǵaǵa tapsyrǵan jón. Batys elderindegi úrdiste, osyndaı tea­tr basqarýshyny Inten­da­nt dep ataıdy, bizder de sol júıeni óz ǵurpymyzǵa yńǵaılap, qajetsiz tus­tarynan bas tartyp, qazaqy uǵym­men teatr tóraǵasy dep atasaq durys bolatyn sııaqty.

 Dramatýrgııa máseleleri

Teatrdyń taqyryptyq ózegi – dra­matýrgııa. Qazir bul salada da kim kóringen pesa jazatyn boldy. Tamyr-tanystyqpen, jershildikpen, eshqandaı syn ketermeıtin shyǵar­ma­lardy sahnaǵa tyqpalaý da keńinen etek alǵan. Qyzmet babyn paıdalanyp dramatýrg atanǵysy keletinder de kezdesedi. Bul rette ásirese, keıbir teatr dırektorlary, rejısserleri «aı­ryqsha kózge túsýde».

Sondaı-aq dramatýrgııa janryna qalam tartyp júrgen jastardyń óte az ekeńdigi alandatady. Qazirgi eń jas degen dramatýrgter otyz-qyryq jastyń aınalasynda, onda da bireý-ekeý ǵana. Endi biraz jyldan keıin Qazaqstan teatrlarynyń qazaqsha jaq­sy pesa jazatyn avtordy kaıdan tabatyny túsiniksiz. Búgingi teatr óne­riniń tabıǵaty jańashyl ıdeıamen qarýlanǵan shyǵarmashyl jas­tar­dy kóptep tartýdy kerek etedi. Zamandas avtorlardy shyǵarmashylyq izdeniske tartý máselesi búginde ózi­niń túbegeıli sheshimin tapqan joq. Teatr men dramatýrg, teatr men rejıs­ser, teatr men ózge mamandar ara­synda naryqtyq qatynasqa saı tolyq­qan­dy shyǵarmashylyq qatynas ornatý, olardyń zańdy túrde jasaǵan óni­mine laıyqty syıaqy tóleýdi jańa quqyqtyq-eńbek sharttarymen belgileý, zańdastyrýdy óte muqııat qarastyrý qajet. Olarǵa eńbegine saı syıaqy tóleý, olardyń avtorlyq quqyǵynyń qorǵalýyna jaǵdaı jasaý búgingi teatrlarymyzda bel alǵan kóptegen jaǵymsyz qubylystardan (plagıattyq, avtorlyq menshiktiń qor­ǵal­maýy, jemqorlyq, t.b.) qutylýǵa jol ashar edi.

Teatr festıvalderiniń ótkizilýi

Teatr festıvalderiniń ótkizilýi óner ujymdarynyń damýyn anyq­taı­tyn mańyzdy is-sharalardyń biri. Báseke­lestikpen ótetin bul óner jarysy shyǵarmashylyq izdenis pen jańa jetistikterge bastaıdy. Bizdiń respýb­lıkada osy óner merekesi bas qalalar Almaty men Nur-Sultanda jáne jekelegen oblys ortalyqtarynda ótip keledi. Respýblıkalyq, aımaqtyq, halyqaralyq deńgeıde ótetin bul festıvalderdiń kórkemdik deńgeıi de árqalaı. Kórshi Reseıde 256-dan astam turaqty festıval jumys isteıdi, sonyń 50-i Máskeýde ótedi jáne ol sharany Máskeýdiń merııasy qarjylandyrady. Bizde de keıingi jastar shyǵarmashylyǵyn damytatyn, jańashyl eksperımentaldy izdenisterge qozǵaý salatyn, ulttyq dramatýrgııa men ulttyq teatr dás­túrin jańa belesterge kóteretin qazaq sahna óneriniń damýyna jańa serpin berer festıval-jobalardy batyl túrde qolǵa alý kerek. Osy sekildi jalpy teatrlarǵa qatysty shyǵarmashylyq shara­­lardyń barlyǵyn arnaıy kásibı mamandarynyń basy birik­ken respýblıkadaǵy birden-bir shyǵarmashylyq uıym – Qazaqstan Tea­tr qaıratkerleri odaǵynyń quzy­ry­na berip, oblys deńgeıindegi, aımaq­tyq festıvalder de tikeleı odaqtyń qatysýynsyz ótpeýi tıis. Teatr máse­le­­sine baılanysty mınıstrliktiń bar­lyq jumystarynda odaqtyń rólin, ókilettiligin, mártebesin teatr týraly jasalatyn jańa zańnama qabyldaý arqyly kóterý qajet dep bilemiz.

Túıin

Qazir azamattyq qoǵam qurýǵa umtyl­ǵan elimizde memlekettik tapsyrystar boıynsha qoǵamdyq birlestikterdi qarjylandyrý keń túrde júrgizilýde. Qazaqstan Teatr qaıratkerleri odaǵy da ózine tıesili úlesin osy jerden alyp, Respýblıka Teatr qaıratkerleri qaýymdastyǵyn sońynan ertýge daıyn. Teatrlarymyzdy óziniń bıik tuǵyryna qondyrýǵa, sharýashylyq jumystaryn bir ortalyqtan úılestirýge, shyǵar­ma­shy­lyq belsendilikterin arttyrýǵa, sahnadan zamanaýı baǵyttaǵy izdenis­ter­men kórinýge barlyq teatrlardy bir ortalyq­tan úılestiretin, birik­ti­re­tin uıymnyń belsendi shara­lary qajet. Qazaqstan Teatr qaıratkerleri odaǵynyń jumysyna memlekettik deńgeıde qoldaý kórsetilse, kóptegen kúrmeýi qıyn problemalardy odaq­tyń quzyryna artsa, qaısybir bas­shy­lyq mamandardy taǵaıyndaýǵa, sýretkerlik bıiktikter men tabystardy ekshep-saralaýǵa, usynys engizýge, shyǵarmashylyq máselelerdi sheshýge tolyqtaı aralasýǵa, aqyl-keńes berýge múmkindik berilse, kóptegen sharýalar óz deńgeıinde sheshimin taba alady dep bilemiz. Odaqtyń AıTıAı (Parıj), ASITEJ (London), ÝNIMA (London), ATA (Qytaı), t.b. ataqty uıymdarmen ıyqtasa jumys isteýge yqylasy elimizdiń abyroıyna abyroı qosary belgili ǵoı. Bul uıymdarmen alǵashqy tanysý-pikirlesý jumystary odaq tarapynan buryndary eki-úsh ret jasalǵan, alaıda mınıstrlik tarapynan qoldaý men qarjydan kendelik kórip, jandanbaı otyr. Buǵan odaqtyń búginge deıin baǵyndyrǵan abyroı-ataǵynyń, óre-qarymynyń tolyqtaı jetetinine bek senimdimiz. Qazaq teatry álemdik arenada óziniń ornyn aıshyqtaı alatyn qabyrǵaly óner, áý basta aǵalar men apalar salǵan súıegi myqty kıeli orda. Oǵan keshegi keńestik dáýirde jetken bıikteri kýá. Tek búginderi salqyn qaramaıyq, jetimsiretpeıik.

Tuńǵyshbaı JAMANQULOV,

Qazaqstan Teatr qaıratkerleri odaǵynyń tóraǵasy, Qazaqstannyń halyq ártisi, О́nertaný ǵylymdarynyń kandıdaty, professor