Keshegi keńestik kezeńdegi ateızm keńinen nasıhattalǵan, din ataýlyǵa jasqana qaraýǵa májbúr etken qoǵamnyń ózinde halyqtyń dinı saýaty tómen bolǵanymen ishki áleminde Islamǵa degen qurmet, iltıpat, saǵynysh, oń kózqaras joıylmady. Sondyqtan shyǵar, Qudaıǵa qulshylyqtaryn jasyryn jasaǵan azamattar, dinı rásimderdi ashyq ne búrkemelep atqarǵan jamaǵat az bolǵan joq, dep habarlaıdy Egemen.kz.
Halyqtyń Islamdy erkin tutynýǵa, din erkindigine degen ańsaryn, sýsaǵan kóńilin basýǵa baǵyttalǵan ishki bulqynysynyń ekpindi bolǵany sondaı, Táýelsizdiktiń tańy atar aldyndaǵy sanaýly jyldarda, egemen el bolǵan alǵashqy kezeńderde jurt jappaı dinge bet burdy. Aıaǵy shiderden, qoly kisennen bosaǵandaı bolǵan el ǵıbadatqa den qoıdy, meshitter sala bastady, balalarynyń dinı bilim alýyn qalap, jańadan esigin asha bastaǵan medreselerge júgindi, erkin is-qımylǵa kóshken ımam-moldalardyń aldyn bosatpady. Talaılar perzentterin Arab jazırasyndaǵy elderge, Túrkııaǵa, Ortalyq Azııadaǵy ataqty dinı ortalyqtarǵa attandyrdy. Munyń barlyǵy biz joǵaryda sóz etken Islamǵa degen saǵynyshty, sýsaǵan kóńildi basý amaly edi. Bul saıyp kelgende keńestik ateıstik qoǵamda ómir súrgen halyqtyń júreginde Islamǵa degen erekshe nıettiń sózsiz bolǵanyn, mıllıondardyń jan saraılarynda dinimizge qumarlyqtyń býlyǵyp kelgenin rastaıdy. Al, keshegi ateıstik qoǵamnyń ózinde asyl dinimizge degen yqylas jaqsy bolǵanda, Islam qundylyqtaryna erkin boılaýǵa jol ashylǵan búgingi tańda elimizde dinimizdi jaqtyrmaýshylyq pıǵyldyń, teris kózqarastyń, ıslamofobııanyń ishinara boı kórsetýine jol berip alǵanymyz qalaı?
Biz bul maqalamyzda óz aramyzda ıslamofobııanyń týyndaýyna túrtki bolǵan syrtqy jáne ishki yqpaldardy táptishtep tizbeleýdi, egjeı-tegjeıli túsindirip jatýdy maqsat etpedik, tek osy máselede birer paıymdarymyzdy aıta otyryp, negizgi oıymyzdy ary qaraı ushtasaq deımiz.
Jasyratyny joq, qoǵamymyzda ıslamofobııa belgileri bar. Ony kúndelikti ómirimizden, qoǵamnan, aralas-quralas júrgen keıbir azamattardyń ushqary oı-pikirlerinen, aqparattyq ozyq tehnologııalar kesirinen salıqaly da dástúrli BAQ-tan oza shapqan, keıingi kezderi paıdasynan góri zııany kóp ekeni ańǵaryla bastaǵan áleýmettik jelilerdegi jarııalanymdardan bilip júrmiz. Ishki mádenıeti joǵary adamdar úshin tıimdi minber, olardyń ónimderin oqyp ne estıtin kózi ashyq adamdar úshin paıdaly alań sanalatyn, al ishki álemi jupyny keıbireýler úshin aýzyna kelgenin aıtatyn, oıyna kelgenin kórsetip baǵatyn taptyrmas qural bolǵan, olardyń ádepsiz áreketterine qol soǵyp máz bolatyn bazbir beıádep kemaqyldarǵa «ońaı olja», «tegin konsert» beretin áleýmettik jelilerdi aqyldylar qolyndaǵy jasampaz tehnologııa, aqymaqtyń qolyndaǵy ótkir semser desek te jarasar.
Bóten pıǵyldylar áleýmettik jelilerdi belsene qoldanyp elimizde ıslamofobııa byqsyǵyn úrlep, odan jalyn týdyrýdy myqtap qolǵa alǵan syńaıly. Al bulardyń aptyǵyn basý, byqsyǵyn órshitpeý qamymen júrgenderdiń úni qumyǵyńqy, áreketi álsiz, ishteı qoldaýshylary kóp bolǵanymen olar eń quryǵanda sóz járdemin mandytpaı otyrǵandaı. Bul degen áleýmettik jelilerdi úzdiksiz paıdalanatyn beıádep, burys oıdaǵylar men áldekimderdiń qolshoqparyna aınalǵan az ǵana pysyqaı belsendi toptyń daýysyn basym etip, sondaılardyń ushqary da kertartpa, kesirli pikirleriniń búkil qoǵamdyq oı-tilek bolyp kórinýine, elimizdegi kóńil-kúıdiń ólshemi, halyqtyń basym bóliginiń oıy sııaqty ańǵarylýyna jol ashady. Álgilerdiń aıǵaıshyl úni, bura tartar sózderi halyqtyq uıǵarym, paıym parametri retinde qarastyrylyp ketýi de ábden múmkin-aý. Bul óte qaýipti qubylys. Osynaý qarbalasty ahýaldy óz paıdamyzǵa sheshýde qashanda bilimi tereń, aýzynan salıqaly sóz shyǵatyn saýatty, medrese kórgen, kitap ashqan azamattardyń, ásirese Dinı basqarma qaramaǵyndaǵy ımam-moldalardyń orny erekshe. Muny moıyndaýymyz kerek. Bul óz kezeginde ımamdarymyzǵa úlken jaýapkershilik júkteıdi, mańdaı terin tamshylatyp turyp atqaratyn eńbekti, sonyń ishinde tereń bilim men ornyqty sóıleýdi talap etedi. Imamdarǵa sózderiniń keıbir tustaryn «kesip» alyp, ony ózderiniń buzyq pıǵyldaryn iske asyrýda sheber paıdalanatyn, sony qarý etip, Islam bedelin tómendetýge tyrashtanatyn keıbireýlerdiń áreketine zamatta laıyqty jaýap berip, «qıylyp» alynǵan sóziniń arǵy-bergi jaı-japsaryn, túpki mánin der kezinde jaıyp salatyn qaǵilezdik, ábjildik kerek-aq.
Qoǵamymyzda ıslamofobııa belgileriniń qylań berýi keshegi ateıstik qoǵam kesirinen oryn alǵan dinı saýatymyzdyń tómendiginiń saldary. Iаǵnı, dinı turǵydaǵy aq pen qarany ajyrata bilýimizge deńgeıimizdiń jetpegeniniń aıǵaǵy. Budan biz saldarmen ǵana kúresip qoımaı, onyń túpki sebebin naqtylap, sony joıýdyń, dáliregi dinı saýatymyzdy kóterýdiń asa qajet ekenin uǵamyz.
Dinimizge degen teris kózqarastyń aınalamyzda paıda bolýy Jaratýshy ıemiz – Táńir taǵalanyń bizge jibergen synaǵy shyǵar, bálkim. Jaratýshy óz synaǵyn nazary aýǵanǵa, ony kótere alatyndarǵa, údebarasynan shyǵatyndarǵa ǵana beredi. Demek biz, Táńirdiń synaǵynda turmyz. Osy synaqtan súrinbeı ótý jalpyhalyqtyq is bolǵanymen, mundaıda jetekshi rólde bilikti ımamdarymyz bolatyny sózsiz. Sondyqtan ımamdarymyzǵa qoǵamymyzdyń zor úmitpen qaraıdy, selkeýsiz senim artady. Bul júkti olardyń qaıyspaı kótere alatynyna senimimiz mol, áleýeti de jetedi.
Bizdiń qoǵamda, ár shańyraqta tór din sózin aıtýshy ımamdiki. Budan biz halqymyzdyń Qudaıǵa degen joǵary senimin, Islamǵa, Muhammed (s.ǵ.s.) paıǵambarymyzǵa degen sheksiz qurmet-izetin, ata-babalarymyz ustanǵan dinimizdiń dástúrli jón-joralǵysyna adaldyǵy men odan izgilik pen jaqsylyq izdegen nıetin esh qıyndyqsyz baıqaımyz.
Tórdegi kisi – din muratyn jetkizýshi adamda kedergisiz sóıleý, minber ıelený múmkindigi bolady. Sondyqtan oǵan túzý, saq sóıleý, tereń bilimge ıe bolý, aıtpaǵyn maıdan qyl sýyrǵandaı etip jetkizý mindeti ózdiginen júkteledi. О́ıtkeni tór laıyqty janǵa ǵana usynylady, esesine odan ǵıbratty sóz, mánisti tálim kútiledi. Osy oraıda ımamdarymyzdyń qaperinde júrse eken degen tilekpen az-kem sóz arnaýdyń reti kelip turǵandaı.
Biz ımamdarymyzǵa aqyl-keńes aıtqymyz joq, biraq ishimizdegi túrtpektegen keıbir oıymyzdy búgip qalǵymyz kelmeıdi.
Shyn máninde, elimizde ıslamofobııanyń zııankes uryǵynyń shashylýyna sóz ustap, jurt aldynda júrgen keıbir ımamdarymyzdyń ýaǵyzdary barysynda bilip ne bilmeı, ańdaýsyzda aıtylyp qalatyn keıbir pikirleri de ózindik «úlesin» qosyp otyrǵandaı. Islamofobııany týdyrýshy taraptardyń ańdyǵany ımamdardyń aýzy. Qıt etkendi qıyp túsýge alaqanyn ysqylap ázir otyratyn álgiler ımamnyń ár sózinen ilik izdep zoryqqanda «ólip kete me, qaıtedi?» deısiń. Eger ýaǵyzshynyń aýzynan shyqqan sózden ilik tapsa bitti bórkin aspanǵa atyp qýanyp, búkil ómirlik arman-tilegi oryndalǵandaı alaqaılap shattanady. Sodan kelip áleýmettik jelilerdi jańǵyrtyp, ımam sózinen tapqan «dúnıesin» aıqaılaı jarııalap, ádettegideı baıbalamyna, oıbaıyna basady. О́zin qoǵamnyń beıne bir naǵyz janashyryndaı kórinýdiń sheberi bolyp alǵan tyrnaq astynan kir izdeýshiler «Mine, kórdińder me, bular osyndaı...» dep ımamdardyń kózin shuqýǵa deıin barady. Al sodan kelip álginiń aıtqanyna elirgen áperbaqandardyń oısyz, orasholaq, bylapyt sózderi qarsha boraıdy. Eshteńeniń baıybyna baryp jatpastan bularǵa erip qosyla «úretin» talaılar jóninde aıtpaı-aq qoıaıyn. Mine, osy kórinistiń ózi ımandylyqqa bet buryp, asyl dinimizge qaraı qadam basýǵa talaptanǵan talaı jas-káriniń tyń tolqynyn keıin ysyryp qana qoımaı, qarsy kúshtiń qataryna qosylyp ketýine ıtermeleýi bek múmkin. Bul saıyp kelgende Islamnyń keremet din ekenin biletin, ishteı moıyndaıtyn, biraq ony shóp qoryǵan ıt sekildi ózine de, ózgege de buıyrtpaýdyń san-salaly amalyn qoldanatyn syrtqy-ishki dushpan kózderdiń paıdasy.
Al ózin dushpannyń «nysanasyna» iliktirip alǵan ımamnyń buǵan deıingi eńbegi, ol da bireýdiń ákesi ne atasy, otaǵasy ekeni, jerles, qandas ekeni esepke alynbaıdy. Búkil las sózder, aıyptaýlar ımamǵa baǵyttalady. Lezde qaraqulaq bolyp shyǵa kelgen ımamnyń da pende ekeni qaperden shyǵady. Qoǵamnyń búkil dertine tek sol ımam ǵana kináli, jazyqty sııaqty bolady.
Qandaı tulǵa bolsa da qoǵamdyq pikirdiń quly bolýǵa májbúr zaman ornap tur. Sodan da bolar, dinimizdi qaralaýshy, oǵan ózindegi kúıeni jaǵýǵa tyrysar tasyrańbaılardyń oısymaqtaryn qoǵamdyq pikir retinde qabyldap, solardyń yńǵaıynda sóıleýge burylyp turatyn ımamdar arakidik bolsa da kezdesip turady.
Máselen, sońǵy kezderi bizdiń keıbir azamattarymyzdyń tarapynan Islamnyń qoǵamymyzdaǵy, tipti álemdegi ornyn tómendetilip kórsetiletin bolyp júr. «Búginde Islam dininde syrtqy forma ǵana qaldy, onda rýh joq» degen mazmundaǵy oılaryn ártúrli deńgeıdegi minberlerden erkin túrde aıta beretinder jıi kezdesedi. Olar mundaı pikirlerin musylmandardy shıryqtyrý, oı salý maqsatynda aıtatyn shyǵar, biraq, dál bulaı senimdi túrde sóıleý, úkim etý qanshalyqty ádepke saı keletinin, osylaı deýge kimniń quqyq bergenin bilmedik. Bir biletinimiz, álgindeı oıyn basqasha da jetkizýge bolady emes pe. Oǵan ýaǵyzshynyń oı-órisi, sózdik qory jetetini anyq.
Islam dinin qorǵaýshy – Qudaı. Islam búginde syrtqy formasymen de, ishki izetshil ıirimderimen de teńdessiz din sanalady. Biraq ony jamanatty etip kórsetýge bekigender Islam álsirep barady, júrekterden oryn tappaı jatyr degen jalǵan sóz tartyp baǵýda. Dushpan sózine erip biz de ózimizshe muny qolap elirip júrmiz.
Islam dininiń qazirgi yqpaly, deńgeıi jóninde ersili-qarsyly sóıleýdi durys dep eseptemeımiz. Negizgi dini Islam sanalatyn memleketterdegi saıasat, ekonomıka, ǵylym-bilim, mádenıet salalaryndaǵy kemshilikter men artta qalýshylyqtarǵa, áleýmettik máseleler sheshiminiń tabylmaýyna dinimizdi, musylmandardyń qulshylyq amaldaryn jazyqty etý sanada myqtap ornyǵyp qalǵandaı. Osy arada erekshe toqtala keter jaıt, keıbir saıası kıkiljińder men qaqtyǵystarda, soǵysta basty ustanatyn dini Islam bolyp keletin elder jeńilip qalsa, taǵy da dinnen kóremiz. Tipti, muny Islamnyń tize búgýi dep te sıpattap jiberetinder bar. «Mine, Islamnyń sharttaryna adal bolamyn dep júrip aqyrynda dushpanymen tartysta talanyp qaldy» degen syńaıdaǵy pikir qıyndyqsyz aıtyla salady. Munyń barlyǵy ádiletsiz, jónsiz pikir ekenin eshkim qozǵaǵysy kelmeıdi. Bar kináni Islamǵa, ony tutynýshy jamaǵatqa aýdarýǵa qumarmyz. Damyǵan, qudaısyz qoǵam qurylǵan memleketterde tek kún kórý ǵana bar ekenin, al Islam ornyqqan elderde kón kórý de, ómir súrý de qatar órbip kele jatqanyn aıtqymyz kelmeıdi.
Taza sharıǵat talaptary negizinde órkendep otyrǵan, Islam dini negizinde zaıyrly qoǵam quryp, azýly el, damyǵan dáýlet atanǵan qanshama el bar. Bul elderdiń tynyshyn alyp otyrǵandarǵa, olarǵa saıası-ekonomıkalyq turǵyda ústemdik júrgizgisi kelip, qysym, zorlyq kórsetip baǵatyndarǵa kóz juma qarap kelemiz. Sóıtemiz de, bar kináni Islam dinine japqymyz keledi. «Islam dinin memleket qurylysyna, qoǵamǵa tirek etseń qurısyń, damymaısyń, artta qalasyń» degen taptaýryn pikirdi sanaǵa sińirýshi – Islamnyń dushpandary. Olardyń maqsaty – álemdi Islamnan «qutqarý», bezdirý, sóıtip, kúldibadam, qurdymǵa bastar óz jolyna túsirip, jarqabaqtan qulaǵaly turǵan ózderimen birge azǵyrylǵandardy da ala ketý. Al dushpandar Islam dinin ustanǵan, onyń talabyna berikterdiń ózderimen birge qurdymǵa ketpesin bilgendikten olardyń berekesin qashyryp, tynyshyn alý úshin órshelene is-qımyldar jasaýda. Al biz solardyń usqynsyz, búkir pikirin qaıtalap áýremiz.
Shyn máninde Islam dininde tek syrtqy forma ǵana qalsa, onda ol qyzmetin múlde toqtatqan bolar edi. Biraq, álemniń barlyq túkpirinde meshitter ashylyp, oǵan baratyn jamaǵattyń qatary kún sanap artyp bara jatqany, jahandaǵy 2 mıllıardtan astam adamnyń Islam týynyń astyndaǵy musylmandar ekeni dinimizdiń syrtqy formasy ǵana qaldy degen pikirdi ótirikke shyǵarady. Ishi qýys, syrtqy qańqasy ǵana qalǵan din osynaý áleýetke ıe bola otyryp ilgeri jyljı ala ma?
Keıbir ýaǵyz aıtýshylar qazaqtyń salt-dástúrine, ǵuryptaryna, yrym-tyıymdaryna qatysty oı-pikirlerin ońdy-soldy aıtatyn bolyp júr. Qazaqtyń bul qundylyqtary ýaqyt synynan, ǵasyrlar eleginen ótip búginge jetkenin, osynaý aralyqta olardyń Islam dinimen sátti qabysyp ortaq ıgilik, tálim-tárbıe quraly bolyp ketkenin eshkim joqqa shyǵarmaıdy. Islam burynnan shet kórmegen bul qazynalarymyzdyń tabıǵatyn, ishki mánin teris túsindirý, olarǵa bilimsizdikten orynsyz til tıgizý halqymyzdyń shymbaıyna batady emes pe. Sondaı-aq bul jaǵdaı onsyz da baıyrǵy túrki áleminde tutynylǵan nanym-senimdi kóldeneń tartyp, dinimizdiń shaýjaıyna jarmasyp aramter bolyp júrgen aǵaıynnyń baıypsyz bazynasy men quıtyrqy ýájine tuzdyq bolyp, olarǵa ıilip júrgenderdi bir daýryqtyryp, dinimizge tas atýyn údetkize túspeı me?..
Taǵy bir ýaǵyz jetkizýshi baýyrlarymyz ıslamofobııalyq yńǵaıdaǵy pikirlerdiń aýanyna qulap sóıleımin dep aqyrynda sózden súrinip jatatyny da bar. Sodan kelip sóz ańdyǵandar «qýanyshqa keneledi», al qarapaıym jamaǵat ári-sári kúı keship, bir-birine sybyrlaı kúńkildep, «munysy nesi?» dep qala beredi.
Keıde tipti Islam dinindegi negizgi paryzdardyń parqyn arzandatyp, bedelin túsiretin ýaǵyzdardy estip qalyp jatamyz. Aıtýshynyń nıeti durys shyǵar, tereńnen qazyp, túp-tórkinnen tamyr tarta sóılegisi kelgenimen tili jetpegen bolar, biraq tyńdaýshy jamaǵat estigeninen árqıly oı túıip, tujyrym jasaıtynyn eskerip, barynsha saq bolǵany abzal emes pe. Bul jerde aıtpaǵymyz anyq bolýy úshin mysalmen sóılesek.
Bir ýaǵyzdarda minberde turǵan azamattardyń oqyǵan namazyń, ustaǵan orazań, basqa da paryzdardy oryndaýyń seni tozaqtan qutqarmaıdy, jannatqa kirýińe kepil bolmaıdy, bir adamdar bar namaz oqymaǵanymen Allaǵa ıman keltiredi, minezi kórkem, mine sondaı adamdar jannattyq bolady, namaz oqıtyn, juma namazyna keletin adam qadirli emes, eshkimge zııanyn tıgizbeıtin, tek paıdasyn ǵana kórsetetin adam qadirli, qııamet kúni oqyǵan namazyń betińe laqtyrylýy múmkin degen mazmunda sóılegenin talaı estidik. Durys-aq. Túsinikti jaıt. Bul jerde musylmandyq tek tilimizde ǵana emes dilimizde de bolýy qajet ekeni, Qudaıǵa degen taza nıet pen ystyq yqylastyń júregimizde ornaýynyń mańyzdylyǵy túsindirilip tur. Biraq, osy arada negizgi aıtpaǵyn namazdy, dinimizdiń basqa da paryzdaryn ortaǵa kıliktirmeı-aq jetkizýge bolar edi ǵoı deımiz. О́ıtkeni, adamnyń nıeti qandaı ekeni, onyń júregi taza ne kir ekeni, oqyǵan namazy men basqa da qulshylyq amaldarynyń qabyl bolǵanyn ne bolmaǵany Qudaıǵa ǵana belgili emes pe? Biz namaz oqymaıtyn, biraq Qudaıǵa ıman keltirgen, kórkem minezdi adamnyń ishine kirip shyqqanymyz joq qoı. Sondyqtan onyń baǵasyn myna ómirde bes ýaqyt namaz oqıtyn, basqa da qulshylyq amaldar jasaıtyn, biraq bul qulshylyǵy qabyl bolǵany ne bolmaǵanyn Qudaı ǵana biletinin túsinetin, o dúnıesine onsyz da alańdaýly jannan senimdi, kesimdi túrde asyra baǵalap úkim aıtý qanshalyqty durys ekenin bilmedik. Namaz oqysam, oraza ustasam boldy jannattyqpyn dep eseptemeıtin, biraq sol amaldary arqyly Qudaıdan úmitti adam bul qulshylyq áreketterge o basta nıet túzýligimen baratyny túsinikti emes pe.
Bizdiń ortamyzda nıetim túzý, Qudaıǵa senemin deıtin, ózin musylman sanaıtyn, biraq namaz oqymaıtyn azamattar bar. Olarǵa pálen dep eshteńe aıtpaımyz. Olar qulshylyqtaryn Qudaıdan pármen túsken kezde jasaı jatar. Biraq nıetim aq, Qudaıǵa ımanym kámil deıtin álgi adamdar shynymen ózi oılaǵandaı jan ba, ony bir Táńir biledi, bizdiń biletinimiz óziniń izgi nıetin, Qudaıǵa senimin júrekke bekite túsý úshin namaz oqý, oraza ustaý syndy qulshylyq amaldar jasaý kerek emes pe.
Taǵy bir jıynda seniń nıetiń týra bolmasa, oqyǵan namazyń jaı eńkeıý men tońqaıý ǵana degendi de estidik. Qalaı degende de, sájdege tıgen bas pen rýkýhqa ıilgen tándi kemsite, kekete sóıleý jaramaıdy.
Mine, osy sarynda aıtylyp júrgenderdiń barlyǵy aınalyp kelgende Islam dininiń, onyń negizgi paryzdarynyń salmaǵyn jeńildetedi, parqyn tómendetedi. Sodan kelip, Qudaıǵa senemin, kóńilim aq, ımanym kámil dep, biraq musylmandyq paryzdarǵa qol siltep, olardy oryndaýdy nápsisine aýyr kórip kún ótkizetin aǵaıyn qatary kóbeıe beredi. Dáliregi, «Namaz oqyp, oraza ustasam, biraq qııamet kúni bul amaldarym betime laqtyrylyp júrse qıyn ǵoı, odan da tynysh qana, qulshylyq jasamaı-aq júre bereıin» deıtinder sanyn arttyra beredi.
Jalpy, rýhanı deńgeıimiz ala-qula qoǵamda bir dúnıeni túsindirý úshin dinı basty paryzdardy tarazynyń bir basyna qoıyp, olardy mysal retinde jeńil tartqyzý ári-sári kúı keshtirmeı qoımaıdy. Onsyzda qaıda bet buraryn bilmeı sarsylǵan aǵaıynǵa obal jasamaǵanymyz, sanasyn sansyratpaǵanymyz jón.
Bul jerde ımamdarymyzdy synap-mineýdi maqsat etip otyrǵanymyz joq. Bizdiki din isinde, ásirese dástúrli dinimizdiń jaýy jan-jaqtan andyzdap turǵan qazirgi ýaqytta ımamdarymyz aýyzdaryna saq, ustanymdaryna berik bolsa eken degen tilek qana. Árıne, bárin bilýshi Qudaı taǵala. Biz tek pendemiz. Biraq bir-birimizdi saqtandyryp, ózara janashyrlyq tanyta sóılegenimizde aıyp joq shyǵar dep oılaımyz.