Bilimdegi betburys: JI neni ózgertedi?

Kópshilik kútken keshendi jospar

Jarlyq shyqty, tapsyrma berildi. Alaıda iske asyrý degen mańyzdy máselede sóz basynda tizbektegenimizdeı suraq kóp. Jaqynda Úkimet otyrysynda Oqý-aǵartý mınıstri Juldyz Súleımenova biraz saýalǵa jaýap bolarlyq baıandama jasady. Soǵan súıensek, birinshi, 2026–2029 jyldarǵa arnalǵan orta bilim berý júıesine jasandy ıntellekt tehnologııalaryn engizý jónindegi keshendi jospardyń jobasy ázirlendi. Keshendi josparda mektepterdiń sıfrlyq, ınfraqurylymdyq daıyndyǵyn damytý; pedagog kadrlardy daıarlaý; bilim berý úderisinde AI-sheshimderdi qoldaný kózdelgen. Jergilikti atqarýshy organdarmen birle­sip qanatqaqty jobaǵa qatysýǵa daıyn 500 mekteptiń tizimi jasaldy, onyń ishinde 250 shaǵyn jınaqty mektep; 150 jalpy bilim beretin mektep; 100 keleshek mektep bar.

«Qazir mektepterdiń sıfr­lyq ınfraqurylymyna, joǵa­ry jyldamdyqty ınternet sa­­pa­­­syna, kompıýterlik tehnı­ka­men qamtýyna, kadrlyq áleý­et­ke, bilim uıymdarynyń AI-she­shimderdi engizý daıyndy­ǵyna taldaý júrgizildi. Ekinshi másele – pedagogterdi daıarlaý. Búginde 350 myńnan asa pedagog oqý úderisinde jasandy ıntellektini tıimdi qoldaný boıynsha arnaıy oqytýdan ótti. Sonymen qatar OpenAI kompanııasynyń GPT-edu platformasyn paıdalaný úshin 100 myń pedagogke lısenzııa berildi. Qazir muǵa­lim­der jasandy ıntellektini oqý úderisinde belsendi qoldanyp, oqý kontentin beıimdep, tıimdi paıdalanyp keledi. Qosymsha retinde, jazǵy kezeńde qanat­qaqty mektepterdiń pedagogte­rin sıfrlyq pedagogıka, zamanaýı oqytý ádistemeleri men bilim berý úderisinde AI-qural­daryn praktıkalyq tur­ǵy­­da qoldaný baǵyttary bo­ıyn­­­­sha kezeń-kezeńimen oqytý jos­­parlandy. Bul bastamalar pedagogterdiń sıfrlyq quzy­retterin arttyrýǵa, oqytý sapa­syn jetildirýge, bilim júıe­sine ınnovasııalyq tehnologııa­lardy tıimdi engizýge múmkindik beredi», dedi mınıstr.

J.Súleımenovanyń baıan­daýynsha, úshinshi mindet retinde jasandy ıntellektini damytý jónindegi keńes múshesi Kaı-Fýd Lıdiń usynymdarymen bilim berýge AI-sheshimderdi engizý boıynsha jeke jobany júrgizý josparlanǵan.

I kezeń (2026 jylǵy 1 qyrkúıek – 26 qazan): qazaq jáne orys til­de­rinde oqytatyn 10 shaǵyn jınaqty approbasııa ótetin mektepte jobany iske qosý; qanat­­qaqty óńirler retinde Qy­zyl­orda jáne Pavlodar oblys­­tary aıqyndaldy; approbasııa 4-synyptarda «Ana tili», «Matematıka», «Sıfrlyq saýattylyq» jáne «Jasandy ıntellekt» pánderi boıynsha júrgiziledi. II kezeń (2026 jylǵy 3 qarasha – 23 jeltoqsan): pılotty 50 mektepke deıin keńeıtý. III kezeń (2027 jylǵy 8 qańtar – 24 mamyr): qosymsha taǵy 300 mektepti qamtý.

«Tórtinshi másele. Derbes­ten­dirilgen oqytýdy, beıim­delgen tapsyrmalardy ázir­leý­di, bilim nátıjelerin naq­ty ýaqyt rejiminde taldaýdy, bilim alýshylardyń oqý olqy­lyqtaryn ýaqtyly anyq­taýdy qamtamasyz etetin ulttyq AI-bilim berý platforma­sy engiziledi. Besinshi. Ke­shendi jos­pardyń jeke bóli­mi sıfr­lyq qaýipsizdik pen jasandy ıntellektini qaýip­siz qol­­daný máselelerine arnal­ǵan. Bilim berýde jasandy ıntel­lektini qoldaný standarttaryn, akademııalyq adaldyq tetik­te­rin, balalardyń derbes derek­te­rin qorǵaýdy, sondaı-aq sıfr­lyq bilim berý kontentine min­detti saraptama júrgizý júıe­sin engizý kózdelip otyr», dedi ol.

Inklıýzıvti bilimde áleýeti joǵary

Damyǵan elderde qaısybir salada bolsyn kez kelgen re­for­ma zertteýsiz, ǵylymı negizdeý­siz engizilmeıdi de, jasalmaıdy da. Osy rette biz keıingi jyldary qarqyndy damyp ári mańyzy da artyp otyrǵan IT salasynyń ókili, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ «Jasandy zerde» ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń zertteýshisi, PhD Nurzada Amangeldiniń piki­rin bildik. Onyń oıynsha, jasandy ıntellektini bilim berý júıesine engizý týraly bastama – ýaqyt talabynan týǵan mańyzdy sheshim.

«Búginde álem sıfrlyq trans­formasııa kezeńin bas­tan ót­kerip jatyr, al jasandy ıntellekt (JI) osy ózgeristiń negizgi qozǵaýshy kúshteriniń birine aınaldy. Alaıda JI-di bilimniń ornyn basatyn qural retinde emes, bilim alýdy jetildiretin, oqytý úderisin tıimdi uıymdastyratyn tehnologııa retinde qabyldaý ma­ńyzdy. Iаǵnı másele «JI ar­qy­ly bilim alý» emes, «JI kóme­gimen bilim alýdy ońtaı­lan­dyrý» týraly bolýǵa tıis. JI pedagogtiń ýaqytyn únem­dep, shyǵarmashylyq pen tár­bıelik jumysqa kóbirek kóńil bólýine múmkindik beredi. Jasan­dy ıntellekt eń aldymen aq­paratty vızýalızasııa­laý, kúr­deli taqyryptardy túsin­dirý, ınteraktıvti oqytý ortasyn qalyptastyrý, bilim berý materıaldaryn jekelendirý arqyly úlken múmkindik beredi. Infografıka, anımasııa, 3D modelder, avtomattandyrylǵan túsindirý júıeleri oqýshylar­dyń aqparatty qabyldaýyn je­ńil­­detedi», dedi ǵalym.

PhD Nurzada Amangeldiniń pikirinshe, ásirese ınklıýzıvti bilim berý baǵytynda JI-diń áleýeti joǵary. Erekshe bilim berý qajettiligi bar azamattarǵa arnalǵan avtomatty aýdarma, má­tindi beıimdeý, dybystaý, ym tili avatarlary sııaqty tehnologııalar bilimge teń qoljetimdilikti arttyra alady. Degenmen JI qol­danýdaǵy jaýapkershilik máse­lesi qatar júrýi kerek. Eń aldymen,  qoǵamǵa JI-diń abso­lıýtti dáldik bolmaıtynyn, yq­tımaldylyqqa negizdelgen teh­nologııa ekenin túsindirý ma­ńyzdy. Jasandy ıntellekt da­ıyn aqıqatty emes, qoldaǵy derek­terge súıengen eń yqtımal jaýapty usynady. Jasandy ıntellekt – tek qural. Al gene­ra­sııa­lanǵan aqparattyń durys­tyǵy men ony qoldaný ja­ýap­kershiligi – árqashan adamǵa tıesili.

«Eger osy túsinik durys qa­lyp­­tassa, adamdarda tehno­lo­gııa­ǵa degen shekten tys qor­qynysh ta, sheksiz senim de azaıar edi. Sebebi tehnologııanyń ózinen góri ony qoldanatyn adamnyń mádenıeti men jaýap­kershiligi sheshýshi ról atqa­rady. Qazir qoǵamda keıde ma­mandarǵa, sarapshylarǵa, jalpy aqparattyq ortaǵa degen senimniń álsirep bara jatqanyn baıqaımyz. Mundaı jaǵdaıda JI-di «aqıqat kózi» retinde emes, adam oıynyń kómekshi quraly retinde qabyldaý óte mańyzdy. Sondyqtan bilim júıesinde jasandy ıntellektini engizý­men qatar, sıfrlyq saýatty­lyq, synı oılaý, aqparatty tek­serý mádenıeti, tehnologııalyq etıka onyń ajyramas bóligine aınalýy qajet. Sonda ǵana JI qoǵam men adam arasyndaǵy senimdi álsiretpeıtin, kerisinshe, bilim sapasyn arttyryp, teń múmkindik qalyptastyratyn tehnologııa bola alady», deıdi A.Nurzada.

JI muǵalimniń ornyn basa almaıdy

Astana qalasyndaǵy №119 jalpy bilim beretin mekteptiń qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi Janna Tólegenqyzy jasandy ıntellektini oqytý isine engizýge stýdent kezden bastap den qoıǵanyn aıtady. Joǵary oqý ornynyń 3-kýrsynda oqyp júrgende JI qarqyndy damydy. Sodan stýdent óndiristik praktıkada jańashyldyqty qoldanyp kórip, keıin tereńdep dıplom­dyq jumysyn «Qazaq tili men ádebıeti pánin jasandy ıntellekt arqyly oqytý» taqyrybynda qorǵady. Igiligin kórip úlgergen jas maman JI-di orta bilim júıesine engizý pedagog jumysyn jeńildetýge, oqytý sapasyn arttyrýǵa kómek­tesetinin aıtady.

«Ýnıversıtette oqyp júr­­gen kezden bastap jasan­dy ın­tellektini zerttep, dıp­lom­dyq ju­mysym aıasynda qa­zaq tilin oqy­týǵa arnap eki ónim jasadym: biri – saıt, ekin­shisi – Telegram-bot. Qazirgi bala­lardyń kóbi aq­paratty telefon arqyly alady, sondyq­tan soǵan beıimdelgim keldi. Telegram-botta qazaq tilin damytýǵa arnalǵan baǵyttar boldy: dybystyq habarlamany mátinge aınaldyrý, mátindegi qatelerdi tabý, erejelerdiń qysqasha jınaǵy, tapsyrmalar. Al ádebıet bóliginde ádebıet tarıhy, shyǵarmalardy taldaý sııaqty dúnıeler qarastyryldy. Qazir sol stýdent kezde ázirlegen dúnıelerimdi kúndelikti sabaqta qoldanyp, ıgiligin kórip júrmin. Oqýshylar qyzyǵa qoldanady», deıdi muǵalim.

Jas pedagogtiń aıtýynsha, kez kelgen jańashyldyqtyń qıyn tustary bolady. Osy jańa­lyqtyń engizý barysynda onda eki úlken másele boldy. Birinshisi – balalarǵa esse, shy­ǵarma sııaqty tapsyrmalardy keıbir balalardyń ınternetten nemese ChatGPT sııaqty platformalardan alyp keletini. Bul – balanyń óz oıyn erkin jetkizýine, sózdik qorynyń damýyna kedergi keltiretin nárse. Ekinshi másele – úlkenderdiń qar­sylyǵy. Praktıkada júr­gende keıbir muǵalimder ja­san­dy ıntellektini oqý baǵ­dar­lamasyna engizý durys eme­sin, balalardy jalqaý qyla­tynyn aıtqan-dy. Tipti mek­tep basshylyǵymen de pikir­ta­lastyryp qalǵan kezder bo­lypty. Biraq búginde bul másele memlekettik deńgeıinde qaras­tyrylyp jatqandyqtan, kóz­qaras ózgerip keledi.

«Mysaly, qazir esse máselesi óte ózekti, muny álemdik ýnı­versıtetterdiń bári derlik oqýǵa túsýde talap etedi. Balalar kóbine daıyn mátindi kóshirip ala salady. Sondyqtan Jarlyqta jazylǵandaı, mazmundama men dıktanttyń qaıta oralýy – óte durys sheshim. О́ıtkeni balanyń óz oıyn jetkizýi bir bólek, saýatty jazýy, mazmundaýy da mańyzdy. Budan basqa, keıingi kezderi JI jumys ornyn tartyp alatyny týraly oı jıi aıtylady. Mundaı qaýip keı mamandyqtarǵa úreı týǵyzýy múmkin shyǵar, alaıda JI muǵalimniń ornyn basa almaıdy. Bul – jumysty jeńildetetin jańasha, kómekshi qural ǵana. JI bilim, aqparat usyna alady. Biraq tárbıe bere almaıdy. Emosııany, adamgershi­lik­ti, balamen qarym-qatynasty tehnologııa almastyra almaıdy. Muǵalimniń ereksheligi – onyń sózi, minezi, yqpaly. Ony eshqandaı JI qaıtalaı almaıdy. Degenmen bul – básekeniń jańa dáýiri. Pedagogter de zamanmen birge damýy kerek», deıdi muǵalim.