JOMS: Jumyskerdi qorǵaýdyń mańyzdy tetigi

Eńbek qyzmetine ara­lasqan jumysker­ler­di jazataıym oqı­ǵa­lar­dan mindetti saqtandyrý – áleýmettik qorǵaýdyń mańyzdy elementteriniń biri. Mundaǵy basty maqsat – óndiristik jara­qat alǵan, kásiptik eńbekke qabi­lettiligin joǵaltqan nemese eń­bek qyzmetine baılanysty den­saýlyǵyna aıtarlyqtaı zııan kelgen jumyskerge qarjylyq qoldaý kórse­tý. Búginde bul bastama ómirdi saqtan­dyrý júıesinde erekshe oryn alady. Birinshi­den, ol mańyzdy áleýmettik fýnk­sııany atqarsa, ekinshi­den, saqtan­dyrýdyń bul túri naqty baǵalaýdy, jetkilikti rezervterdi jáne turaqty qarjy­landyrý tetigin talap etetin uzaq­mer­zimdi mindettemelerdi qamtıdy. Sondyqtan JOMS júıesin odan ári damytý barysynda jumyskerdiń, jumys berýshiniń, memlekettiń jáne saqtandyrý naryǵynyń múddeleri eskerilýge tıis. Jańa Ata zańnyń 28-babynda: «Qazaqstan Respýblıkasy­nyń azamatyna jasyna kel­gen, naýqastanǵan, múgedek bolǵan, asyraýshysynan aıyrylǵan jaǵdaıda jáne ózge de zańdy ne­giz­derde eń tómengi jalaqy men zeı­netaqy mólsherinde áleýmettik qamsyzdandyrylýyna kepil­dik beriledi», dep atap kórsetilgen.

Jazataıym oqıǵalardan min­detti saq­tan­dyrý kóbine jumys berýshi zańna­­ma talapta­ryna sáıkes jasasatyn jyl saıyn­ǵy s­tandartty shart retin­de qa­byldanady. Eger jumyskerge kásiptik eńbekke qabilet­tiligin joǵaltý dárejesi belgilense, tólemder annýı­tet­tik sıpatqa ıe bolady. Soǵan sáı­kes saqtandy­rý kompanııasy zardap shek­ken adamnyń jasyn, eńbekke qabi­let­tiligin joǵaltý dárejesin, tólem merzi­min jáne aktýarlyq esepteýlerdi qosa alǵanda ózge de parametrlerdi eske­rip, bolashaq tólemderge aldyn ala re­zervter qalyptastyrady. Sol sebepti JOMS boıynsha tólenetin saq­tan­dyrý syılyqaqysyn saq­tan­dyrý kom­panııasynyń erkin kirisi retinde qaras­tyrýǵa bolmaıdy. Qarajattyń edáýir bóligi saqtandyrý rezervterin qalyp­tastyrýǵa jáne zardap shekken jumys­kerler aldyndaǵy bola­shaq mindet­temelerdi oryndaýǵa baǵyttalady.

«Memlekettik annýıtettik kompanııa» ómirdi saqtandyrý kompanııasy» AQ basqarma tór­aǵasy Qýanysh Muqa­­janov jaza­taıym oqıǵalardan mindet­ti saq­tandyrýdyń mańyzy joǵa­ry ekenin atap ótti. Onyń aıtýyn­sha, ómir­di saqtandyrý kompa­nııa­larynyń qyzme­tin baǵalaýda jınalǵan saqtandyrý syılyq­­aqylarynyń kólemine ǵana emes, tólemderge, rezervterge, min­det­temeler qurylymyna jáne olardyń uzaqmerzimdi turaqty­lyǵyna da nazar aýdarý qajet.

«Byltyr ómirdi saqtandyrý sektory­nyń saqtandyrý syı­lyqaqylarynyń jalpy kólemi 1,08 trln teńgege jetti. Onyń ishinde JOMS úlesine 154,9 mlrd teńge nemese ómirdi saqtandyrý kompanııalary naryǵynyń 14,3 paıyzy tıesili boldy. Bul rette jazataıym oqıǵalardan mindetti saqtandyrý boıyn­sha tólemder kólemi 45,4 mlrd teńgege jetip, ómirdi saqtandyrý sektoryndaǵy barlyq tólemderdiń 29,1 paıyzyn qurady. Bul atalǵan baǵyttyń áleýmettik mańyzy joǵary ári tólemdik júktemesi eleýli ekenin kórsetedi.

Bıylǵy birinshi toqsanda sek­torǵa túsetin júkteme de jo­ǵary deńgeıde saqtaldy. Úsh aıdyń qo­rytyndysynda ómir­di saq­tan­dyrý naryǵy 17,2 pa­ıyz­ǵa ósip, saqtandyrý syı­lyq­­aqylarynyń kólemi 258,8 mlrd teńgege jetti. Tólemder kólemi de 48,7 paıyzǵa artyp, 47,7 mlrd teńgeni qurady. Bıyl­ǵy qańtar-naýryz aılarynda JOMS segmentinde 56 mlrd teń­ge kóleminde saqtandyrý syı­lyqaqysy jınaldy. 2026 jylǵy

1 sáýirdegi jaǵdaı boıynsha ómir­di saqtandyrý sektorynyń jıyn-­

tyq saqtan­dyrý rezervteri 1,918 trln teńgege, al aktıvteri 2,376 trln teńgege jetti», dedi Q.Muqajanov.

О́ndiriste jaraqat alǵan adam ýaqytsha tabysynan aıyry­lyp qana qoımaı, densaýlyǵyna, eńbekke qabilettiligine jáne ómir súrý sapasyna uzaqmerzimdi áser etetin saldarlarǵa tap bolýy múmkin. Sondyqtan JOMS júıesin odan ári damytý másele­sin talqylaǵanda qarjylyq kórset­kishtermen qatar, onyń áleý­­met­tik mańyzyn da eskerý qajet. О́ndiristik jaraqat adamnyń ózi­ne ǵana emes, onyń otbasy­­nyń ómi­ri­ne de áser etedi. Ásirese kásip­tik eńbekke qabilettiliginen tolyq aıy­rylý – úlken soqqy. Sondyqtan zardap shekken ju­myskerlerdi zeınet jasyna jetkennen keıin de uzaqmerzimdi qoldaý máselesi erekshe nazar aýdarýdy talap etedi. Bul másele keshendi túrde qarastyrylýǵa tıis.

Mamandardyń aıtýynsha, ja­zata­ıym oqıǵalardan mindetti saq­tandyrý jumys berýshi úshin de mańyzdy. Ol óndiristegi jazataıym oqıǵalardan keıin týyndaıtyn oryndalmaǵan mindettemeler táýekelin tómendetýge ári ju­myskerge keltirilgen zııandy óteý­diń neǵurlym boljamdy tetigin qalyptastyrýǵa múmkindik bere­di. Bolashaqta JOMS júıesin damytý táýekelge baǵdarlanǵan neǵurlym naqty tásilder arqy­ly júzege asyrylýy múmkin. Mun­daı tásil ekonomıkalyq qyzmet túrin ǵana emes, kásiporyn­nyń naqty kórsetkishterin de eskerý­di kózdeıdi. Atap aıtqanda, jara­qattaný deńgeıi, jazataıym oqı­ǵalar­dyń aýyrlyǵy, eńbekti qor­ǵaý sapasy, jumyskerler sany, óndiris jaǵdaıy jáne pro­fılaktıkalyq sharalardyń deń­geıi nazarǵa alynady. Bul óndi­ristik táýekeli joǵary kásip­oryn­darǵa tıisti júktemeni esepke alyp, eńbek qaýipsizdigine ınvestısııa salatyn jumys berýshi­lerdi táýekelderdi tómen­detýge yntalandyratyn teńgerimdi model qalyptastyrýǵa múmkindik

beredi.

Jazataıym oqıǵalardan min­detti saqtandyrý tetigin áli de jetildirý qajet. О́ıtkeni bul – jumys berýshiniń, memlekettiń jáne saqtandyrý kompanııa­larynyń múddeleri toǵysatyn keshendi júıe. Jumysker ózin senimdi qorǵaıtyn ortada eńbek etkende ǵana alańsyz jumys isteı alady. Al jumys berýshi óz jaýapkershiligin adal atqaryp, ón­di­ristik táýekelderdi azaıtý­ǵa kúsh salýǵa mindetti. Memle­ket úshin júıeniń áleý­mettik turaqtylyǵyn qamtamasyz etý mańyzdy. Sondyqtan saqtandyrý sektoryna uzaqmerzimdi mindet­temelerdi oryndaý júkteledi.

Jumys berýshi qyzmetkerdi jumys­qa qabyldaǵan sátten bastap saqtandyrý­shymen qyz­met­kerdi jazataıym oqıǵa­lar­dan mindetti saqtandyrý shartyn jasa­sýǵa mindetti. Saqtandyrý shartyn ja­samaǵan jumys berý­shilerge «Ákim­shi­lik quqyq buzý­shylyq týraly» kodeks­­tiń 230-babynyń 2-tarmaǵyna sáı­kes jaýapkershilik qarastyryl­ǵan. Jeke tulǵalarǵa – 10 AEK ­

(43 250 teńge), laýa­zymdy adam­­dar­ǵa, jekeshe notarıýs­tarǵa, jeke sot oryndaýshylaryna, shaǵyn kásip­kerlik sýbektilerine nemese kommer­sııalyq emes uıymdarǵa – 160 AEK (692 000 teńge), orta kásipkerlik sýbektilerine – 400 AEK (1 730 000 teńge), al iri kásipkerlik sýbektilerine 1000 AEK (4 325 000 teńge) mólsherinde aıyppul salynady.

Memlekettik eńbek ınspek­sııasy Shym­kent qalalyq depar­tamentiniń bas­shy­sy Jeńis Maqul­baevtyń aıtýynsha, jumysker qyzmettik mindetterin oryn­daýǵa kirispes buryn jazataıym oqıǵalardan mindetti saqtan­dyrý sharty da jasalýǵa tıis.

«Departament tarapynan jaza­taıym oqıǵalardyń aldyn alý maqsatynda birqatar jumys atqarylyp jatyr. Memleket­tik eńbek ınspektorlary eńbek ujymdarynda eńbek qaýipsizdigi men eńbekti qorǵaý máselelerin talqylap, turaqty túrde semınar-keńester ótkizedi. Sonymen qatar jazataıym oqıǵalarǵa arnaıy tergep-tekserý júrgizý, jospardan tys tekserýler uıymdastyrý jáne profılaktıkalyq baqylaý sharalary barysynda túsindirý jumystary turaqty túrde júr­giziledi. Jergilikti qurylys basqarmasy men prokýratýra organdary ókilderiniń qatysýymen qaladaǵy qurylys nysandarynda jáne ja­zataıym oqıǵalar oryn alǵan eńbek ujym­darynda eńbek zańnamasyn túsin­dirý jumystary da júzege asyrylady.

Bıylǵy bes aıda 13 eńbek ujymynda eńbek qaýipsizdigi jáne kásiptik táýe­kel­derdi baǵalaý jumysy júrgi­zil­di. Sondaı-aq

14 kásiporynda profılak­tıkalyq baqylaý júzege asyryldy. Budan bólek, óndiristik nysandarda­ǵy eńbek jaǵdaılaryn attestattaý jáne jumys berýshilerdiń óz jumyskerlerin jazataıym oqıǵalardan saqtandyrý boıynsha shart jasasýyna monıtorıng júrgiziledi», deıdi J.Maqulbaev.

Jumyskerler jazataıym oqıǵa saldarynan zardap shekken jaǵdaıda ótemaqy birneshe tetik arqyly tólenedi. Naqty aıtqanda, Azamattyq kodekste ja­raqatqa baılanysty emdelý shy­ǵyn­darynyń óte­le­tini kórsetilgen. Sonymen qatar Eńbek kodeksine sáıkes, jumysker jeńil nemese aýyr jaraqat alǵan jaǵdaıda tıisti tergep-tekserý jumystary júrgizilip, jumys berýshi tara­pynan eńbekke jaram­syz­dyq keze­ńinde ortasha jalaqysy tólenedi.

Eger jumyskerge múgedektik belgi­lense, jumys berýshi onyń eńbekke ja­ram­syzdyq paraǵyna sáıkes ortasha jala­qysyn tóleıdi. Sonymen qatar emdeý shyǵynda­ry óteledi jáne eńbekke qabiletti­ligin joǵaltý deńgeıine qaraı aı saıynǵy tólemder taǵaıyndala­dy. Jazataıym oqıǵa saldarynan jumys­ker qaıtys bolǵan jaǵdaı­da jerleý shyǵyndaryn óteýge 100 AEK mólshe­rin­de qarajat qarastyrylady. Asyraý­shysy­nan aıyrylǵan otbasy músheleri­ne aı saıynǵy tólem tólenedi. Kámeletke tolmaǵandarǵa on segiz jasqa tolǵanǵa deıin, al kúndiz­gi oqý nysanynda bilim alatyn on segiz jas­tan asqan tulǵalarǵa oqýyn aıaqtaǵanǵa deıin ótemaqy tóleý qarastyrylǵan.