Eýrazııa keńistigindegi seriktestik baǵdary

Búginde álem buryn-sońdy bolmaǵan ózgerister kezeńin bas­tan ótkerip otyr. Halyqaralyq qatynastar júıesi qaıta qalyp­tasyp, geosaıası básekelestik kú­sheıip, jahandyq saýda men logıs­tıkanyń baǵyttary ózgerip jatyr. Osyndaı jaǵdaıda mem­le­ketterdiń ornyqty damýy kóbine olar­dyń senimdi seriktestik baılanystar qura alý qabiletine baılanysty bolmaq.

Osy turǵydan alǵanda Qazaq­stan men Reseı arasyndaǵy qarym-qatynastar Eýrazııa keńistigindegi turaqtylyqtyń mańyzdy fak­torlarynyń biri bolyp qala bermek. Eki el arasyndaǵy baılanys­tar ortaq tarıhqa, geografııalyq jaqyndyqqa, ekonomıkalyq ózara táýeldilikke, uzaq jyl boıy qalyptasqan saıası senimge negizdelgen.

Memlekettik sapardyń erek­she ma­ńyzdylyǵy – onyń ót­ken jyl­dyń qarasha aıynda Pre­zıdent Qasym-Jomart Toqaev­tyń Máskeýge jasaǵan mem­lekettik saparynyń zańdy jal­ǵa­sy bolǵandyǵynda. Sol kezde qol qoıylǵan Jan-jaqty stra­tegııalyq áriptestik pen odaq­tastyq týraly deklarasııa ekijaqty qatynastardyń jańa kezeńin aıqyndaǵan edi. Al Asta­na­daǵy kezdesýler osy saıası ýaǵ­dalastyqtardy naqty joba­lar men bastamalar arqyly tolyqtyrýǵa baǵyttaldy.

Sapar qorytyndylarynyń eń mańyzdy saıası nátıjeleriniń biri qos memleket halyqtarynyń dostyǵy men tatý kórshiliginiń jeti negizi týraly Birlesken má­limdemeniń qabyldanýy boldy. Bul qujattyń máni eki memleket arasyndaǵy qatynastardyń uzaqmerzimdi ıdeologııalyq jáne saıası negizin qalyptastyrady. Qujatta tarıhı jadyny saqtaý, tatý kórshilik, ózara qurmet, ekonomıkalyq áriptestik, mádenı-gýmanıtarlyq baılanystar, jastar arasyndaǵy yntymaqtastyq jáne ortaq bola­shaqqa umtylý sekildi qa­ǵıdat­tar bekitilgen. Qazirgi halyq­ara­lyq jaǵdaıda mundaı qujat­tardyń mańyzy artyp keledi. О́ıtkeni memleketaralyq qaty­nastardyń turaqtylyǵy eko­no­mıkalyq múddelerge ǵana emes, uzaqmerzimdi qundylyqtyq negiz­derge de súıenýge tıis.

Memleket basshylarynyń kelissózderi barysynda saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq máseleleri erekshe nazarda boldy. Reseı bizdiń eldiń negizgi saýda áriptesteriniń biri bolyp qala beredi. О́tken jyldyń qory­tyn­dysy boıynsha ekijaqty taýar aınalymy 27,4 mlrd dollarǵa jetti. Alaıda Qazaqstan – Reseı ekonomıkalyq baılanystarynyń ereksheligi tek saýda kólemimen ólshenbeıdi. Elimizde reseılik kapıtaldyń qatysýymen 17 myńnan asa kásiporyn jumys isteıdi. Eki eldiń ónerkásiptik kooperasııasy aıasynda jalpy quny 52 mlrd dollardan asatyn 177 joba júzege asyrylyp otyr.

Bul kórsetkishter eki eldiń ón­diristik ózara yqpaldastyǵy­nyń jańa deńgeıge kóterilgenin kórsetedi. Mashına jasaý, metallýrgııa, munaı-hımııa, agro­óner­kásip jáne óńdeý ónerkásibi salalaryndaǵy kooperasııalyq jobalar jańa óndiristik tizbek­ter qalyptastyryp, ekono­mıkalardyń básekege qabilet­tiligin arttyrýǵa yqpal etedi.

Kelissózderdiń taǵy bir ma­ńyz­­dy baǵyty kólik jáne logıstıka máseleleri boldy. Qazirgi ke­zeńde Eýrazııa keńistigindegi báse­kelestik kóbine kólik dálizderi men tranzıttik marshrýttar úshin kú­reske ulasyp otyr. Elimiz óziniń geo­grafııalyq ornalasýynyń arqa­syn­da Eýropa men Azııany baılanystyratyn negizgi toraptardyń bi­rine aınaldy. Reseımen bir­lesip júzege asyrylyp jatqan «Soltústik – Ońtústik» dálizi, «Batys Eýropa – Batys Qytaı» baǵyty jáne jańa logıstıkalyq jobalar elimizdiń tranzıttik áleýetin kúsheıtýge múmkindik beredi.

Sapar barysynda kórsetilgen «Astana – Máskeý» halyqaralyq ushqyshsyz júk tasymaly baǵy­ty erekshe nazar aýdartady. Bul jobany dástúrli kólik ınfra­qurylymyn sıfrlyq tehnologııalarmen ushtastyrýdyń naq­ty mysaly, ıaǵnı bo­lashaqtaǵy logıstıkanyń damý baǵytyn kórsetedi.

Energetıka salasy da Qazaq­stan – Reseı qatynastarynyń negizgi tirekteriniń biri bolyp qala beredi. Munaı men gaz tasymaly, elektr energetıkasy jáne atom energetıkasy salalaryndaǵy yntymaqtastyq eki el úshin de stra­tegııalyq mańyzǵa ıe. Ásirese atom energetıkasy boıynsha yn­tymaqtastyqtyń jańa kezeńge ótýi erekshe nazar aýdartady. Bizdiń eldegi alǵashqy atom elektr stansasyn salý jobasy energetıkalyq qaýipsizdik máselesin sheshýmen qatar, jańa tehnologııalardy engizýge, ınjenerlik kadrlardy daıarlaýǵa jáne joǵary teh­nologııalyq ón­diristerdi damytýǵa múmkindik beredi.

Memlekettik sapar qazirgi Qazaqstan  –  Reseı qatynastarynyń mazmuny aıtar­lyqtaı ózgerip kele jat­qa­nyn kórsetti. Eger buryn yn­tymaqtastyqtyń negizgi salmaq ortalyǵy energetıka men saýdaǵa tússe, búginde sıfrlandyrý, jasandy ıntellekt, ınnovasııalar men bilim máseleleri aldyńǵy qatarǵa shyǵyp otyr.

Prezıdentterge usynylǵan birqatar joba osy úrdisti aı­qyn kórsetti. Atap aıtqanda, Astanadaǵy «Sırıýs» mektebiniń qurylysyna start berilýi eki eldiń bolashaqqa ınvestısııa salýǵa degen umtylysyn bildiredi. Bul joba daryndy jas­tardy qoldaýǵa, ǵylymı jáne tehnologııalyq áleýetti damytýǵa baǵyttalǵan.

Sondaı-aq Amýr jolbarysyn Qazaqstanǵa qaıta jersindirý jónindegi birlesken baǵdarlama da nazar aýdarýǵa turarlyq. Bul bas­tama eki eldiń tabıǵatty qorǵaý, bıoalýantúrlilikti saqtaý jáne ornyqty damý salalaryndaǵy yntymaqtastyǵynyń jańa qyryn kórsetedi.

Ǵarysh salasyndaǵy áriptestik te óziniń strategııalyq mańyzyn saqtap keledi. Bıyl adamzattyń ǵaryshqa alǵashqy ushýyna 65 jyl tolyp otyr. Baıqońyr ǵarysh aılaǵy burynǵydaı  Qazaqstan men Reseıdiń ǵylymı-tehnologııalyq yntymaqtastyǵynyń mańyzdy rámizi bolyp qala beredi.

Gýmanıtarlyq baılanys­tar máselesi de kelissózderdiń mańyzdy bóligine aınaldy. Búginde Reseıdiń joǵary oqý oryndarynda 60 myńnan asa qazaqstandyq stýdent bilim alyp jatyr. Ǵy­lymı zertteý­ler, akademııalyq utqyrlyq baǵdarlamalary jáne mádenı jobalar eki halyq arasyn­daǵy ózara túsinistik pen senimdi nyǵaıtýǵa yqpal etip otyr.

Qazirgi álemde memleketterdiń básekege qabilettiligi eń aldymen adam kapıtalynyń sapasymen anyqtalady. Sondyqtan bilim, ǵylym jáne jas­tar saıa­saty salalaryndaǵy yntymaq­tastyqtyń mańyzy aldaǵy jyldary arta túspek.

Jalpy alǵanda, Vladımır Pýtınniń elimizge jasaǵan mem­lekettik sapary Qazaqstan – Reseı qatynastarynyń jańa sapalyq kezeńge aıaq basqanyn kórsetti. Onyń basty ereksheligi – dástúrli yntymaqtastyq baǵyt­tarynyń saqtalýymen qatar, tehno­logııalyq jańǵyrýǵa, ınno­va­sııalarǵa, bilim men ǵylymǵa negizdelgen jańa kúntártibiniń qalyptasýy.

Qazaqstan úshin Reseımen strategııalyq áriptestikti damy­tý – syrtqy saıasattyń jeke ba­ǵyty ǵana emes, ulttyq damýdyń ma­ńyzdy quraldarynyń biri. Bul eko­­nomıkalyq ósimdi qamtamasyz etýge, tranzıttik áleýetti art­ty­rýǵa, tehnologııalyq jań­ǵyrý­dy jedeldetýge, elimiz­diń Eýrazııa­daǵy rólin kúsheıtýge qyzmet etedi.

Sondyqtan Astanada ótken joǵary deńgeıdegi kezdesýlerdiń mańyzy ekijaqty qatynastar sheńberinen áldeqaıda keń. Olar­dyń nátıjesi Eýrazııa keńis­tigindegi turaqtylyqty nyǵaıtýǵa, óńirlik ózara baılanystylyqty arttyrýǵa, jańa halyq­aralyq jaǵdaıdaǵy tıimdi yntymaq­tastyqtyń úlgisin qalyp­tastyrýǵa yqpal etpek.

Manarbek QABAZIEV,

SIM janyndaǵy Syrtqy saıası zertteýler ınstıtýty basqarma tóraǵasynyń orynbasary