Keńshilik dese, meniń kóz aldyma alpysynshy jyldardyń ortasyndaǵy Almaty keledi. Keń-baıtaq qazaq jeriniń qoıyn-qoltyǵynan aǵylyp, astana bosaǵasyn bir-bir armannyń júgin arqalap attaǵan bozbala jigitter, boz kóılekti qyzdar eske túsedi. Jyrdan basqa júrekterinde lypa joq... О́leńnen ózge ózekti qaryǵan arman joq! Ádilet, aqıqat, adaldyq, shyndyq, bilik, bilim ultqa uran bolǵan, urpaqqa qaǵıdasyz quran bolǵan, arman qýyp aldanǵan úlken kezeńniń kele-kele kóbimizdi qyrsyz kúreske, tııanaqsyz tireske alyp bararyn ol kezde biz bildik pe? Ádilin aıtý kerek, bilgen joqpyz. Qyrsyzdyǵymyzdyń tórkininde – adaldyq, tııanaqsyzdyǵymyzdyń tórkininde ańǵaldyq jatqanyn da endi-endi tanyp, bilip otyrmyz.
Keńshilik dese... О́nerdi ómirge balaǵan, óleńdi taǵdyrǵa sanaǵan, ala jip attaýdy ar dep uqqan, ar men jyr úshin júregimen ot jalaǵan, ańǵaldyǵy men adaldyǵy úshin taıaqty az jemegen, jer ortasyna jetse de, áli kúnge áke tárbıesimen enip, ana sútimen sińgen sol minezinen aryla almaı kele jatqan talantty býynnyń keshegi bozbala shaǵy, búgingi tulpar keskindi kelbeti elesteıdi. Sol top, sol býynnyń ǵana ary men aıbary bolyp qoımaı, qazaq rýhanı áleminiń týyn jelbiretip, tóbege kóterilgender, asýdan asqandar, shyńǵa shyqqandar sanatyna qosylǵan Keńshilik turady kóńilde, Saǵat turady sanada, Jumataı turady júrekte, Jánibek turady jadyda!..
Iá, Keńshilik týraly sóz tolǵaýdyń júgin, jaýapkershiligin aýyrlatar sebep kóp. Onyń, eń bastysy, aqyn jyrynyń jalpaq oqyrmanǵa tanylar jolynyń ár alýan sebeppen tarylyp, nasıhatynyń osyǵan deıin kem soǵyp kelgeni. Ol úshin eshkimdi de aıyptaýdyń reti joq. Ár iri aqynnyń, shynaıy sýretkerdiń erte me, kesh pe baq juldyzynyń jarqyrap bir janatyn kúni, sáti, saǵaty bolady. Keńshilik jyrynyń baǵy da endi ári-sári uıqyǵa boı aldyryp, uzaq qalǵı qoımas. Qazaq tiliniń jyr bolyp tógilgen ári men nári, shuraıy men shıpasy mol qasıetine yntyzar oıly oqyrmannyń osynaý ózge bitimdi óleń dúnıesine at basyn talaı burary, myna aıdaı álemge ólsheýsiz ǵashyq bolǵan aqyn júreginiń adal lúpilin estip, tyńdap, ony ómirine serik eteri, ońasha qalǵanda óz muńy men qaıǵysyn terbetip, kóńil maýqyn basar kıeli de qasıetti qundaqqa aınaldyrary aqıqat. Keńshilik jyrynyń óz teń-tustastaryna, qurby-qurdastaryna, zamandastaryna qalaı túsinikti, ótimdi bolsa, onyń jyr kitaptary den qoıyp oqyǵan árbir qazaqqa, árbir jumyrbasty pendege solaı uǵynyqty bolaryna, túsinikti bolaryna kúmánimiz joq.
«Meniń bir tutam ómirim,
Tartsam sozylar taramys bolsashy,
birde baı, bir jutań kóńilim
júıtkip jazylar qalamush bolsashy...
Kóp meniń júrgen joldarym
keńistik kóp izdep, kerbez kól izdep.
Men – qarlyǵash!
Qaıda ushpadym, qaıda qonbadym,
Baýyryma basqan balapan
talmaıtyn jem izdep...».
Osynaý taza, qospasyz sýretkerlik tanym men aqyndyq arqaly sezimniń adýyny bar joldardyń astarynda jatqan aqberen oılardy qarańyz? Oıdy órnektegen óleń tiliniń shuraıy men boıaýyna, bederi men órimi myqty qyrǵyzy qamshydaı elesteıtin jyrdyń beıneleý mánerine den qoıyńyzshy. Ári qazaqy, ári adamı uǵymdar. Jer basqan pendeniń kádimgi qarapaıym tirshilik qareketi, alys-julysqa, kúres-tartysqa toly ómiri. Erkin oqylyp, eriksiz oılatady, árqıly áserge bóleıdi. Naǵyz órti men derti qatar órilgen baısaldy jyrdyń baqýatty minezi!
О́tirik tolqý, dilmarsý, shamadan tys aqyl aıtý bastalǵan jerde óleń óledi, óleńsymaq bastalady. Biz búgin, ókinishke oraı, «áı» deıtin áje, «qoı» deıtin qoja qalmady ma, áıteýir asyl men jasyqtyń, óleń men óleńsymaq «haltýranyń» arasyna shek-shekara qoıyp, ádil baǵasyn kesip aıtýdan qalyp baramyz. Alǵan asýdy alasartý men shyqqan shyńdy shyńyraýǵa qaraı óz qolyńmen ıterýdi sezinbeýden qaýipti nárse joq. Bul – ondaǵan ǵasyrlyq aýyzeki úlgisi men Abaıdan beri qalyptasqan jasaýdyń ózindik ónege mektebi bar qazaq jyrynyń basyna tóner qara bult.
Keńshilik óleńderin oqyp otyryp, osy bir paıymnyń ómirsheńdigine taǵy bir kóz jetkize túskendeı bolasyz. Qolyna qalam alyp, aldyna aq qaǵaz jaıylsa, keshegi ótken aqberen minezdi aqpa-tókpe aqyndardyń kózi tiri jalǵasyndaı bolyp býyrqanyp, qos ıyǵyn julyp jep qoıatyndaı kóriner Keńshilik aqyn árbir shaǵyn jyrynan bastap, kólemdi epıkalyq poemalaryna, dastandaryna, balladalaryna deıin tegis «tergep» kórińiz, qylaýdaı ótirik tolqý, dilmarsý nemese olpy-solpy, arzan jyr quraýdan oıyn da, boıyn da aýlaq ustaıdy. Jalǵan jyr jazyp, nashar óleń jaratyp, ar azabyn keshkennen góri, ol Abaı men Maǵjan, Qasym men Muqaǵalı, Jumeken men Tólegen bastarynan ótkergen jyr «azabynyń» aýyrlyǵy men mehnaty, shabyty men raqaty mol kıeli joldy qalaǵan. Inshalla! Qarshadaı kezinen sońǵy jazylǵan aqtyq sátine deıin sol jolǵa berik ekenin Keńshilik óz ómirimen de, óleńimen de dáleldep ótti.
«О́lara mezgil... On alty jasta edik biz,
О́lara ótse, órýge júrgen elikpiz...» – dep bastalatyn aqynnyń alǵashqy jınaǵyna engen julyndaı jas kezinde jazǵan ataqty jyry eriksiz eske túsedi.
«Túnerip aspan, tomsarǵan bulttar qarsy alyp,
Jaýar ma eken ebil de sebil tamshy aǵyp.
Jasamys aspan jańa bir urpaq kelgende
Jasaýrap alyp, jylaıdy, áıteýir jar salyp...»
Qarańyz, jyr boıynda qarabaıyrlyqqa urynyp, beıne-teńeýsiz sóıleıtin birde-bir jol bar ma? Joq.
«О́lara mezgil... О́te ǵoı endi tezirek,
Jolyńdy ashty jańa bir maýsym kezi kep.
Bezinip týmaı, sezinip týyp barlyǵyn,
Búlkildep turǵan bir «pále» ekensiń,
Búıirimde jatqan bir «pále» ekensiń, o, júrek!..»
Jıyrmadan jańa asqan jigittiń jan tolqynysy degenge sený qıyn. О́rt jalyny, óleńniń ón boıyndaǵy ómirdiń bet qaratpas ystyǵy uqsaǵanymen, jastyq shirkinge sóz qoldanystaǵy kekselik uqsamaıdy. Shamasy, talant, daryn, qudaıdan buıyrar sózdiń kıesi degenińiz osyndaı-aq bolar.
Kıeli sóz aqynnyń arqasyn býyp, arýaǵyna mingizip, alpys eki tamyryn qysqanda ǵana ólmeıtin jyrlar týady. Qudaıǵa shúkir, qazaq óleńiniń arǵy-bergi tarıhyna kóz júgirtsek, darynǵa esh kende bolmaǵan etek-jeńi keń elden mundaı jyr mysalyn ondap, júzdep keltirýge bolady. Qashanda jaqsy jyrdyń, ómirsheń jyrdyń jaratýshysy – ýaqyt, jebeýshisi – halyq. О́z basym aqynnyń alǵash atyn shyǵarǵan jyrlarynyń biri «Ábýbákir týraly ellegııa» degen óleńin sondaı «júzden júırik, myńnan tulpar» shyǵar úlgiler sanatyna qosar edim.
«Áýelden jalqy, ákeden jalǵyz áýleti,
Ábýbákir áýeı, aq kóńil jigit, áýleki.
Albarda qoı kóp, aýlasy toı bop jatatyn,
On saýsaǵy – óner, qolynyń kiri – dáýleti», – dep bastalatyn uzaqtaý sıýjettik óleńniń boıynan ańqyp turǵan alpysynshy jyldardyń kolorıtti sýretin kóresiz. Kóresiz de jas aqynnyń qazaq sóziniń tylsym syrly qupııalaryn sonshama erte meńgergenine súısinesiz.
«Kerege kóktep, ýyq pen shańyraq qashaıtyn,
Oıýy qandaı, órnegi qandaı náshi aıqyn.
Torǵaıdyń talyn toqsanǵa burap, tyń ıip,
Túbitteı ıirip, aǵashtan túıin jasaıtyn», – degen sekildi joldar sol oıymyzdy dáleldeı túsedi.
«Aqynnyń sory, mini – minezsizdik, sanańnyń solǵyndyǵy – minezsizdik, erlik te, erkelik te – bári minez, bolmasa tym eserlik, tym essizdik» dep Keńkeńniń ózi aıtpaqshy, barlap, baıyptap qaraǵan jan kóz kórgender biletin, birde artyq, birde kem sóıleýi múmkin pende Keńshiliktiń qaǵaz ben qalamǵa júgingen sátteri qara qyldy qaq jarar bıi de, tóreshisi de aqyn Keńshilik ekenin ańǵarady. Keńshilik aqyn óleńniń aldynda, ómirdiń aldynda, eli men arynyń aldynda adal, aq! Aqyn ataýlyǵa tán adaldyq – onyń kúlli tvorchestvosynyń atqaqtap soǵar kúre tamyry.
«Tańǵy shyqtaı tal túbine uıyǵan,
Taǵdyr biler qaıda baryp buıyram.
О́zegińdi jaryp shyqtym áıteýir,
Eı, tabıǵat, bir ózińe sıynam», – deı otyryp, aqyn óz ómirin, ortasyn, dám-tuzy jarasqan, jaraspaǵan jandaryn, taǵdyrynyń olpy-solpy tustaryn, tirshiliginiń kedir-budyr kezderin, óz basynyń kem-ketigin, qysqasy, adam balasynyń ishki jan arpalysyn tezge sala otyryp, aryzynan góri paryzyn kóbirek aıtady. Tarazy basynda «segiz ólshep, bir pishýge» beıim turatyn pendelik esep-qısap emes, erke minezdi, adýyn da albyrt, oıly da parasatty, shynshyl da shamyrqanǵysh, kúlli álemniń kesel-kesapatyn ózi arqyly ótkizýge qushtar aqynnyń aqkóılekti júregi menmundalap, lúpildep turady. Keńshilik jyrlarynyń úlkenge de, kishige de tez áser etip, sezimniń qyl pernelerin jańylmaı basatyny da sondyqtan bolýy múmkin.
Iá, júrekten shyqqan sóz júrekke qınalmaı jetedi. О́kinishke qaraı, qaısybir tusta júrektiń ishinen shyqpaı, qalamnyń ushynan ǵana shyqqan jyrlardyń beleń alyp, oqyrmandy óleńnen alshaqtatyp jatatyny da ótirik emes qoı.
Keńshilik qalamy otbasy týraly jazsa da, Otan týraly tebirense de, dostary týraly tolqysa da, ǵashyqtyq sezimniń ystyq otyna sharpylsa da, urpaǵynyń erteńin oılap alańdasa da júreksiz sóılemeıdi. Jasandylyq – Keńshilik áleminiń has jaýy. Sýretsiz Keńshilik jyrynyń sáni kirmeıdi. Aqynnyń kózi tirisinde jaryq kórgen on jınaǵynyń qaı betin ashyp kórmeńiz, osy sózimizdiń rastyǵyna kóz jetkizesiz. Beıneli de bederli jyr joldary ózge bir sezim qushaǵyna bólep, sizdi bir sát myna lańy men lasy mol jer ústinen kóterip áketedi. Keńshilik óleńi, jo-joq, óleń órgen ózgeshe ómir, ólsheýsiz kóńil sóıleı bastaıdy.
«Ertistiń ar jaǵynda alańdaǵan,
Estaıǵa aqyndyǵy talan bolǵan.
Ystyǵy mahabbattyń ishke túsip,
Muń bolyp, syrtqa shyǵyp aman qalǵan...»
nemese
«Aq baltyry qozǵalsa,
Aq kóılegin jel qaqqan.
Oń aıaǵyn sozǵansha,
Sol aıaǵyn shań qapqan...».
Osy sekildi sezim men sulýlyqtyń otyna oranǵan joldardy beıjaı otyryp oqý múmkin be? Adamnyń qaıbir sátteri qum bolǵan jigerin qalpyna keltirýine sebi tıer «Qaıraq» sekildi myqty óleńder Keńshilikte barshylyq.
«Qarqara jaqtyń tasy ma,
Qarataý jaqtyń tasy ma,
Alataý jaqtyń tasy ma,
Qaı temirmen de ashyna
Qaıraqtyń tasy asyl, á!..
Qaı jaqtyń tasy bolsań da
Qara temirlerdi qýantyp
Qara temirlerdi asyra!..
Jarylǵan jartastan týǵan qaıraǵym,
Qajalyp, qaq bólinseń de jasyma!»
Mine, sheberlik! Mine, adam sezimi men tabıǵattyń tylsym syryn shendestirý!
Keńshilik halqyn, qazaǵynyń ana sútinen jaryǵan qadirli de qasıetti tilin ólerdeı súıetin. Sol tilde sóılep, sol tilde óleń jazdyrǵan taǵdyryna ár kez shúkirshilik aıtatyn. Qýanatyn. Maqtanatyn. Sondyqtan da bolar, ylǵı Alataýyna arqasyn súıep turyp, Torǵaıyn saǵynyp jyr jazatyn. «Meniń jyrlarymnan Torǵaı topyraǵynyń ısi shyǵa ma, Nurlan?» dep jıi suraıtyn. Qazaqtyń dalasy oǵan ár ýaqyt kıigi jelmen jarysqan Torǵaıdyń ushy-qıyrsyz jazyǵy bolyp elesteıtin. «Qara sý», «qamys», «qoǵa», «quraq» sekildi kádýilgi qazaq sózderi Keńshilik qalamynan shyqqanda bir túrli Torǵaıǵa ǵana etene uǵymdardaı áser etetin.
«Qozatyn qoǵa» dese namysymyz,
О́rteńniń ornyndaǵy qamysymyz...»
nemese
«Kól jıektep jelkildeıtin kók quraq,
Jel ıektep selkildeıtin kók quraq.
О́se-óse qamys boldyń sen, mine,
О́se-óse jigit boldym men, mine...» – degen jer ústi sezimi men sýretinen jaralǵan osynaý joldardy oqyp otyryp, óz perzentin máńgilik qushaǵyna alyp, tomsyraıyp qana únsiz jatqan qasıetti Torǵaı dalasyn óristi demeı kórińizshi? Keńshiligi bar Torǵaı, Keńshiligi bar Aqshyǵanaq shynynda da baqytty ólke ǵoı.
Kindigimizdiń qany tamǵan jer qaı-qaısymyz úshin de kıeli. Sol úshin de ony týǵan jer deımiz. Al Otan degen uly uǵymnyń jóni de, joly da bólek. Keńshilik bul týraly jerine jetkizip jaqsy aıtqan.
«Otandy súıý, ózińdi súıý – bir uǵym,
Otannan tarar tamyryń menen túbiriń.
Otanyn sonda júregiń bolyp shyqpaı ma,
О́zińnen artyq kim bilmes júrek dirilin?» – dep, qanshama keń de kelisti tujyrym jasaıdy.
Aqyn qııaly men qalamyna dúnıelik qubylystyń qaı-qaısysy da birdeı áser etedi. Júrek atty qan men júıkeniń júıeli de yrǵaqty qımylyna baǵynǵan judyryqtaı lokatordyń keńistigine ilikken nárseniń bári óleń bolyp óriledi. Tek kóńil prızmasynan óterde ózgeshe bolyp synady, ózgeshe bolyp taraıdy. О́mir shyndyǵy Keńshiliktiń shyndyǵyna aınalady. Otan da, otbasy da, ózen de, kól de, aspan da, jer de sol shyndyq aıasynda syıyp júre beredi.
«Týypty jańa Aı qyrynan
Synǵan bir semser shetindeı,
Shańytady aspan shytynap,
Osynaý kóldiń betindeı...» – dep, birde túnniń ádemi sýretin kóz aldyńa ákelse, endi birde álgi prızma:
«Salystyrý da, salǵastyrý da bári ólshem.
Taýsylý, týý. Bitpeıdi ólshem óle-ólseń.
– Bitkeni, – deıdi taıǵanap ketse tabanyń,
– Jetkeni, – deıdi juldyzdaı jansań eger sen», – dep julyn-júıkeńdi, kúlli qan tamyryńdy qýalaı jóneler adamı oı men sezimniń qoryǵyna qaıyryp ákeledi. Áldenýaq:
«Janymdy salyp janymda bolǵan kezinde,
Teńemes edim jumaqtyń oǵan ózin de...
Esh adam senbes táttilik bar ed tánińde,
Esh adam kórmes pák qylyq bar ed kózińde», – degen jan júregińdi baýrap alar sıqyrly, syrly bir dúnıe qushaǵyna engendeı bolasyń. Mahabbat sezimniń býyn-býynyńdy alar qaıtalanbas, qaıta oralmas bir sáti. Taza klassıkalyq úlgide jazylǵan móldir jyr, shanshyl jyr, ómirsheń jyr!
Keńshilik jyrynyń keńistigi qalǵý bilmeıdi. Myna dýy men shýy, ýy men sýy, baly men tuzy mıdaı aralasqan tynymsyz ǵasyr tirshiliginiń endigi men boılyǵy aqyn álemin ustap turǵan altyn arqaý ispetti. Alasapyran sezimderdiń qursaýyna túsip, júregi, jany dodaǵa ilikken sátinde oǵan qolushyn berip, kómekke keler qasıetti nársesi – ata-baba rýhy, áke minezi, balalyqtyń baldaı tátti kórinisteri. Shyńyraýǵa tússe kóterip shyǵaratyn, súrinse qulatpaı qoltyǵynan súıep qalatyn jebeýshisi de, qutqarýshysy da solar. Qazaq dalasynyń ıesi men kıesi bolǵan uǵymdar! Keńshilik qalamyna qanat bitiretindeı elesteıdi.
«Buldyrap qalǵan balalyq shaqtyń elesi,
Túsime nege kóp kirip kettiń sen osy?
Tún uıqym meniń bólingen keıbir kezderde,
Tótennen kelip, bolasyń maǵan tóreshi», – degen joldar – sonyń dáleli.
Keńshilik jyrlary – júrek syzy men oı azabyn arqalaǵan jyrlar. Aýnap-tolqý, asyǵyp-aptyǵý, tezirek aıtýǵa umtylý, uqsamaı jazýdy sert sanaý – aqyn muraty. Qazaqtyń jyr dúnıesine olja bolyp qosylar.
«Eki ózen» óleńi osyndaı aqyndyq maqsat-murattyń jarqyn kórinisindeı.
«Tobyl da tasıdy,
Oıyl da tasıdy.
Tasıdy Talas ta,
Arnasyn qaryq qyp,
Alqabyn sý shyqsa aryq qyp.
О́zender shalqıdy shabyty bir kelgen mezgilde,
Shalshyq sýlardyń shaýqatyn betine salyq qyp.
Men ózenmin, kelte kóktemde týlap aǵamyn.
Kemerdi buzyp, jetken jerimdi sýǵa malamyn.
Sen baıaý aǵasyń,
Jaılap aǵasyń,
О́zińdi-óziń irkip aǵasyń.
Kilkip aǵasyń
Sýyńdy shashaý shyǵarmaı...» nemese aqyn ómiriniń aqqý ánindeı bolyp kókirekterge úzdigip, talyp, talyqsyp jeter, ot pen sýdyń, kún men túnniń sharpysýyndaı elester.
«...Taǵdyrdyń kúlli tańbasyn
Tántimin kórip ótýge.
Tabanym tıgen shoqtarǵa,
Kúıdirip erin ottarǵa
Erkindigiń de jaqsy ómir,
Taǵat ta kerek, toqtam da!
Yrzamyn taǵdyr bárine
Júrek pen mahabbat barda», – degen otty joldardy qaıyra-qaıyra oqyp otyryp, eriksiz oıǵa batasyń, qazaq óleńiniń órisin keńeıtse dep ǵumyr keshken, o dúnıe deıtin beımálim syrly álemniń tuńǵıyǵyna oıda joqta erte attanǵan aıaýly jandy, qadirli dosty, arqaly qazaq aqyny Keńshilik Myrzabekti eske alasyń.
Eli biletin Keńshilikten góri, eli bile bermeıtin Keńshiliktiń qanshama qyry, syry baryn ańǵarasyń, sezinesiń.
Ýaqyt ozǵan saıyn aqyn áleminiń sol asyl qazynasy syr men symbatyn óz oqyrmanyna jarqyratyp jaıary haq! Keńshiliktaný kezeńi keleri daýsyz.
Ýaqyt qashanda has talanttardyń taýyn zoraıtady. Endeshe, Keńshilik atty jyr-taýdyń ýaqyt ótken saıyn bıiktep, asqaqtaı túserine biz senemiz!
Nurlan ORAZALIN,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty