О́ńirimizde jastardyń ǵylym men áleýmettik jaýapkershilikti ushtastyrǵan bastamalary kóbeıip keledi. Biri erekshe qajettiligi bar balalarǵa arnalǵan damytýshy qural ázirlese, endi biri tótenshe jaǵdaıda adam ómirin qutqarýǵa baǵyttalǵan robot jasap shyǵardy. Bul jobalar jas býynnyń jańashyl oıy men qoǵamǵa paıdaly bolýǵa degen umtylysyn aıqyndaıdy.
GPS-siz izdeý roboty
Qaraǵandy qalasyndaǵy «Murager» mektebiniń 11-synyp oqýshylary ǵylym men tehnologııa salasynda tyń jańalyqqa bastar jol ashatyn biregeı jobany usyndy. Jas ónertapqyshtar shahtalarda, tútinge toly ǵımarattarda jáne úıindiler astynda tıimdi jumys isteı alatyn izdeý robotyn jasap shyǵardy. Eń mańyzdysy – bul qurylǵy spýtnıktik baılanysqa nemese GPS júıesine táýeldi emes.
A.C.T.I.V.E dep atalǵan joba búginde halyqaralyq deńgeıde joǵary baǵalanyp otyr. Atalǵan robot Local Pathing esepteý arhıtektýrasyna negizdelgen. Bul júıe spýtnıktik navıgasııasyz-aq qysqa qashyqtyqtarda tıimdi baǵyt qurýǵa múmkindik beredi. Iаǵnı qurylǵy kúrdeli jáne sıgnal qoljetimsiz keńistikterde de óz betinshe baǵdar taba alady.
– Qarapaıym tilmen aıtqanda, bul – GPS te, dástúrli navıgasııa da emes. Júıeniń basty ereksheligi – robottyń spýtnıktik sıgnalsyz keńistikte ózdiginen baǵdar taba alýy. Biz spýtnık qoljetimsiz jerlerde jumys isteımiz: jabyq ǵımarattarda, shahtalarda, tútinge toly nysandarda. Robottyń qondyrmalary aýystyrmaly, sondyqtan ony ártúrli mindetterge beıimdeýge bolady – ónerkásipten bastap taý-ken metallýrgııa salasyna, sondaı-aq órt kezindegi qutqarý operasııalaryna deıin, – dedi joba avtorlarynyń biri Sanjar Sársembaev.
Jobany Sanjar áriptesteri Tarǵyn Faızýlla jáne Arnur Toǵambaevpen birge júzege asyrǵan. Jas zertteýshiler bul baǵyttaǵy jumysty byltyr bastap, qysqa ýaqyt ishinde aıtarlyqtaı nátıjege qol jetkizdi. Osy kezeńde olar robottyń birneshe nusqasyn jasap, navıgasııalyq algorıtmderin jetildirip, tolyqqandy jumys isteıtin platformany qurastyra aldy.
Eńbektiń jemisi de kóp kúttirmedi. A.C.T.I.V.E jobasy Infomatrix Asia 2026 halyqaralyq olımpıadasynda Hardware Control sanaty boıynsha birinshi oryndy ıelendi. Bul jeńis jas ónertapqyshtardyń áleýetin tanytyp qana qoımaı, olardyń kásibı bolashaǵyna da jol ashty. Atap aıtqanda, Sanjar Sársembaev osy jetistiginiń arqasynda Almaty energetıka jáne baılanys ýnıversıtetiniń bilim grantyn jeńip aldy.
– Bul múmkindikti mindetti túrde paıdalanamyn, ol kásibı damýǵa úlken múmkindik usynady. Robottehnıka jáne IT salasynda bilim alýdy josparlap otyrmyn. Bolashaqta avtonomdy júıeler men robottandyrylǵan sheshimderdi ázirleýmen aınalysamyn. Elimizde bul salanyń áleýeti joǵary, men onyń damýyna úlesimdi qosqym keledi, – deıdi ónertapqysh óren.
Qaraǵandylyq oqýshylar jobany ári qaraı damytyp, izdeý robotyn naqty óndiristik jáne tótenshe jaǵdaılar salasynda qoldanýǵa beıimdeýdi kózdep otyr. Jas ónertapqyshtardyń bul bastamasy otandyq robottehnıka salasynyń damýyna serpin berip, elimizdegi ınnovasııalyq jobalardyń kókjıegin keńeıte túseri sózsiz.
Erekshe balalarǵa baǵdar
Qaraǵandy oblysynyń belsendi jastary qoǵamdaǵy mańyzdy áleýmettik máselelerdiń birine nazar aýdaryp, Daýn sındromy bar balalardy qoldaýǵa baǵyttalǵan tyń jobany júzege asyrýda. Enactus Buketov University komandasy ázirlegen bul bastama oblys ákiminiń genderlik teńdik máseleleri jónindegi shtattan tys keńesshisi Aıjan Qııasova men Jastar resýrstyq ortalyǵynyń demeýimen qolǵa alynǵan.
Joba avtorlarynyń aıtýynsha, ıdeıa naryqty zertteý barysynda týyndaǵan. Joba jetekshisi Amıra Ábildına damytýshy quraldardyń sapasy men mazmunyna qatysty olqylyqtardy atap ótti.
– Biz balalarǵa arnalǵan kóptegen oıynshyqtar men quraldardyń shamadan tys ashyq tústermen jasalatynyn baıqadyq. Bul keıbir balalar úshin qabyldaýdy qıyndatady. Sondyqtan biz bilim berý men oıyn elementterin úılestiretin, balanyń seziný qabiletin damytatyn arnaıy taktıldi kitap jasaýdy jón kórdik, – deıdi ol.
Jobanyń negizgi ónimi – karton men fetrden qurastyrylǵan ınteraktıvti kitap. Onda túrli japsyrmalar men qozǵalmaly elementter qarastyrylǵan. Mundaı tásil balalardyń usaq motorıkany, zeıindi jáne qarym-qatynas daǵdylaryn damytýǵa yqpal etedi.
Jobany ázirleý barysynda stýdentter arnaıy ádebıetter men ádistemelik eńbekterge súıengen. Sondaı-aq sarapshy retinde akademık Q.Saǵynov atyndaǵy kolledj-mekteptiń balalar psıhologi Roman Ýstımenko keńes bergen.
– Ártúrli tekstýralar men qozǵalmaly elementter balanyń usaq motorıkasyn jetildiredi. Al bul óz kezeginde sóıleý men oılaý qabiletine tikeleı áser etedi. Sonymen qatar mundaı tapsyrmalar zeıindi shoǵyrlandyrýǵa, bastalǵan isti aıaqtaýǵa, sebep-saldarlyq baılanystardy túsinýge úıretedi. Júıeli ári tynysh mazmun mazasyzdyqty tómendetýge de kómektesedi, – deıdi bilikti maman.
Taktıldi kitaptyń tusaýkeseri erekshe balalarǵa arnalǵan damý ortalyqtarynyń birinde ótken. Jas qatysýshylar jańa quraldy qyzyǵýshylyqpen qabyldap, usynylǵan tapsyrmalardy belsendi oryndaǵan kórinedi.
Ata-analar da jobanyń mańyzyn joǵary baǵalaǵan. Erekshe qajettiligi bar balanyń anasy Aıjan Qusaıynova mundaı bastamalardyń qoǵamǵa asa qajet ekenin atap ótti.
– Biz balalarymyzdyń damýyna kómektesetin tıimdi tásilderdi únemi izdeımiz. Keıde mańyzdy dúnıeler eskerýsiz qalyp jatady. Osyndaı kitaptar sol olqylyqtyń ornyn toltyryp, balaǵa jańa múmkindikter ashady, – deıdi ol.
Jobanyń alǵashqy kitaby otbasylyq qundylyqtar men jaqyndar arasyndaǵy qarym-qatynasqa arnalǵan. Ondaǵy keıipkerler – qoıan, tasbaqa jáne úki balaǵa ana, áke, ata-áje, aǵa-ápkemen baılanys ornatýdyń mańyzyn túsindiredi. Ár bette tapsyrmalar men mátinder qazaq jáne orys tilderinde usynylǵan.
Aldaǵy ýaqytta joba avtorlary osyndaı mazmundaǵy úsh kitaptan turatyn tolyqqandy serııa shyǵarýdy josparlap otyr. Bul bastama erekshe balalardyń damýyna qoldaý kórsetip qana qoımaı, qoǵamda ınklıýzıvti mádenıetti qalyptastyrýǵa da óz úlesin qospaq.
Qysqasy, áleýmettik qoldaýdan bastap joǵary tehnologııalarǵa deıingi baǵyttardy qamtyǵan bul bastamalar eldegi ınklıýzıvti orta men ınnovasııalyq áleýettiń qatar damyp kele jatqanyn ańǵartady. Eń bastysy – mundaı jobalar qoǵam ıgiligine qyzmet etip jatsa, zeıindi jastardyń úmitti aqtap, úles qosqany.
Qaraǵandy oblysy