Sarabdal da sıqyr sóz ıesi

Anyǵynda, Júsipbek Aı­maýyt­­uly ult rýhanııatyna, onyń ishinde sóz óneriniń dás­túr­li janrlarynyń damýy jolynda eren eńbek etip, súbeli úles qosty. BAQ júıesine erkin aralasyp, jaýapty qyzmetter atqardy. Ári osy tusta el-jer, adam ómiri men eńbegi, turmys-tirlik kórinisteri birqatar maqala, kósemsózderi – «Alash», «Aqjol», «Qazaq», «Qazaq tili», «Kedeı sózi» gazetteri men «Abaı», «Jańa mektep», «Jas qazaq» jýrnaldarynda jarııalandy. Taqyryptyq máni, kókeıkestiligi de jurt nazaryn aýdarady.

Al «Eńbekshi qazaq» gazetin – 1921 jyldyń aqpanynan bas­tap, sol jyldyń qazan aıyna deıin basqardy. Ári áleýmettik Hám qoǵamdyq baǵyty, eldik máni, mádenı-rýhanı sıpaty jo­ǵa­ry, bilimı-ǵylymı Hám tálim-tárbıelik nári mol kóptegen maqa­la­lary jarııalandy.

Sondaı-aq J.Aımaýytuly «Abaı» jýrnalynyń negizin qa­lady (M.Áýezovpen birge). 12-shi sany jaryq kórgen basylym betterinde – «Abaıdyń óne­ri Hám qyzmeti», «Abaıdan sońǵy aqyndar», «Qazaq áıeli», «Má­de­n­ıet Hám ult», «Ǵylym», «Ǵylym tili», «Fılosofııa jaıynan», «Oqý isi» t.t.mańyzdy materıal­dar jarııalandy. Ásirese, J.Aı­maýyt­uly men M.Áýezovtiń bir­le­sip jazǵan – «Abaıdan sońǵy aqyn­dar», «Qazaqtyń ózgeshe minezderi» syndy maqalalarynan el-jer, ulttyq murat, dástúr sabaqtastyǵy máselelerinen ózge ortaq baǵyttary men maqsat-múdde birligi, dúnıetanym úndes­ti­gi, dos-syrlas kóńilderi, tanym-talǵam máni tereń tanylady.

Budan basqa, Qazaq komıteti, «Alash» partııasy, Semeı gýber­nııa­lyq atqarý komıteti (jer, ádi­let, halyq aǵartý bólimderi), Halyq Aǵartý komıssarıatynda eńbek etti. Ustazdyq qyzmeti – Semeı, Qarqaraly, Orynbor, Tashkent, Shymkent qalalarymen baılanysty boldy (1917-1920).

Shyǵarmashylyq ǵumyr­baıa­ny­­nyń jarqyn betteriniń biri – qazaq ádebıetiniń shaǵyn jáne orta Hám kólemdi janrlaryn­da jankeshti eńbegi. Onyń árbir shyǵar­masynan ulttyq murat, eldik múdde, adam eńbegi men tur­mysy keńinen kórinis berdi. Qoǵamdyq-áleý­met­tik máseleler, baı-kedeı qaty­na­sy, áıel teńsiz­di­gi, bilim-ǵylym isi, álipbı máni, sóz óneri, mádenı-rýhanı arnalar keń oryn aldy.

Kósemsózdik murasy men pe­da­gogıka Hám psıhologııa ba­ǵy­tyndaǵy eńbekteri tanym­dyq nári, tálim-tárbıelik máni tur­ǵysynan qazirgi kezeńde de qundylyǵyn joıǵan joq. О́ner­paz­dyq qyrlaryn eske alsaq, budan akterlik Hám rejısserlik sıpattary, án-óleń murasy men sazgerlik tustary tereń tanylar edi. Budan basqa, «...aǵashtan túıin túıetin, er shabatyn, dom­byra jasap, etik tigetin» erek­she­ligi men qyrlary da bolǵan (Z.Aqyshev. Júsipbek jáne onyń «Qartqojasy». – «Juldyz», 1990, №8. - 185-186 better). Aqyn Á.Tájibaev: «Júsipbek – baıanaýyldyq, 1896 jyly týǵan, Muhtar Áýezovpen qatar oqyp, ádebıetke de qatar kelgen, talant, bilim jaǵynan da teń, eń jaqyn dosy bolǵan jazýshy», degendi maqtanyshpen de, saǵynyshpen de eske alady.

Aqıqatyn aıtý kerek, kór­nek­ti qa­lamgerdiń ómir­baıany ha­­­qyn­da ár alýan pikirler men qıly kózqarastar bar. Kórnekti qa­­lamger S.Muqanov «XX ǵasyr­da­­ǵy qazaq ádebıeti» atty eńbe­gin­de kóptegen qazaq zııalylary – A.Baıtursynov, M.Jumabaev, M.Dýlatov, S.Dónentaev, B.Kúleev, Ǵ.Qarashevpen birge J.Aımaýyt­ulynyń ómiri men qa­lamgerlik qyzmeti haqynda ma­ńyzdy málimetter beredi. J.Aımaýytulynyń ákesi, rýy, urpaqtary týraly dáleldi de­rek-dáıekterdi alǵa tartady. Bas­tapqy tusta-aq: «Júsipbek Aımaýyt­uly 1893 jyly bu­ryn­ǵy Kereký ýezi, Semeı oblysy, Qyzyltaý bolysynda týǵan» dep anyq-qanyq jazady.

S.Sádýaqasovtyń suraq­ta­ryna qaıtarǵan jaýabynda qa­lamgerdiń ózi sıyr jy­ly­nyń aıaǵynda (1890) «…týsam kerek» deıdi. Shymkent pedteh­nıkýmyndaǵy anketalyq jaz­ba­ǵa: «1888 jyl» dep toltyrylady.

Al «…tergeý isi» mate­rıal­da­rynyń birinde (1929, 16 mamyr): «…40 jastamyn, otbasyly – úsh balam bar» degendi anyq-qanyq aıtady (QR UQKM – 01149 – «is, 2 tom). Aıyptaý qory­tyn­dy­sy­nyń kelesi bóli­gin­de «…40 jas, qazaq, ustaz-ádebıetshi, partııada joq» degendi de nazarǵa salady (QR UQKM-011494- is, 6 tom). Qoǵamdyq qyzmeti, el múddesi keń oryn alady.

 Jazýshy jaıly jekelegen izdenis, zertteýler júıesi de keń óris aldy. Eske alsaq, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty E.О́tebaıuly «Taǵdyrdyń kezdestim ǵoı kermesine…» atty maqalasynda jazýshy ómirbaıany haqyndaǵy oıyn bylaı bildirgen: «Júsipbek Aımaýytovty 1884 jyly 28 qarashada týdy, 1930 jyly 7 sáýirde óldi dep jazyp, ádildigine kóshken maqul» («Ana tili», 1990, 7 aqpan). Al stalındik zulmatqa ushyraǵan bir top qalamgerlerdiń (A.Baıtursynov, M.Áýezov, M.Jumabaev, M.Dýla­tov, J.Aımaýytov) OGPÝ, NKVD túrmesine otyryp isti bol­ǵan tarıhy týraly «Abaqty» atty kórkem-pýblısıstıkalyq zertteýlerdiń avtory, jazýshy D.Dosjan: «Sot qujatynda, jazý­shy­nyń óz qolymen tol­tyr­ǵan anketasyndaǵy týǵan ýaqy­ty 1890 jyly bolyp kór­se­ti­­lipti», dep jazǵanyna myqtap taban tireıdi («Jalyn», 1991, №4, 34-bet).

Bul baǵyttaǵy izdenis-kóz­­qa­rastar, atap aıtqanda, J.Aı­maýyt­ulynyń týǵan mer­zi­min Q.Mu­hamedhanov 1890 jyl («Semeı tańy», 1989, 4 qańtar), Semeı ýnıversıtetiniń oqy­tý­shy­­sy T.Qabyshev «Semeıdiń jańa qujattar ortalyǵy» dere­gi boıynsha – 1892 jyl dep kór­se­tedi («Qazaq ádebıeti», 2001, №35). Ǵylym kandıdaty, júsip­­bektanýshy N.Qýantaıuly jazý­shynyń týǵan jylyna bir­sy­pyra salystyrýlar jasap, S.Sádýaqasov suraqtaryna taban tireıdi. Jazýshy jazbasyndaǵy – sıyr jyly: «1889 – naqty, dál san» dep kórsetedi. Tarıhshy hám júsipbektanýshy T.Qalenova: «…Júsipbek 1889 jyly Baıanaýyl óńirinde dúnıege kelgen. Ol 1929 jyly «ultshyl, halyq jaýy» dep aıyptalyp, 1930 jyly 21 sáýirde Máskeýdegi Býtyrka túrmesinde atylady» dep jazady. Al S.Baıbosyn «Alashtyń Aımaýytovyn izdeıtin kim bar?» atty maqalasynda jazýshyǵa qa­tys­ty keıbir derekke den qoıady («Qazaq ádebıeti», 2014, 7 aqpan). Bastapqy tusta jazýshynyń aty-jónin – Oımaýyttyń Túsipbegi, – dep ataǵany, ata-babasy men ósken ortasyn, ómir jolynyń keıbir buralań-qaltarysty tustaryn áńgime-estelik, muraǵattyq derekter negizinde sóz etedi. Týǵan jylyna qatysty da burynǵy, sońǵy derekterge mán beredi. Asyly, aqıqattan eshkim aına­lyp ta, attap ta óte almasy anyq. Osy retten kelgende, elimizdiń Ortalyq muraǵatynda, UQK men Shymkent, Tashkenttegi mu­­raǵat­tarda Alash ardaǵy, asyl sózdiń sańlaǵy Jú­sip­bek Aımaýytulynyń qaı­tys bolǵan ýaqyty – 1930 jyl­dyń 21 sáýirinde, Máskeýdegi Bý­tyrka túrmesinde atylǵany ja­zyl­ǵan. Bizdińshe, osy jyl men ýaqyt – aqıqattyń tý tik­ken tusy. Osyǵan den qoıǵan, toq­ta­ǵan jón. Aqıqat barometri, ómir-ýaqyt ólshe­mi – qaı kezeńde de ústem ǵoı.

Bolashaq qalamgerdiń ósken ortasy, otbasy jaıly sóz eter bolsaq, aldymen eske túsetini – jazýshynyń S.Sádýaqasovtyń suraqtaryna qaıtarǵan jaýaby. «О́z jaıymnan maǵlumat» atty ómirbaıandyq qoljazbada (1928, qańtar. Shymkent) jazýshynyń ómiri men shyǵarmashylyǵy haqynda dáleldi derekter beri­le­di. Aldymen, M.Kópeev pen S.Toraıǵyrovqa týystyǵyn, 7-8 atadan qosylatyndyǵyn eske alady. О́mirbaıandyq hám shy­ǵar­mashylyq maǵlumattardan da júıelilik bederi, tanym men tal­ǵam tarazysy tanylady. Qol­­jazba M.Áýezovtiń jeke mu­­ra­ǵatynda saqtalǵan eken. Tap­­­syrǵan S.Sádýaqasovtyń ju­ba­ıy Elızaveta Álıhanqyzy Bókeıhanova. Ol qalamgerdiń shy­ǵarmashylyq murasy aqtal­ǵan­nan keıin baspasózde jarııa­lan­dy («Qazaq ádebıeti», 1988, 23 jeltoqsan). Osy retpen sóz etsek, Júsipbek – Kúlik rýynyń Aqyl degen atasynan taraıdy. Aqyldan – Dándebaı, Moldabaı, Ordabaı degen balalary bolady. Dándebaıdan Ospan, Aımaýyt (negizi – Oımaýyt) týa­dy. Al Aımaýyttan Júsipbek pen Jaqypbek taraıdy. Ákesi Aımaýyt ta, atasy Dándebaı da sharýa baqqan adamdar eken. Aımaýyt bes aǵaıyndy (Dán­de­baı­dyń báıbishesinen Aımaýyt pen Isa, toqalynan – Ospan, Abylaıda, Ábdiraman týǵan) bolǵanymen, kedeıliktiń qamyty qatty batqandyqtan – qarapaıym eńbekke bet buryp, «mal tabýǵa», óner-bilimge baýlıdy. Jazýshy ómirbaıandyq jazbasynda jastyq kezeńin tómendegishe eske alady: «5 jasymnan 15-ke sheıin eski moldadan oqyp, «Muqtasardy» dendep, «Naký» oqyp baryp qaldym». Aýylymyzda Ospan degen kisi molda ustaýshy edi. Áýeli Júnis qojadan, sodan keıin Shaımardan qojadan, artynan Qojahmet mol­dadan, Qa­par qajydan, Muqamet­jan­nan oqydyq. Sóıtip eskishe 5-6 moldanyń aldyn kórippiz. Bas­tap­qy ekeýi bolmasa, sońǵylar basqa aýyldyń moldasy. Jaz jaılaýda oqyp turýshy edik».

Oraıly tusta eske alsaq, 1921-1922 jyldardaǵy alapat ashtyq­tyń zobalań-zar­da­­­by, kóleńkeli tustary – J.Aımaýyt­­uly­na da áser ete­di. Eske tú­sir­sek, Semeıde «Janar» atty uıym qurylǵan-dy. Uıym­nyń ne­gizgi maqsat-mindeti: qa­ra­­pa­ıym halyqqa kómektesý, ult bos­tandyǵy jolyndaǵy jas­tar­dy qamqorlyqqa alyp bi­lim­ge, saıasatqa tartý boldy. J.Aımaýytuly osy jyldary el ishinde saıası naýqandarǵa qa­ty­­syp, Torǵaı ýeziniń ashyqqan hal­qyna járdem etý nıetimen Semeı gýbernııasynan 8 myń mal jınap, jolaı ony ashyqqandarǵa úles­tirgeni bar-dy. Olardan qolhat ta alady. Biraq móri bol­ma­ǵandyqtan, osy maldy «ózi paıdalanyp ketti», «baı men ortashalarǵa tegin úlestirip berdi» degen jalǵan jalamen jáne «1929 jyly Qazaqstandaǵy ultshyldyq uıymmen baılanysy bar, Keńes úkimetin qulatýǵa kúsh salǵan», degen sııaqty negizsiz qaralaýdyń, jolsyz jaza­nyń nátıjesinde jaýapqa tartylady. «Maldy bólgende komıssııanyń basqa músheleri Quljanly, Balǵabaıulynyń kórsetýimen aýyldyq, bolystyq ókilderdiń qolyna bermek order­di men jazyp turdym. Jeke adamdarǵa, qyzmetkerlerge mal bergende komıssııanyń uıǵarǵan adamdaryna ǵana berdim. Maldyń durys bólinýine, muqtajdarǵa, ashtarǵa bólinýine kóńil bóldim» deıdi sottaǵy jaýaptarynyń birinde («Eńbekshi qazaq», 1926, 16 naýryz). Ashyq sot májilisi «Eńbekshi qazaq» gazetinde (15-26 naýryz, 1926 jyl) jarııalanyp turdy. Sottaǵy suraq-jaýaptan Qazaq­standaǵy 1921-1922 jyl­­dar­daǵy alapat ashtyq kóri­nis­teri, ámirshil-ákimshil júıe usta­ny­my, kezeń-ýaqyt shyndyǵy aıqyn ańǵarylady.

Júsipbektaný taqyrybyna qalam tartyp, birqatar izdenister jasap, zertteý eńbekterin jaz­ǵan­dar­dyń qatarynda: Z.Aqyshev, Z.Ahmetov, D.Ábilev, Á.Tájibaev, B.Kenjebaev, M.Qarataev, Q.Muqamed­hanov, M.Bazarbaev, S.Qırabaev, T.Kákishev, T.Qojakeev, M.Qozybaev, M.Qoıgeldıev, B.Qoıshybaev, B.Qundaqbaev, Q.Jaryqbaev, M.Atymov, G.Belger, B.Baıǵalıev, D.Dosjan, S.Dáýituly, T.Jurtbaı, Q.Ergóbek, Q.Kereıqulov, D.Qamza­bekuly, S.Aqqulyuly, G.Ahmetova, G.Eleýkenova, Q.Ábdikova, Q.Áýbákirova, A.Zeınýllına, A.Mirálıeva, R.Dosjanova, T.Qalenova, D.Qusaıynov, A.Tasymbekov, R.Turysbek, D. Ysqaquly t.b. boldy. Bul baǵyt, árıne bolashaqta: bakalavr – magıstr - PhD (fılosofııa doktory) arqyly tolyǵa túseri anyq.

Anyǵynda, J.Aımaýyt­uly­nyń ómiri men shyǵar­ma­shy­­lyǵy­nyń taqyryptyq aýqymy keń, kórkemdik-rýhanı nári mol, tanymdyq-tálimdik sıpaty men áser-yqpaly zor. Batyr-jazýshy B.Momyshuly adamı murat pen ulylyq ıirimin qysqa-nusqa úlgide júıeli jetkizedi: «...Meniń ustazdarym kóp. Solardyń biri – Júsekeń...О́mirden óz ornymdy tabýyma kómektesip, du­rys baǵyt siltegen ol kisige men máń­gi qaryzdarmyn» (Qaldybaev M. Ustazdarymnyń biri – Jú­se­keń. - «Almaty aqshamy», 1989, 13 qazan). Al Ǵabeń – Ǵabıt Músirepov: «...Syrly da sulý, sarab­dal da sıqyr sóz ıesi Júsipbek Aımaýytov meniń ádebı ustazym ekenin jasyra almaımyn», dep jan-júregin aıqara ashyp, aǵynan jarylady.

Asyly, júsipbektaný – HH ǵ.b. qazaq ádebıetin oqyp-úırený, zerttep-zerdeleý isinde bereri mol, deregi kóp, mándi baǵyt, keń óristerdiń biri bolyp tabylady. Ári taqyryptyq ereksheligi men janr júıesi aıqyn, kórkemdik keńistigi keń, mátin qubylysy men dıalog qyzmeti mándi, tildik-stıldik sıpattary aıshyqty-na­qyshty qyrlarymen nazar aýdar­tady.

Júsipbektaný – qazaq áde­bıe­tin­degi baǵyty aıqyn, janr júıesi mándi, kórkemdik nári mol, aı­dyny keń, aǵysy kúshti asyl arnalardyń biri.

 Raqymjan TURYSBEK,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, EUÝ professory