Jýyrda Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵy men S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıteti arasynda yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıyldy. Memorandýmnyń maqsaty – durys tamaqtaný mádenıetin qalyptastyrý jáne jastardyń densaýlyǵyn nyǵaıtý úshin nan jáne nan-toqash ónimderinde tuzdy kezeń-kezeńmen azaıtý. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń usynystaryna sáıkes, tamaq ónimderindegi tuz mólsherin azaıtýdy jappaı tutynylatyn ónim retinde nannan bastaǵan tıimdi. Sondyqtan osyndaı memorandým jasalsa kerek.
S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń nan jáne nan-toqash ónimderin óndiretin eksperımentaldyq-óndiristik sehy JOO stýdentteri men oqytýshylaryna arnap quramynda tuz mólsheri az nan pisiretin bolady. Sóıtip juqpaly emes aýrýlardyń aldyn alýdyń negizgi sharalarynyń taǵy biri jasaldy. О́zara kelisimge kelgen taraptar tuzy az nan pisirý bastamasyn basqa da nan-toqash ónimderin óndirýshiler qoldaıdy degenge úmit artyp otyr. О́ıtkeni kóptiń qoldaýy bolmasa «jalǵyzdyń úni shyqpaıdy».
Jalpy, medısınalyq uıymdar syrqattardy emdep qana qoımaı, óziniń basty mıssııalarynyń birine de nazar aýdaryp keledi. Iаǵnı, halyqty densaýlyqty kútýge úıretip, profılaktıkalyq sharalarǵa jáne durys tamaqtanýǵa daǵdylandyrý ózekti bolyp otyr. Qazaq mundaıda «aýyryp em izdegenshe, aýyrmaıtyn jol izde» deıdi. Taǵamdaǵy tuz mólsherin azaıtý da osy «aýyrmaıtyn jol izdeýdiń» bir kórinisi. Sebebi tuzdyń juqpaly emes syrqattarǵa sebepshi bolatyny bar. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetterine qaraǵanda, juqpaly emes aýrýlardyń órshýine birinshi kezekte temeki sebepshi bolsa, odan keıingi oryndy tuz ıelenedi eken. Salamatty ómir saltyn qalyptastyrý isinde buqarany tuzy az taǵamdarǵa úıir qylý ózekti bolatyny sodan. Aıtpaqshy, adamzat balasy tuzdy 5 myń jyl buryn paıdalana bastaǵan. Ol kezde adamdar kúnine jarty gramm ǵana tuz qoldanǵan. Al qazir tuzdyń táýliktik mólsheri álemde shamamen 8 gramm. Biraq qazaqstandyqtar tuzǵa tym áýes bolyp alypty. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń juqpaly emes syrqattarmen kúres jáne aldyn alýdyń Eýropalyq keńsesi jetekshisi, tamaqtaný boıynsha menedjer Djoao Bredanyń aıtýyna qaraǵanda, biz, qazaqstandyqtar táýligine orta eseppen 17 gramm tuz tutynady ekenbiz. Al DDSU adam balasy úshin tuzdyń táýliktik normasy 5 gramm ǵana degen sheshimge kelipti. Bul mólsherden asyp ketse tuzdyń paıdasynan zııany kóp bolady. Oǵan aıǵaq bolatyn mysaldar jetip artylady. Máselen, japondar jarty ǵasyr buryn kúnine 18 gramm tuz paıdalanǵan eken. Sol kezde el turǵyndarynyń arasynda sal aýrýyna ushyraǵandar jıi kezdesken. Keıin el bıligi tuzdy tutyný mólsherin táýligine 4 gramm dep belgilep, azamattardyń ony qoldanýyn azaıtý úshin biraz is tyndyrsa kerek. Nátıjesinde elde sal aýrýymen aýyratyndar sany 80 paıyzǵa azaıypty. Mamandar adam tuz qoldanýdyń táýliktik mólsherin 2 gramǵa azaıtqanda júrek dertterine shaldyǵý mólsheri 25 paıyzǵa tómendeıtinin anyqtaǵan. Demek S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetindegi naýbaıhananyń tuzy az nan pisire bastaýynyń mańyzy zor degen sóz.
Tuzdy shamadan tys tutyný, jalpy, durys tamaqtanbaý densaýlyqqa zııan ekenin dárigerler jıi aıtady. Biraq ókinishke qaraı, olardyń keńesine qulaq aspaı ketetin kezderimiz az emes. Nur-Sultan qalasyndaǵy №3 qalalyq emhananyń terapııa bólimshesiniń meńgerýshisi, dáriger Emına Ilıasova adamdar tuzdy qansha mólsherde tutynyp júrgenin bilmeıtinin aıtady. Al tuz aǵzaǵa bekon, shujyq, irimshik tárizdi óńdelgen taǵamdar arqyly enetin bolsa kerek. Sonymen qatar udaıy tutynatyn nan men nan ónimderi de aǵzaǵa biraz tuz «tasymaldaıtyn» kórinedi. Árıne tuzy mol taǵamdy kúnde jemeıtinimiz ras, biraq nansyz kúnimiz joq. Al sol nannyń ózinde tuz mólsheri az emes. Naryqta tuzsyz nannyń ózi túgili, ataýy da kezdespeıtin. Endi óz densaýlyǵyn kútýge yqtııatty azamattar úshin tańdaý jasaý múmkindigi týǵanyn aıtady dáriger.
«Tuzdy shamadan tys qabyldaý aǵzadaǵy zat almasý úrdisiniń buzylysyna ákeledi. Sonyń saldarynan tuz aǵzada jınalyp, tister buzylady, gastrıt, asqazan jarasy paıda bola bastaıdy. Qartaıý prosesin jyldamdatady. Tuzdy shamadan tys qabyldaý qan qysymynyń joǵarylaýyna yqpal etedi, bul óz kezeginde júrek aýrýy jáne ınsýlt qaýpin arttyrady», deıdi Emına Ilıasova. Dáriger qazirgi balalar men jasóspirimder kóbinese kompıýter aldynda otyratynyn, aýlaǵa shyǵyp dop qýý, dala kezý azaıǵanyn, fastfýdqa, shujyq, chıps, qytyrlaq nan, maıonezge úıir ekenin aıta kele, bul taǵamdardyń aǵzaǵa keri áseri bar ekenin atap ótti. «Ásirese ystalǵan shujyqtarda tuz mólsheri kóp bolady. Qytyrlaq kartop, frı, fastfýd pen jartylaı óńdelgen taǵamdarda tuz mólsheri kóp bolady. Bul óz kezeginde aǵzaǵa keri áserin tıgizip otyr. Onyń ústine durys tamaqtanbaý máselesi taǵy bar. Durys tamaqtanbaý men dene qımylynyń azaıýy álem boıynsha densaýlyqqa qater tóndiretin negizgi faktorlardyń birine aınalyp keledi. О́z basym elimizdiń bas qalasynda quramynda tuz mólsheri azaıtylǵan nan pisiretinine qýanyshtymyn. Tuzdyń usynylatyn táýliktik mólsheri kúnine 5 gramdy (bir shaı qasyq) quraıdy», dedi dáriger. Sonymen qatar maman salamatty ómir saltyn ustanýmen qatar, durys tamaqtanýdyń da mańyzdy ekenin aıtty. Orta qursaq júrý adam densaýlyǵyna paıdaly deıdi. Eń bastysy, tuzy mol taǵamdarǵa tym qumar bolmaǵan durys.