Jalpaq Jetisý óńirindegi Qapal ólkesiniń ataýy qazaqtyń sońǵy bir ǵasyrlyq tarıhyndaǵy jazbalarda jıi kezdesedi. Tumsa tabıǵattyń tańǵajaıyp syıy ispetti bul mekenge orys otarshylarynyń aıaǵy tıgende, ımperııalyq maqsatty kózdegen áskerı shendiler «Qapaldyń qolǵa ótýi – Uly dalanyń ońtústigine ishkerleı enýdegi jeńisimiz» degen kórinedi. Osylaısha Qapal bekinisiniń irgesi qalanǵan...
...Qapaldyń bir jaýhary – Tamshybulaq. «Kún sáýlesine qubylǵan Tamshybulaqtyń tamshylary birin-biri súıgen sultannyń qyzy men mal baqqan jalshy ulynyń kóz jasy eken. Sultannyń qyzy Baıan ár tún saıyn osy qasıetti Tamshybulaqtyń shıpaly sýyna kelip, basyndaǵy aýyr hálin aıtyp jylaǵan eken. Mine, tamshylap turǵan tamshylar – Baıan qyzdyń kóz jasy-mys». 1859-1865 jyldary Jetisýda aralaǵan uly saıahatshy, etnograf Shoqan Ýálıhanov jergilikti halyqtyń aýzynan osyndaı ańyz estip, hatqa túsirgen eken. Tamshybqlaq topyraǵyna Shoqan salǵan izben P. Semenov-Tıan-Shanskıı, N.Abramov, A.Golýbev sııaqty orys ólketanýshylary kelip, tabıǵattyń sıyna tamsanyp ketken. El aýzynda jarqabaqtan tamshylaı aqqan sýdyń emdik shıpasy jaıly túrli áńgime bar. Qystyń kózi qyraýda da qatpaı, tamyp túsetin móldir tamshyda kóz, asqazan, súıek – býyn, júıke aýrýlaryna dári bolyp, dem beretin qasıet bar eken. Al jardy qaptaǵan juqa baldyr qol-aıaǵy qaqsaǵan, býyn syzdaǵan, súıegi syrqyraǵan janǵa eń qajetti em-dom deıdi.
Qazir Tamshybulaq Almaty oblysynyń Aqsý aýdanyna qaraıdy.Kóne Qapal bekinisine, qazirgi aýyldyq okrýg ortalyǵyna aparatyn jol boıynda móldirep jatyr. Kórikti ólkede tarıhı mazmunǵa toly oryndar kóptep kezdesedi. Naǵyz týrızm kózine suranyp tur.
Aıtpaqshy, Qapal óńiri, onyń ishinde Tamshybulaqtyń aty kóne Eýropa jurtyna máshhúr. Ásirese, Ulybrıtanııada Uly dalanyń bir pushpaǵy jaıly maǵlumat mol eken. Qarańyz, qazaqtyń keń dalasy men tumandy Albıon alabynyń arasyn baılanystyratyn jazba derekterdi alǵashqy bolyp saıahatshy, jazýshy Tomas Atkınson tasqa basyp qaldyrǵany tarıhtan málim. Sonaý 1844 jyly Oral men Altaı taýlarynyń aralyǵyndaǵy Uly dala tósin aralap ótken aǵylshyn azamaty Atkınson Alataýdyń etegin de boılaı basyp ótipti. Naqtysynda Jetisý óńirinde erý bolyp jatqan eken. Kezindegi Qapal bekinisinde qystap, jergilikti qazaqtardyń dástúri men saltyna qanyq bolǵan saıahatshy óńirdiń tumsa tabıǵatyna tamsanypty. Eń ǵajaby, Tomastyń tuńǵysh balasy qazirgi Almaty oblysynyń Aqsý aýdanyna qarasty Tamshybulaq aýylynda dúnıege kelgen. Tomas pen Lıýsı uldaryna Alataý - Tamshybulaq dep at qoıypty. Qazir Alataý – Tamshybulaqtan taraǵan urpaq Ulybrıtanııa men Amerıkada turyp jatyr. 2016 jyly arǵy atalarynyń kindik qany tamǵan ólkege táý etý úshin Atkınsondardyń jańa býyny Jetisýǵa kelgen bolatyn.
Aıtpaqshy, aǵylshyndar ádepki aqsúıektiginen jańylmaı, bir kezde qazaq dalasynan dám tatqan Tomas Atkınsonnyń qyzmeti men eńbekteri jaıly zerdelep, zerttep jeke kitap jazýdy bastap qoıypty. Onyń ishinde Atkınson qazaq ultynyń 1844 jyly jazyp qaldyrǵan turmysy, salt-dástúri jaıly qyzyqty derekterge erekshe mán bergen eken. Qazirgi brıtan saıahatshylary órkenıetke ilesken Táýelsiz Qazaqstandy tanýǵa da yntaly eken. Jaqynda Taldyqorǵanǵa aǵylshynnyń saıahatshy-jazýshysy Djon Massı Stıýart kelgen bolatyn. 82 jastaǵy qart qalamger Jetisý oqyrmandaryna «Atkınsondar áýletiniń Sibir men qazaq dalasynda bastan keshkenderi» atty kitabyn tanystyrdy. Aǵylshyn tilinde jaryq kórgen eńbek Eýropada suranysqa ıe eken. Kitapta Tomas pen Lıýsı Atkınsondardyń Uly dala jaıly shynaıy jazbalary men salǵan sýretteriniń tarıhy, olar birge ómir súrgen qazaq aýylynyń taǵdyry jaıynda naqty derekter jarııalanǵan. Taldyqorǵandaǵy kezdesýde Djon Massı Stıýart qazaq eli jaıly áli de qyzyqty kitap jazatynyn aıtty.
- Djon Massı Stıýarttyń «Atkınsondar áýletiniń Sibir men qazaq dalasynda bastan keshkenderi» jalpy aǵylshyn tildi álem úshin qazaq dalasy jaıynda mol maǵlumat beretin tanymdyq dúnıe eken. Bir ǵana Atkınsondar jaıly derekterde 18-19 ǵasyrdaǵy qazaq halqynyń ómiri tolyq kórinis tapqan. Biz aldaǵy ýaqytty oblys ákiminiń qoldaýymen osy kitapty qazaq jáne orys tilderine aýdaryp, basyp shyǵarýdy oılap otyrmyz. Bul elimizdi aǵylshyn tildi álemmen ete tanystyrýdyń, eldi elge tanytýdyń bir joly. Qazirdiń ózinde Jetisýǵa Tomas-Lıýsı Atkınsondardyń izimen Qapal óńirin aralaǵysy keletin týrıster kele bastady, - deıdi oblystyq ishki saıasat basqarmasynyń basshysy Rýstam Alpysbaev.
Almaty oblysy