…«Abaı» tragedııasy – sımfonııa, al sımfonııany balalaıkamen oınasa ne bolar edi? Sender balalaıkashysyńdar, dep Qalıbekti de, meni de, búkil kollektıvti de qatty muqatyp, kúder úze, avtor Semeıge júrip ketti».
Bul – qazaqtyń tuńǵysh kásibı rejısseri Asqar Toqpanovtyń Abaı beınesin sahnaǵa shyǵarý barysyndaǵy shyǵarmashylyq ujymǵa úlken sabaq bolǵan, jigerin janyǵan tarıhı sátti sýrettegen esteliginen úzindi. Ǵulama Muhtar Áýezovtiń sózge degen jaýapkershiligi búgingi sahna salasy mamandaryna ǵumyrlyq úlgi bolýǵa tıis. Ásirese, akterler qaýymy úshin sózdiń salmaǵy synaptaı, artar júgi de sondaı aýqymdy. Álemdik klassıkaǵa barmaı, Shekspır shyǵarmalaryn sharlamaı-aq, tól dramatýrgııamyzdyń taý tulǵalary – Muhtar Áýezov pen Ǵabıt Músirepov murasynyń tereńine boılar bolsaq, teńdessiz qazyna – kórermen úshin de, akterler qaýymy úshin de til ustartýdaǵy úlken mektepke jolyǵar edik.
Mine, qazaqtyń qazaqtyǵyn tanytatyn osy tragedııany zertteý barysynda «Abaıdyń» birneshe teatrdan dál sonsha nusqasyn tamashalaý baqyty buıyrǵan edi bizge. Sondaǵy baıqaǵanymyz, uly aqynnyń «til ustartyp, óner shashpaq» maqsaty – akterler oıynynda áli de olqy túsip jatqandyǵy. Bul jalǵyz ǵana «Abaı» emes, qazaqy boıaýy qanyq bederlengen qoıylymdardyń kópshiliginde kezdesedi. Klassıkalyq týyndyǵa batyl kirisken sahnagerlerdiń kóbisi áli «n» men «ń» árpin ajyrata almaıdy. Úni qazaqy qunarǵa kedeı. Sóz maǵynasyn túsinip aıtpaıdy. Nebir júrek tolqytar replıkalarda ekpin durys qoıylmaıdy. Sonyń saldarynan shúldir-byldyr kúldibadam «áńgime» tyńdap qaıtasyz teatrdan. Qazaqsha spektakl kóresiz, biraq bir aýyz sózin túsinbeı shyǵatyn jaıttar da sońǵy kezde tym-tym jıi ushyrasyp júr, ókinishke qaraı.
Munyń saldaryn, álbette, kúndelikti ómirdegi aýyzeki sóz saptasymyzdy eshbir súzgiden ótkizbeı, úlken óner týatyn kıeli sahnaǵa ózimizben birge alyp shyǵatyndyǵymyzdan izdegenimiz qısyndyraq bolar. О́ıtkeni, shymyldyq artynda qazaqsha eki aýyz sózdi durys aıtpaı, oryssha shúldirlep júrgen akterdiń sahnada Kerim men Orazbaıdy, Maǵysh pen Ábishti, Aıdar men Ajardy, Abylaı men Topyshty oınaǵanyn kórgende, kóńilde osyndaı keıisti oılardyń qyltııatyny ras.
«Teatr – tárbıeniń, ásirese, til tárbıeleýdiń, durys sóz saptaýdy qalyptastyrýdyń negizgi baǵyt túzer tusbaǵdary bolýy kerek» degen pikirdiń jany bar. О́ıtkeni dos-jaran ortasy men kúndelikti qarym-qatynasta assımılıasııaǵa túsip, ulttyq boıaýy kómeskilenip bara jatqan qazaq tiliniń durys qoldanysy men ún qunaryn kórermen tek teatrdan jolyqtyrady. Akterler oıyny arqyly sahnadan M.Áýezov pen Ǵ.Músirepov, Q.Muhamedjanov pen Á.Kekilbaev tili ún qatady sebebi. Kórermen sol arqyly naǵyz tól tarıhy men qazaqy boıaýy qalyń, assımılıasııaǵa ushyramaǵan qunarly tilge jolyǵady. Osy turǵydan kelgende, teatrǵa kitap oqyp, pesa oqıǵasymen tanysyp barmaq turmaq, kúndelikti gazet oqýdy ádet qyp qalyptastyrmaǵan jas kórermendi tárbıeleýdegi teatr tiliniń qanshalyqty mańyzdy hám ult aldyndaǵy jaýapty jumys ekenin sahnagerler túısinse eken deımiz. Teatr tarlandary úshin uly Muhtar Áýezovtiń talaby taǵylym bolýy kerek!
…Birde Altyn qordan qazaq sahnasynyń korıfeıi Qalıbek Qýanyshbaevtyń Abaıdyń qarasózin oqyǵan daýysyn kezdeısoq estip qaldym. Daýystyń qudirettiligi sol, dıksııasy anyq qońyr ún kúlli qazaq bolmysyn, qalpyn kóz aldymyzǵa keltirdi. Abaıdyń ǵana emes, qazaqtyń álemine engendeı erekshe kúıdi bastan keshtik. Tynysy keń, saf taza dala daýsyn tyńdap otyrǵandaı áserge bólendik. Tyńdap otyryp, bizdiń búginde qazaqsha sóıledik dep júrgenimiz, mynadaı daýys pen dıksııa qýatynyń qasynda tym álsiz ekendigin eriksiz moıyndaısyz. О́rkenıettiń órleýimen birge qazaqy qunarǵa baı taza únimiz de assımılıasııalanyp, jahandanýdyń jeteginde ketkendeı ókinish aralasqan sezimniń kókirekti qyj-qyj qaınatqany da sol aqsaqaldy abyzdardan qalǵan Uly dala daýsynyń áseri bolsa kerek.
…Abaıdy izdep, qazaqty izdep teatrǵa keldim. Biraq, Abaı joq. Taspadan tyńdaǵan Qallekıdiń úni shyǵyp qalar dep, sahnaǵa qulaq túrdim. Qadaý-qadaý tustan emis-emis jańǵyryǵatyny bolmasa, anyq emes. Sahnanyń syrtyn jaǵaladym, shúldirlegen Kerimdi kórdim…
Nazerke JUMABAI,
ónertaný ǵylymdarynyń magıstri