Toqsannyń tórine shyqqan abyz aǵamyz Serǵazy Qalıuly búginge deıin ǵylymı eńbekten qol úzgen emes, bilgen-túıgenin qaǵaz betine órnekteı túıýde. О́miri úlgi aǵanyń áli de bolsa aıtary mol...
Professor S.Qalıevtiń ómirin úsh kezeńge bólip qaraýǵa bolady, birinshi – ósip, bilim alyp, eńbekke aralasý, ekinshi – ustazdyq-qaıratkerlik, úshinshi – úlken ǵylymmen shuǵyldaný kezeńderi.
1929 jyly burynǵy Semeı oblysy Abaı aýdany Qaraýyl aýylynda dúnıege kelgen Serǵazy Qalıuly Abaı orta mektebinde, 1945-1949 jyldary Semeı pedagogıkalyq ınstıtýtynyń til jáne ádebıet fakýltetinde oqyp, eńbek jolyn burynǵy Aıagóz aýdany, Sergıopol orta mektebinde muǵalim bolyp bastady. 1950-1951 jyldary Aıagóz aýdandyq oqý bóliminde mektep ınspektory, 1952-1954 jyldary Aıagóz aýdandyq komsomol komıtetiniń I hatshysy, 1954-1957 jyldary Aıagóz aýdandyq atqarý komıteti tóraǵasynyń oqý-aǵartý, mádenıet, saýda jáne densaýlyq saqtaý salasy boıynsha orynbasary qyzmetterin atqarady.
1958 jyly Aıagóz stansasyndaǵy 1900 oqýshysy, 200 balalyq qoǵamdyq ınternaty, 90 muǵalimi bar Túrksib temir joly boıyndaǵy iri mektepterdiń biri № 8 (keıin № 244) orta mektebine dırektorlyq qyzmetke taǵaıyndaldy.
Aınalasy 3-4 jyl ishinde mektep Qazaq temir joly boıyndaǵy aldyńǵy qatarly mektepterdiń qataryna qosyldy. Mektepte aǵash, slesar, tokar, tigin sheberhanalary, 150 sharshy metrlik jylyjaı, sport zaldary salyndy, ınternat balalary jyl boıy kókónispen qamtamasyz etilip otyrdy.
Mektep ujymy Búkilodaqtyq sosıalıstik jarys nátıjesi boıynsha 3-oryn alyp, KSRO Qatynas joldar mınıstrligi men KSRO Kásipodaq komıtetiniń dıplomdarymen, qomaqty qarjymen marapattaldy. Osy eńbekteri úshin S.Qalıev «Eńbektegi erligi úshin» medalimen, «KSRO Oqý isiniń ozaty» belgisimen marapattaldy.
1968-1971 jyldary Qazaq temir jol oqý bóliminde mektep ınspektory, 1972-1981 jyldary mekteptiń bastyǵy qyzmetterin atqarady. Bul bólimge 450 mektep, 200 balabaqsha, 4 tehnıkým, 5 tehshkola, 3 mektepten tys mekemeler (jas natýralıster mektebi, jas tehnıkter mektebi, sport mektepteri) qaraıtyn edi. Osy mekemeler elimizdiń 19 oblysy men Qyrǵyzstan Respýblıkasy terrıtorııasynda, sondaı-aq Reseıdiń Orynbor oblysynda, jalpy 14 000 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan bytyrańqy mekemeler bolatyn. Oqý bóliminde nebári 36 adam qyzmet atqarǵanymen, olar qaramaǵyndaǵy 800 mekemeniń jumysyna kúndelikti operatıvtik basqarý jasap, kezdesken qıynshylyqtardy ózderi sheship otyrdy. Az ýaqyt ishinde 800 oqý kabınetin jabdyqtap iske qosty.
Temirjol mektepterin júzdegen oqýshylar altyn, kúmis medaldarmen bitirip, Máskeý, Lenıngrad, Kıev, Harkov, Almaty jáne basqa da qalalardaǵy joǵary oqý oryndaryna túsip, jaqsy bilim aldy.
S.Qalıev ǵylymı eńbekke erte den qoıǵan jan. Ol 1970 jyly «Ǵ.Músirepov tvorchestvosyn orta mektepterde oqytýdyń joldary» degen taqyrypta Frýnze qalasyndaǵy Qyrǵyz memlekettik ýnıversıtetinde dıssertasııa qorǵap, pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty ǵylymı ataǵyn alǵan bolatyn. 1981 jyly Qazaq KSR Oqý mınıstrligi janyndaǵy Y.Altynsarın atyndaǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna aýysyp, aǵa ǵylymı qyzmetker, pedagogıka tarıhy bóliminiń meńgerýshisi, Instıtýt dırektorynyń ǵylymı jumystar jónindegi orynbasary qyzmetterin abyroımen atqardy. Bul kezeń Serǵazy Qalıulynyń ǵalym retinde kemeldengen shaǵy boldy.
Ol 1996 jyly uzaq jyldyq pedagogıkalyq baı tájirıbesi negizinde «Qazaq etnopedagogıkasynyń ǵylymı-ádistemelik negizderi» degen taqyrypta doktorlyq dıssertasııa qorǵap, 1997 jyly professor ataǵyn aldy. 2003 jyly Pedagogıka ǵylymdary akademııasynyń Qurmetti akademıgi bolyp saılandy.
Serǵazy Qalıev elimiz egemendik alǵan kezde otandyq bilim berý júıesin qalyptastyrýǵa, jańa bilim berý mazmunyn jasaýǵa kóp úles qosty. Onyń tikeleı aralasýymen mektepterde oqytylatyn pánderdiń jańa baǵdarlamalary, 6 jastaǵy balalardy mektepke daıarlaý úshin qajetti oqý quraldar kesheni jasaldy.
Men Y.Altynsarın atyndaǵy Qazaq ulttyq bilim akademııasynyń prezıdenti bolyp júrgen kezimde professor S.Qalıev kelip, «qazaq halqy erte ǵasyrlardan beri bala tárbıesine erekshe mán bergen halyq, osy máseleni tereńirek ǵylymı negizde zerttegen durys bolar edi» dedi. Men Sekeńe oıyn maquldaıtynymdy, biraq bul óte kúrdeli ári jaýapty jumys ekenin eskertip, asyqpaı oılaný kerektigin aıttym. Aqyldasa júrip 30 ǵasyr shamasyndaǵy ýaqytty qamtıtyn eńbek daıyndaǵan durys bolar degen sheshimge keldik. Men Sekeńe aldymen osy eńbektiń sóztizbesin jazý jóninde usynys bildirdim. Bul ıdeıany Akademııanyń prezıdıým músheleri de maquldady. Birneshe ret jolyǵyp sóztizbeni talqyladyq, onyń sońǵy nusqasyn jasaýǵa elimizdiń tanymal ǵalymdaryn tarttyq.
Biraz jumys jasalǵannan keıin men sol kezdegi Bilim jáne ǵylym mınıstri Sh.Berkimbaevaǵa osy jumys týraly jan-jaqty maǵlumat berip qoldaýyn ótindim. Shámshá Kópbaıqyzy bul ıdeıany qoldaıtynyn aıtyp, qarajat máselesin ózimniń qarastyrýymdy ótindi. Sodan Akademııanyń bıýdjetten tys qarajaty esebinen Qazaq táliminiń 30 ǵasyrlyq antologııasyn daıyndaýmen shuǵyldanatyn zerthana ashtyq. Professor S.Qalıev osy jumyspen tolyq shuǵyldanýǵa múmkindik aldy.
Professor S.Qalıevtiń úlken eńbeginiń arqasynda 2000-2013 jyldary 30 ǵasyrlyq «Qazaq táliminiń tarıhy» atty 12 tomdyq antologııa daıyndalyp, jaryq kórdi.
Ol akademııanyń kóptegen irgeli jumystaryna atsalysty. Onyń 60 jyldyq mereıtoıyna arnap kitap shyǵarýǵa, Y.Altynsarınniń týǵanyna 150 jyl, 160 jyl, akademık, professorlar T.Tájibaev, Q.Jubanov, Á.Sembaev, Á.Marǵulan, M.Áýezov, Á.Sydyqovtardyń 80, 90, 100 jyldyq mereıtoılaryna arnap konferensııalar ótkizý jáne konferensııa materıaldary boıynsha ǵylymı jınaqtar shyǵarý jumystaryna aralasyp, qyrýar ister tyndyrdy.
Etnopedagogıkanyń ózekti máseleleri boıynsha 1991-2011 jyldary Shymkent, Qyzylorda, Jetisaı, Torǵaı, Atyraý, Aqtóbe, Semeı, Jezqazǵan, Jambyl qalalarynda aımaqtyq, oblystyq konferensııalar ótkizip, baıandamalar jasady. Osy problemaǵa qatysty Máskeý, Baký, Tashkent, Bishkek, Ýlan-Bator qalalarynda ótken ǵylymı-praktıkalyq konferensııalarǵa qatysty.
Professor S.Qalıev 2005 jyly Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetine qyzmetke ornalasyp, búginge deıin úlken ǵalym retinde bolashaq ustazdarǵa óziniń baı tálimin berip keledi.
Serǵazy Qalıulynyń ǵylymı jetekshiligimen 2 doktorlyq, 24 kandıdattyq dıssertasııalar qorǵaldy. Olardyń ishinde Q.Qabdyrazaquly, Á.Ashaıuly, B.Ábdıev syndy Mońǵolııa, Qyrǵyzstan memleketteriniń azamattary da bar.
Professor S.Qalıev sońǵy 30 jylda úlkendi-kishili 82 irgeli eńbek jazdy. Sonyń ishinde professor Q.Jaryqbaevpen birge jazǵan «Qazaq tálim-tárbıesi» mognografııasyn, 1 Rostov ýnıversıtetiniń professory Kýkýshkınmen birge jazǵan «Etnopedagogıka» oqýlyǵyn erekshe aıtýǵa bolady.
Professor S.Qalıev 2015-2019 jyldary respýblıkalyq BAQ-da XIX-XX ǵasyrlarda ómir súrgen Aqan seri, Sara, Sultanmahmut, Abaı, Shákárim, Árip, Kókbaı, T.Júrgenov, Q.Jubanov, M.Jumabaev, J.Aımaýytov, N.Quljanova, B.Adambaev, M.Álimbaev jáne t.b. aqyn-jazýshylardyń tvorchestvolyq erekshelikterin zertteýge arnalǵan maqalalar jazdy.
Ǵylymı eńbegi joǵary baǵalanyp, medaldarmen, Joǵary Keńes Qurmet gramotalarymen marapattaldy.
Týǵan elimizdiń mádenıeti men ádebıetin zertteýde abzal aǵanyń áli de bereri mol taýsylmas qazyna ekenin aıtqymyz keledi.
Askarbek QUSAIYNOV,
Pedagogıkalyq ǵylymdar akademııasynyń prezıdenti, akademık