Shekspır. Shyndyq pen shyrǵalań

Ústimizdegi jyldyń, ıaǵnı 2019 jyldyń 23 sáýirinde uly dra­matýrg Ýılıam Shekspırdiń týǵanyna 455 jyl toldy. So­dan beri «Shekspır máselesi» boıynsha myńdaǵan kitap jaryq kó­ripti. «О́rtke tıgen daýyldaı» (Qa­sym Aman­jolov) Shekspır jaı­ly daýly kitaptardyń qaýlap shy­ǵyp jatqanyna qaramaı, 48 ja­synda týǵan qalasy Strat­fordqa Londonnan qaıtyp kelip, úsh jyldan soń dál ózi týǵan kúni máńgilikke kóz jumǵan Sheks­pır, ózi jaıly dúnıeniń dúrligip jatqanymen isi de joq, álem sahnalary men ekrandary­nan shyǵarmalary ýaqyt saıyn jańǵyryp, jańaryp, álem kó­rermenderine tolassyz jol tartýda. Búgingi tańda ol álemdegi eń kóp ekrandalǵan, eń kóp sahnalanǵan dramatýrg, sonetteri bolsa oqyrmandar nazarynan eshqashan tys qal­ǵan emes. Álem kınematograftary bolsa bir ǵana «Gam­lettiń» sıýjeti boıynsha júzden (!) artyq fılm túsiripti. Rejısser Franko Dzeffırellı túsirgen «Romeo men Djýletta» fılmi (1968) eki ret «Oskar», úsh ret «Altyn globýs» syılyǵyna ıe boldy. «Korol Lır» men «Mak­bet» te sahna men ekrandyq shyǵar­malarǵa arnalǵan júzdegen júl­delerdiń ıegeri atandy.

Sonymen Shekspır tóńire­gindegi daý neden bastaldy? Osy máselege biraz sholý jasap kóreıik.

Ýılıam Shekspırdiń ómiri men shy­ǵarmashylyǵy jaıly 400 jyldan astam ýaqyt boıy qansha kitap jazylǵany jaıly naqty eshkim aıta almaıdy.

«Shekspır» degen famı­lııa­nyń ózi san qubylyp jazylyp júr: Sakspeer, Shakosper, Shaft­sper, Shakstaf, Chas­per, Shaspır...

Shekspır shyǵarmashylyǵy men ómirin arnaıy áńgime etip otyrǵanym­nyń ózindik sebebi bar. Ol – álem ádebıetiniń eń ja­­ryq juldyzdary – Gete men Tolstoıdyń Shekspır shy­ǵar­­malary týraly bir-birine keraǵar eki túrli pikiri. Biri Sheks­pırdi uly aqyn, uly dra­matýrg dep tabynsa (Gete), ekin­shisi – orys oıshyly Lev Tolstoı ony moıyndamaıdy.

«Net nıkakıh osnovanıı voshvalenııa Shekspıra, krome vnýshenııa».

«50 jyldan beri Shekspırdi oqyp kele jatyrmyn. Mine, ja­sym 75-ke kelgen shaǵymda da onyń búkil shy­ǵar­malaryn, sonetterin qaıta oqyp shyqtym. О́zimdi taǵy bir synaǵym keldi. Biraq qansha tyryssam da bu­rynǵy pikirimdi ózgerte almadym, – dep qorytyndylaıdy óz topshylaýyn uly sýretker Lev Tolstoı. – Ke­risinshe, oǵan ta­ńylǵan «uly», «danyshpan», «kemeńger» degen teńeýlerdiń jalǵan ekendigine, osy oıdy ózgelerge tyqpalap sendirip kel­gen jalǵan ma­daqtaýshylar, bú­gingi jazýshylar men oqyr­mandardy teris pikirge túsi­rip, onyń shyǵarmalarynda atymen joq ulylyqty tyqpalaý – barlyq shyn­dyqty búrkemelep, ótirikke qu­rylǵan jeksuryn madaq», dep short kesti uly jazýshy. «Proızvedenııa Sheks­pıra ne otvechaıýt trebovanııam vsıakogo ıskýsstva, ı, krome togo, naprav­lenıe ıh samoe neız­mennoe, beznravstvennoe. Chto je znachıt ta velıkaıa slava, kotoroı vot ýje bolee sta let polzýıýtsıa etı proızvedenııa?»

Lev Tolstoıdyń qatal synynan veımarlyq Gete de tys qalmaǵan. «Iа Gete chıtaıý vsego, ız nıh dva-trı toma nıchego, ostalnoe vse – vzdor».

Lev Tolstoıdyń bul sekildi úzildi-kesildi pikiri aǵyl­shyn dramatýrginiń álem sahna­syn, sonyń ishinde orys sahnasyn birte-birte jaýlap alý pro­sesine kedergi bola almady. Kedergi bola almaý bylaı tursyn, Reseıdiń basqa qalalarynda emes, Tolstoı shy­ǵarmalary qoıylyp jatqan teatr sahnasynan Shekspır pesalary da kórsetilip jatty. «Borsyqtyń jek kóretin shóbi ininiń aýzyna shyǵady» degendeı, ózi qoıylyp jatqan sahnada Shekspır tragedııalarynyń qasa­qana birinen soń biri oınalyp jatqany Tolstoıdyń ashý-yzasyn onan saıyn órshitip, osyndaı qatal pikir aıtýǵa máj­búr etken bolsa kerek.

Álemdik ádebıette úsh daýly másele bar: Gomer, Shekspır, Sholohov. Sholo­hov jaıly daý uzaq jyldar boıy qaýǵa tıgen órtteı lapyldap turdy da, birte-birte báseńsip, aqyr aıaǵy áıgili «Tynyq Donnyń» qoljazba nus­qasy tabylyp (?), onyń av­tor­lyq quqyǵy týraly daýǵa birjolata núkte qoıyldy. Soǵan qaramastan antısholohovshylar ol sheshimmen kelispeı, aýyq-aýyq qarsy daý aıtyp qalyp júr. Ol daýdyń negizi – qansha danyshpan bolyp týsa da, kúrdeli zamannyń dáýirlik shyndyǵyn joǵary bilimi joq, qarapaıym jigit nebary 24 jasynda osynshama aýqymdy shyǵarmany jazyp shyǵýy áste múmkin emestigin alǵa tartýmen keledi.

Qalaı bolǵanda da, Sholohov máse­lesi jazýshynyń paıdasyna sheshi­lýimen tyndy.

Gomer máselesi sol kúıinshe áli tur. Onyń anyq-qanyǵyn ajy­ra­typ beretin eshqandaı dálel joq. Ataq­ty «Ilıada» men «Odıs­seıdi» erte zamanǵy grek aqynynyń jazǵanyna shú­bá keltirýshiler barshylyq, tipti, keıbir zertteýshiler ondaı aqyn­nyń ómirde bolǵanyna da senim­sizdikpen qaraıdy. Olar «Ilıada» poemasyn Troıa so­ǵysy ke­zinde mysyrlyq aqyn áıel Fan­tasııa jazdy degen pikirdi usynady.

Bular qanshama sheshimin taptyq degenmen báribir bas­tarynan kúdik bulty birjola seıilip kete qoımaıtyn máse­leler. Bul daýlardyń ishin­de «Shekspır» máselesi aýqym­dylyǵy jaǵynan erekshe oryn alady. Álemdik ádebıettanýda bul másele boıynsha shyqqan kitaptardyń ózi bir tóbe.

Shekspırdiń týǵan qala­sy Strat­fordqa baıla­nys­­ty ol ólgen soń «antıstratfor­dıan­dyqtar» degen qýatty bir qoz­ǵalys dúnıege keldi. Bul qoz­ǵalysty jaqtaýshylardyń pikirinshe, provınsııalyq akter «Gam­let», «Romeo men Djý­letta», «Ko­rol Lır», «Mak­bet» sııaq­ty uly shyǵarmalardy ja­za al­maıdy. 1848 jyly nıý-ıork­tik zańger Djozef Hart «Stratfordtyqtar» jaıly úlken daýdy bastap jiberdi. Onyń aıtýynsha, «kedeı otba­synan shyq­qan saýatsyz bala nadandyq pen dórekilik rý­hynda tárbıelenedi. Er­jet­kende brakonerlikpen aına­lys­qan adamnyń mıynan aqyl­dy pesalardyń týýy múmkin emes». Dj. Harttyń kita­by­nan soń ártúrli elder­degi «antıstratfortdyqtar» na­ǵyz Shekspırdi tabý úshin lap qoıyp, dálelder izdeı bastady. Eshqandaı ýnıversıtetti bitirmegen, qarapaıym qolǵap toqýshynyń balasy, onyń ústine eshqashan Eýropada bolyp kórmegen, Italııada bol­maǵan, Dat eline aıaq baspaǵan adam qalaı ol eldiń tirshilik-tynysyn, salt-dástúrin bile alady? Gersogtar men korolder ómirin jazý úshin dramatýrg saraı ıntrıgalarymen tanys bolýy kerek emes pe? Qolǵap toqýshynyń brakoner balasy ondaı ómirdiń mańynan da júrgen emes. Onyń ústine, onyń bir de bir qoljazbasy joq (esterińizge sala keteıik, ol kezdegi dramatýrgterdiń kóbi­siniń qoljazbasy saqtalmaǵan).

Búgingi tańda «Gamlettiń», «Ko­rol Lırdiń», «Makbettiń» jáne basqalardyń avtorlyǵyna seksennen astam dramatýrg talasýda. Árıne, Shekspır zamanynda qaıtys bolyp ketken adamdar talasyp júrgen joq, «naǵyz Shekspırdi» izdeý­shilerdiń pikir­leri talasýda.

Shekspır tragedııalary men komedııalaryna talastyń eń basynda Shekspırdiń zamandasy, asa kórnekti saıasatker, fılosof, jazýshy, ǵalym, ıakovıandyq Anglııanyń eń uly danyshpandarynyń biri – Frensıs Bekon tur.

HIH ǵasyrdyń ortasynda ame­rıkalyq aǵartýshy-ustaz Delııa Bekonnyń (aǵylshyndyq Bekonmen famılııalas) «Sheks­pır pesalaryndaǵy fılo­sofııanyń áshkerelenýi» atty kitaby jaryq kórdi. Bul kitap Sheks­pırge talasýshylardyń arasynda logıkalyq dálelderi men tujyrymdary arqyly baryp turǵan sensasııa boldy. Muǵalim áıeldiń aıtýy boıynsha, Shekspırge telinip júrgen uly shyǵarmalardyń avtory sóz joq – Frensıs Be­kon. Korolder men ger­sogtar ómirin tek sol ǵana ja­za alady, provınsııalyq akter emes. Osydan kelip úlken suraq týady. Eger Shekspırdiń qalamynan týdy dep júrgen uly shyǵarmalardyń shyn avtory F.Bekon bolsa, nege ol óz atyn qoımaıdy? Delııa Bekon bul suraqqa da ózinshe jaýap beredi. Frensıs Be­kon – koroleva Elızaveta Birin­shiniń nekeden týmaǵan qupııa balasy. Sondyqtan da ol shyǵarmalaryna óz famılııasyn qoımaı, teatrǵa usyna bergen. «Korol qyzmetshisi» («Slýga korolıa») degen teatr kompanııasy kezekti pesalardy qolǵa alǵan soń, ózderinshe sahnalyq ózgerister engizip (keıbir synshylardyń aıtýynsha «dórekilendirip»), Ýılıam Shekspırdiń atymen qoıa bergen. Pesalarynda memlekettiń saıası-mo­raldyq júıelerine ótkir syn aıtylatyn bolǵan soń da F.Bekonǵa óz atyn jasyryn ustaý tıimdi bolsa kerek.

О́z oıyn dáleldeý úshin Delııa Bekon fılosof Bekonnyń hattaryndaǵy qupııa shıfrlarda pesalardyń shynaıy avtory kim ekeni kórsetilgen degen versııasyn usyndy. Ol úshin Shekspır molasyn ashyp, ınstrýksııa boıynsha zertteý júrgizilýi kerek. Osy oıyn dáleldeý úshin amerıkalyq áıel Anglııaǵa birneshe kún keme­men júzip kelip, birden Stratfordtaǵy Shekspırdiń qabirin qazýǵa kirispek boldy. Tipti, qabirdi qazý úshin kúrek-saımandaryn da saılap úlgeripti. Biraq ol bul oıyn júzege asyra almady: qabirdi qazyp, árýaqty ma­zalaýǵa shirkeý de, saıası bılik te ruqsat etpedi. Alǵan betinen qaıtpaıtyn zertteýshi áıel tym bolmasa F.Bekonnyń molasyn qazýǵa ruqsat surady: barlyq shyndyqty moladaǵy qupııa hattardan tabamyz dedi.

Bılik buǵan da ruqsat etpedi.

О́z oıyn júzege asyra al­maǵan áıel alasuryp júrip aqylynan adasyp tyndy.

Biraq ol dúnıege «Bekonıan­dyqtar» degen qozǵalysty qalyptastyryp ketti. Olardyń oıynsha, álemdi jaýlap alǵan uly shyǵarmalardyń shynaıy avtory – sóz joq Frensıs Bekon. Bir qyzyǵy – «Bekonıandyqtar» qozǵalysyna basqa da uly tulǵalardyń belsendi atsalys­qanyna tańǵalmasqa laj joq. Solardyń aldyńǵy qatarynda uly jazýshy-ıýmorıst Mark Tven men uly fılosof Zıgmýnd Freıd tur. Mark Tven bolsa «Ýmer lı Shekspır?» degen kitabyn ja­rııalady, al Z.Freıd Gamlettiń búkil bol­mysynan shalalyqty, myl­jyń sózge qurylǵan jasan­dylyqty synǵa alady. Al Shekspır dramatýrgııasy men sıýjetterin joıqyn synǵa alǵan L.Tolstoıdyń pikirin joǵaryda keltirdik. L.Tolstoı da, M.Tven de, Z.Freıd te Shekspır degen dramatýrgtiń bolǵan-bolmaǵanyna kú­dik keltirýden buryn onyń shy­ǵar­malaryndaǵy dó­re­kilik pen jalǵandyqty, qasap­hana­­daǵydaı jabaıy qantógisti, bu­zaqy mahabbatty ashyqtan-ashyq nasıhattaǵanymen kelise almaıdy.

«Bekonıandyq» qozǵa­lys­­tyń qajy­mas «áshkere­leýshileri» áıgili pe­salardyń shynaıy avtoryn tabý jo­lyndaǵy izdenisteri áli kúnge deıin álemdi alańdatýmen keledi. Olar ár túrli shıfrlardy atap, adresterin kór­setip, sol boıynsha qansha zertteý júrgizgenmen bári de nátıjesiz aıaqtalýda. Qupııa hattar saqtalǵan-mys degen laqap boıynsha Ýaı ózeniniń kórsetilgen ultany qazyldy – eshteńe joq, Kenonberı munarasy tintildi – túk te tabylmady, bir qupııanyń beti ashylyp qalar degen úmitpen Shekspırdiń zamandasy, aqyn Edmýnde Spenserdiń mo­lasyn da ashyp kórdi – onan da eshteńe tabylmady. «Shekspır shyǵarmalarynyń negizgi oqıǵalary saraıda, keıipkerleri – korolder, ger­sogtar, prınster, al jaı ǵana «qolǵapshynyń» balasy ózi bilmegen, kórmegen ómir­di jazýy múmkin emes, on­daı shyǵarmalardy tek aq­súıek tuqymynan shyqqan adam ǵana jaza alady» degen pikir álem jurtshylyǵyn eleń etkizgenmen, az ýaqyt ót­ken soń dáleldi bop kóringen bul tujyrym da umytylyp, aǵylshyn jurty sanalaryna óshpesteı enip alǵan «baıaǵy Shekspırlerine» qaı­ta oralýmen boldy. Sanaǵa berik or­naǵan Shekspırdi shyǵaryp tastaý úshin «Stratfordtyqtar» men «B­ekonıandyqtar» «áshke­releý» maq­sattaryn qaıta jalǵastyra berdi. Endi olar «Korol Lır» men «Makbetti» jazǵan aǵylshynnyń 17-grafy Edýard de Ver Oksford degendi alǵa tartty. Bul pikirge qarsy daý aıtýshylar bolsa: «Eki pesanyń ekeýi de Oks­ford ól­gen soń jaryqqa shyqty, sondyqtan mundaı dolbar shyndyqqa janas­paıdy» dep edi, áshkereleýshiler buǵan da op-ońaı dálel aıtyp shyǵa keldi. «Oksford óz shedevrlerin tolyq aıaqtaı almaǵandyqtan, graftyń dostary bitirip, teatrǵa usynǵan» dep olarǵa toıtarys berdi. Aqyr sońynda Shekspırdi jaqtaýshylar men joqqa shyǵarýshylardyń ózi eki lagerge bólinip, olardyń arasy Montekkı men Kapýlettı arasyndaǵydaı bir-birimen jaýlasýǵa sheıin jetti. Biraq abyroı bolǵanda bul jaýlasý qantógissiz, sóz júzinde ótti, ary ketkende sotqa jú­ginýmen aıaqtaldy.

«Stratfordtyqtar» men «Bekonıan­dyqtar» báribir áshkereleý nıetterinen qaıt­pady. HH ǵasyrdyń basynda olar spırıtızmge de júgindi. Sol júginýdiń nátıjesinde dúnıege jańa kelgen kitaptyń avtory tún ishinde Bekonnyń rýhymen tildeskenin, tildesý kezinde Bekonnyń ózi eshqandaı pesa jazbaǵanyn, al Sheks­pırdiń rýhy sonetterdi graf Oksfordtyń jazǵanyn moıyndady dep sáýegeılik aıtty.

Shekspırdiń ornyna talasý­shy-l­ar­­­dyń sany bul kúnde, joǵaryda aıt­qanymyz­daı, 80-nen asyp, júzge jýyq­tady. Olardyń ishinde kim joq deı­siz: 5-graf Ratlens, 6-graf Derbı, Shotlandııanyń korolevasy Marııa Stıýart, koroleva Elızaveta Birinshi, tipti, Ýılıamnyń óziniń jubaıy da bar.

«Bekonıandyqtar» men «Strat­fordtyqtardyń» endigi úlken úmiti – erte me, kesh pe, Shekspır men Bekon­nyń molalaryn ashyp, ondaǵy qupııa shıfrlar men hattardy tabý. Avtorlyq ádildikti anyqtaý jolynda olardyń bul áreketterine ala kózben ata qaraýdyń da jóni joq shyǵar. О́ıtkeni olar ádildiktiń jeńisi úshin kúresýde ǵoı. Alaıda, aǵylshyn bıligi, tipti, jalpy halyqtyń ózi ol molalardy qazyp, Shekspırdi Bekonmen aýystyra salýǵa táýekel ete qoıar ma eken? Tipti, sol uly shyǵarmalardyń avtory Sheks­pır emes, Bekon ekeni dáleldengen kúnniń ózinde sol shyǵarmalarǵa degen álemdik kóz­qarastyń ózine de selkem túsip qalýy múmkin ǵoı. Ǵasyrlar boıy sanamyzda qalyptasyp, ulylyqtyń sımvolyna aınalǵan «Shekspır» degen esimdi basqa bireýmen aýys­tyra salýǵa bizdiń psıhıkamyz kóne qoıar ma eken? Áı, qaıdam!

Jaraıdy, bul daý ózinshe daý bop qala tursyn. Shekspırdiń avtorlyǵyn qorǵaýshylar ne deıdi?

Endi soǵan toqtalyp óteıik.

Shekspırler ómirin zertteý­shilerdiń aıtýlary boıynsha Ýılıamnyń ákesi Djon Shekspır dáýletti adam bolǵan kórinedi. Ol ózi ómir súrgen ortada óte bedeldi adam bolypty. Tipti, bir kezderi qalalyq keńestiń tóraǵasy sekildi laýazymdy qyzmet te atqarypty. Anasy Merı Arden bolsa tegi jaǵynan anglo-saksondyq arıs­tokrattar dınastııasynan shyqqan aqsúıek eken. Demek, jurt mensinbegendeı bizdiń Shekspırimiz ońaı otbasynan emes eken. Qalalyq keńes tóraǵasynyń balasy 7 jas­tan 14 jasqa deıin Eıvannyń grammatıkalyq mektebinde oqymaýy múmkin emes. Bul mektepte sabaq tańerteńnen keshke deıin júrgizilip, latyn tilinen, klassıkalyq shyǵarmalardy túpnusqada oqýdan, adamdarmen qarym-qatynastyń mádenıeti jaıly naqty dáris oqylady eken.

Reseı Ǵylym akademııa­synyń shekspırtaný komıs­sııasynyń ǵylymı hatshysy, fılosofııa ǵylymynyń doktory Nıkolaı Zaharov Shekspırdiń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan naqty derekterge súıene otyryp, tómendegideı qorytyndyǵa keledi. «Shekspır zamanynda ómir súrgen bir de bir óner qaıratkeri onyń shyǵarmashylyǵyna kúdik keltirgen emes. Onyń kózi tiri­sinde-aq 16 dramalyq shyǵar­masy «Shekspır» degen famılııamen jaryq kórgen. Londonnyń belgili baspageri Rıchard Fıl onyń eki poemasyn jeke kitap etip shyǵarǵan. 1609 jyly shyq­qan sonetteriniń tıtýldyq betine onyń «Shekspır» degen famılııasy ǵana kórsetilgen. Osyǵan qarap, sol kez­diń ózinde-aq ol «Ýılıam» degen aty kórsetilmese de áıgili bol­ǵan aqyn ekenin dáleldeıdi. Onyń avtor­lyǵy jóninde eń qundy pikirdi sol kezdegi aty shýly dramatýrgterdiń biri Ben Djonson bylaı dep jazypty: «Shekspır stal samym sladkogolosym lebedem Eıvana, poetom na vse vremena, ýdıvıtelnym chelovekom, kotoryı perejıvalı slavý vseh sovremennıkov».

Onyń pikiri aına-qatesiz dál keldi.

2018 jyly IýNESKO-nyń «Álemniń jady» («Pamıat mıra») dep atalatyn baǵdarla­ma­synyń halyqaralyq rees­trine Shekspırdiń ómiri men shyǵarmashylyǵy jaıly taǵy da 90-ǵa jýyq jańa qujattar kelip tústi. Bul qujattar Sheks­pırdiń ómir súrgenin, pesalary men sonetteriniń shynaıy avtory ózi ekenin taǵy da dáleldeı tústi de, ártúrli alyp-qashty áńgimeler men qaýesetterdiń qazanyna myqtap qaqpaq qoıǵandaı boldy. Al Anglııadaǵy «Geral­dıkalyq palata» bolsa, Sheks­pırdiń dvorıandyq tıtýlyn qaıta bekitip, oǵan «naızaly kúmis qyran» gerbin berýge sheshim qabyldady.

Shekspır tóńiregindegi daý-damaıǵa osylaısha núkte qoıyldy.

Al «Stratfordtyqtar» men «Bekonıan­dyqtardyń» en­digi armany men bar úmiti – Shekspır men Bekonnyń qabirin qazý. «Onda ne bolar eken?» degen pendeshilik suraq ta jurt kóńilinen keter emes.

Dýlat ISABEKOV,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty