Hakim Abaı qara sózinde: «Teginde adam balasy adam balasynan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nársemen ozady», degendeı, tarıh tórinde turǵan jańa ǵasyr aqyl-oıdyń dáýiri. Al búgingideı óskeleń zamanda bilim men ǵylym, tehnologııasyz memlekettiń, ulttyń jáne jeke tulǵanyń alǵa jyljýy múmkin emes. Búginde otandyq bilim salasynyń aldynda bıik murattar men úlken maqsattar tur.
Abaı elindegi bilim, ǵylymnyń, mádenıettiń ortalyǵy Shákárim ýnıversıtetine bıyl 85 jyl tolyp otyr. 1934 jyly irgetasy qalanǵan bilim ordasy búginde elimizdegi irgeli oqý oryndarynyń biri. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda Semeıdegi jergilikti mádenı ınfraqurylym negizi bolǵan belgili tórt oqý ornynyń birigýimen Shákárim ýnıversıteti quryldy. О́zindik mol shejiresi, qalyptasqan baı dástúri bar.
Shákárim ýnıversıteti Abaıdyń «tolyq adam» fálsapasynyń negizinde óńirdegi bilim, ǵylym, mádenıet ekojúıesin turaqtandyryp otyrǵan bilim ordasy. «Bilim ekojúıesi» – ujdan tazalyǵy men jalpy adamzat úshin jaqsy oı oılaýynan bastalady.
Jańa zamanda óńirlik joǵary oqý ornynyń mıssııasy qandaı? Bizdiń oıymyzsha, ýnıversıtettiń basty úsh mıssııasy bar:
Birinshiden, ýnıversıtettiń basty mıssııasy – aǵartýshylyq. Jahandyq damý konveıerine kirý kezinde adamnyń ózin ózi baǵalaý ındeksi tómendeıdi. Indekstiń tómendeýi adamnyń qandaı da bir qıyndyqtardy sheshý jolyn izdemeı, bireýge kiná artyp, máseleni sheshýdi oılaı almaýynan kórinedi. О́zin ózi baǵalaý ındeksi – mádenıet, bilim men ómir súrý daǵdylary arqyly kórinetin halyqtyń kúndelikti ómirge jáne bolashaqqa degen kózqarasy. Baǵalaý ındeksin aǵartýshylyq arqyly ǵana kóterýge bolady.
Ýnıversıtet – salmaqty qoǵamnyń oıyn jınaıtyn «ıntellekt sýbstansasy» qyzmetin atqarýy kerek. Al onyń joldary qandaı? Jastarǵa jol bere otyryp, úlkenderdiń ómirlik tájirıbeleri men qoǵam damýyn ilgeriletetin «Úlken býyn ýnıversıtetin» qurýdamyz. «Úlken býyn» úlkenderdi oqytýy kerek. Mundaı tájirıbe Eýropada bar. Sol tájirıbeni qoldanyp otyrmyz.
Ýnıversıtetimizdiń ózekti maqsattarynyń biri – Shákárimniń «ujdan fálsapasyna» negizdelgen ar bilimin jastar boıyna sińirý. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń: «Saıasattaǵy ujdan men saıası ujdandylyq arasyndaǵy baıqalmaıtyn shekara qaıda bolady?» degen rıtorıkalyq saýaly jastarymyzdyń qandaı salany ıgerse de ujdany bıik bolýy kerek degendi bildiredi. Bul olardyń shekarany baıqaýyna, sezinýine múmkindik beredi.
Bıyl ýnıversıtetimizde korporatıvtik dástúr kirgizdik. Stýdentterge danyshpan aqynnyń «Úsh anyq» fálsapalyq traktaty taratylyp, 4 jyl ishinde olardyń oqyp-túsinýlerine barlyq múmkinshilikti jasap otyrmyz. Eger jylyna 2 myń túlek ýnıversıtetten túlep ushady desek, onda jyl saıyn ujdan ilimimen qarýlanǵan óresi bıik 2 myń maman qoǵamǵa adamgershiliktiń joǵary deńgeıin sińirý qyzmetine kirisedi dep aıta alamyz.
Ekinshi mıssııamyz – bilim jaryǵyn shashý. Qoǵamdy bıik parasattylyq pen mádenıetke tárbıeleý bilim arqyly keledi. Mamandardy daıyndaýda olardyń alǵan bilimderin qoldana bilýge úıretý mańyzdy. О́mirdegi ár jaǵdaıatqa saı bıik adamı kózqarasty sińirgen jas qana óz mamandyǵynyń maıtalmany bola alady. Qoldanbaly bilim men ǵylym ár azamattyń ómir boıy oqý prınsıpine negizdeletinin bolashaq jas maman túsinýi kerek. О́mir boıy oqý júıesin túsingen mamandar ózin ózi jetildirip, zaman kóshimen birge júredi. Zaman jańalyqtaryn boılaryna sińirip, qoǵam damýy úshin tıimdi qoldana alatyn bolady.
Álemge tanymal Garvard ýnıversıteti basqa bir aımaqqa kóshse óziniń osy kúngi áleýetin joǵaltady. Ol qazirgi turǵan aýmaǵynda ǵana Garvard bola alady. Sebebi bitirgen túlekti qabyldaıtyn ekonomıkalyq ınfraqurylym qajet. Onsyz qandaı oqý ornyn bitirgen maman bolsa da, óz bilimin tolyq paıdalana almaıdy. Ýnıversıtetterdiń turǵan jeriniń qoǵamdyq-áleýmettik jaǵdaıy men ekonomıkasy mańyzdy. Muny «Garvard zańy» dep ataýǵa bolady. Shákárim ýnıversıteti de turǵan ornyna baılanysty shaǵyn orta bızneske maman daıyndaıtyn «qarapaıym zattar ekonomıkasynyń ýnıversıteti».
Úshinshi – áleýmettik mıssııa. Ýnıversıtet jergilikti qoǵamdyq-áleýmettik ortanyń jaǵdaıymen etene ómir súredi. Semeı qalasynyń jaǵdaıy qandaı bolsa, ýnıversıtettiń jaǵdaıy soǵan para-par bolady. Qala halqynyń turmys-tirshiligi jaqsarsa, ýnıversıtettiń de áleýeti artady.
Shákárim ýnıversıtetinde 2019 jyldyń naýryz aıynan bastap «Áleýmettik ýnıversıtet» jobasy qolǵa alynyp otyr. Kóp balaly jáne múmkindigi shekteýli bala tárbıelep otyrǵan otbasylardyń ár balasyna 20 myń teńge kóleminde járdemaqy tólenip keledi. Sonymen qatar ónerde, sportta joǵary jetistikterge qol jetkizgen jastarǵa ýnıversıtet granty taǵaıyndalady. Bul grant jyl saıyn 40-50 stýdentke beriledi.
Turǵyn úıge muqtaj qyzmetkerlerge 15 páter qoldanysqa berildi. Eger de ýnıversıtet qyzmetkerleriniń balalary aqyly bólimde oqysa, 1 balaǵa 50 paıyz jeńildik jasalady, al eki balasy oqysa, ekinshisin tegin oqytýǵa múmkindik beriledi. Bul áleýmettik joba aldaǵy ýaqyttarda da óz jalǵasyn tabady degen senimdemiz.
Abaı zamanynan jalǵasyp kele jatqan halqymyzda jaqsy bir dástúr bar. Ol – isker, zııaly azamattardyń rýhanııatqa, talapty jastarǵa qoldaý kórsetýi. Tarıhqa qarap otyrsaq, Abaı zamanynda qazaq arasynda ultqa janashyrlyq tanytqan mesenattar bolǵan. Máselen, 1918 jyly Semeıde jaryq kórgen «Abaı» jýrnalyna Qarajan Úkibaev qarjylaı kómek jasaǵan. Qazaq ortasyna Mamanııa mektebimen tanylǵan jetisýlyq Mamanovtar áýleti bilimge, mádenıetke udaıy qoldaý kórsetip otyrǵan eken. Aqsýat óńirindegi Tana myrzanyń aǵartýshylyq jolyndaǵy qyzmeti óz aldyna úlken bir áńgime.
Mine, osy dástúr búginde óz jalǵasyn tabýda. Belgili fılosof ǵalym, akademık Ǵarıfolla Esimniń bastamasymen ulylar mekeni atanǵan Jıdebaıǵa baratyn kúre joldyń boıyndaǵy Kúshikbaı batyr bulaǵynyń basynda birshama ıgilikti is atqarylýda. Muhtar Áýezovtiń «Qorǵansyzdyń kúni» áńgimesindegi Ǵazızanyń basyna belgi tas qoıyp, Kúshikbaı beketiniń basynda «Abaıtaný» zalyn ashty. Ulylar mekenine bara jatqan jolaýshylar, sheteldik týrıster beket kitaphanasyndaǵy Abaı, Shákárim eńbekterimen tolyǵyraq tanysyp, óz saparlaryn jalǵastyrady. «Meniń jolym – Abaı joly» dep júrgen qoǵam qaıratkeri osyndaı óziniń ǵıbratty isimen kópke ónegeli jol kórsetip otyr.
Álemge tanymal tulǵa Dáýlet Turlyhanov pen kásipker-mesenat Qaırat Turlyhanovtar stýdent-matematıkter arasynda analary, ulaǵatty ustaz Márzııa Aıtbaıqyzynyń atyndaǵy olımpıada uıymdastyryp, 15 stýdentke ataýly stıpendııany taǵaıyndady.
Tanymal jýrnalıst, qoǵam qaıratkeri Berik Ýálı óziniń týǵan jeri Oıshilik aýylyndaǵy mektepke zamanaýı tehnıkalarmen jabdyqtalǵan eki synypty tartý etti. Bul memlekettik qyzmette júrgen ultjandy azamattyń jastarǵa jasaǵan qamqorlyǵy dep bilemiz.
«Abaı joly» – úlken fálsapalyq uǵym. Abaıdyń ıdeal bolmysy búkil adamzatqa úlgi. Al onyń joly – adamzattyń joly bolýy zańdylyq. Abaı tulǵasy – jol kórsetýshi, maqsatyńdy aıqyndaýshy, qıyn kezde dem berýshi, sanany jańǵyrtýshy.
Abaı dúnıetanymyn ózek etken sana tazalyǵy men táńiriniń bergen aqyl syıyn durys paıdalaný bilimdi adamnyń «tán saýlyǵyn» qamtamasyz etedi. Sondyqtan «tán saýlyǵy» myqty qoǵamger tulǵalar tárbıeleý basty ustanym bolýy kerek.
«Otany birdiń – tilegi bir, júregi bir» deıdi Elbasy. Abaı aıtqandaı «aqylǵa birlik» qana adamzat qoǵamyn aldyǵa jeteleıdi.
Bilim men ǵylymǵa qoldaý kórsetý arqyly qalyptasatyn mádenı áleýet tuǵyry berik bolady. Sebebi ol adamdardyń eń aldymen ar bilimin ıgerýi arqyly qalyptasady.
Shákárim ýnıversıtetiniń negizgi mıssııasy – óńirdegi «bilim sýbstansasyn» bir jerge shoǵyrlandyrý jáne joǵary ıntellektili mamandar daıyndaý.
Meıir ESKENDIROV,
Shákárim ýnıversıtetiniń rektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor
SEMEI