Reseı naryǵynda qandaı kedergiler bar?

 Ortaq múdde úshin ortaq kelisim kerek

Dástúrli túrde uıym­das­tyrylatyn sharanyń bıylǵy ar­qaý etken taqyryby – «Shekara mańy yntymaqtastyǵyn damy­tý­dyń ózekti máseleleri» dep ataldy. Jasyratyny joq, eki elge or­taq shekara mańyndaǵy eldi mekender arasynda týyndaǵan keleli máseleler búginde oń sheshimin tabýdy talap etedi. Forým uıymdastyrýdaǵy negizgi maqsat ta óńir úshin ózekti máselelerdi ashyq alańda talqylap, sheshý joldaryn qarastyrý bolsa kerek. Shekara mańyndaǵy eldi mekenderdiń saýda salasyndaǵy alys-beris máselesi, otandyq kásip­oryndardyń Reseı nary­ǵyna kirýdegi kedergileri jaıynda buǵan deıingi «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan maqalalarda jan-jaqty jazylǵan bolatyn. Mysaly, basylymnyń 5 qarashada jaryq kórgen №214 sanynda «Yntymaqtastyqtyń kúngeıi men kóleńkesi» atty maqa­lada sút ónimderin shyǵaratyn «Zenchenko ı K» kásiporynnyń Qorǵas qalasyna eksporttalyp kel­gen ónimderine Reseı tara­py­nyń qoldan jasaǵan qysas­tyǵy týraly aıtylǵan. Másel­e oń sheshim tapqanymen, mun­daı jaǵdaıdyń erteńgi kúni qaıta­lan­basyna kepildik joq.

Forým aıasynda Aýyl sharýa­shylyǵy birinshi vıse-mınıstri A.Saparovtan eki el arasyndaǵy saýda naryǵynda oryn alǵan keleńsizdik jaıynda suraǵan edik.

– Eksporttaýshylar úshin prob­lemalar týyndap otyr­ǵany eki tarapqa da málim. Kom­mý­nı­kasııalyq júıe durys qurylmaǵan. О́tken aıda Máskeýde birinshi halyqaralyq agroónerkásip forýmyna qatysyp, onda Reseı­diń Aýyl sharýashylyǵy mınıs­trl­igi ókilderimen kezdesý ót­kizdik. Jıyn barysynda eksport­taýshylardyń problemalaryn jedel sheshý úshin jumys tobyn qurýǵa ýaǵdalastyq. Jaqyn arada ortaq kelisimge kelemiz degen oıdamyn. Buǵan deıin otandyq kásiporyndarǵa Reseı tarapy­nan qoıylǵan shekteýler óz kúshin joıdy, – dedi A.Saparov. Son­daı-aq qazaqstandyq aýyl sharýa­shylyǵy ónim sapasyn anyqtaý úshin elektrondy veterı­narlyq sertıfıkattaý júıesi men Reseıdegi «Merkýrıı» aqpa­rattyq júıesi ortaq baılanys ornatýdy josparlap otyr. Bul bastama eń aldymen Qazaqstanda tekseristen ótken ónimniń Re­seı jerinde qaıtadan taldap-tal­qylaýǵa túspeýi úshin jasalǵan shara. Vıse-mınıstrdiń aıtýynsha, bul bastamany júzege asyrý úshin qajetti qujatqa qol qoıylǵan. Endigi mindet – birlese jumys atqarý.

Qazaqstan men Reseı shekaralas óńirleri yntymaqtastyǵy XVI forýmy aıasynda uıym­das­tyrylǵan «Shekaralyq saýda­ny damytý: Eýrazııalyq aksent» paneldik sessııasyn­da Orynbor oblysynyń qar­jy-eko­nomıkalyq saıasat jónin­degi tóraǵa orynbasary Natalıa Levınson qazaq­standyq taýarlardyń Reseıdegi bel­gili bir standarttar men talap­tarǵa saı kelmeýi sııaqty reseılik ónimderdiń de onyń ishinde et ónimderiniń qazaq naryǵyna ene almaı otyrǵanyn jetkizdi.

– Bizdiń et óndirýshi kásip­oryndar qazaqstandyq naryqqa kire almaıtyndaryn aıtyp, shaǵymdanady. Sebebi kórshi eldiń bul ónim túrine ózindik talaptary bar. Taıaýda tıisti sala basshylary eki tarapta da týyndaǵan bul máseleniń oń sheshimin taýyp, jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa kelisti. Qazaqstan men Reseı tarapynan arnaıy jumys toby qurylyp, keń kólemdegi standarttyq máse­le­lerdi retteýdi qolǵa almaq. Árıne, saýda-sattyq salasynda túsin­beýshiliktiń týyndaýy zańdy qubylys. Eń bastysy, jaǵdaıdy turaqtandyrý úshin jyldap ýaqyt joǵaltpaı ary ketse, máseleni aldaǵy úsh aıda sheshý josparlanyp otyr, – dedi N.Levınson.

Álbette, jer jahanda qalyp­tas­qan naryqtyń buljymas óz zańdylyǵy bar. Onda eń básekege qabiletti, tutynýshylardyń tal­ǵamynan shyqqan taýardyń sura­nysy joǵary bolady. Al eger ózge eldiń ozyq ónimin qasaqana naryqtan ysyryp tas­taǵan jaǵdaıda qandaı sharalar qabyldanýy qajet? Qazaq­stannyń Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi ekonomıkalyq saýda departamentiniń dırektory Temirlan Jantasovtyń aıtýynsha, Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa taýarlardy naryqtan yǵystyrý boıynsha 71 kedergiden turatyn tizim jasaǵan. Búgingi kúni osy tizim boıynsha jumystar júrgizilýde.

– Árıne, kez kelgen memleket óz múddesi úshin tyrysyp baǵady. О́z kásipkerleriniń kóbirek paıda tabýyn kózdeıdi. Qandaı da bir eldegi proteksıonıstik shara­lardyń qoldanylýyn osylaı túsindirýge bolady. Dese de jer­gilikti halyqtyń suranysyn oryndaý qanshalyqty mańyzdy ekenin eskerýimiz kerek, – dedi T.Jantasov.

– Tutynýshylar naryǵyndaǵy keleńsizdikterge qaramastan Qazaqstanda sońǵy bes jylda aýyl sharýashylyǵy ónimderi men óńdelgen ónim kólemi 1,5 esege artty. Bul rette AО́K eńbek ónimdiliginiń ortasha jyldyq ósý qarqyny ótken jyly 6 myń dollarǵa jetip, 24 paıyz­dy qurady. Byltyr aýyl sharýa­shylyǵy óniminiń jalpy eksporty 24,5 paıyzdy qurap, onyń ishinde óńdelgen ónim eksporty 3,5 paıyzǵa jetti.

– Qazaqstandaǵy agrarlyq sektor kásipkerlik úshin qolaıly ári ózin-ózi aqtaıtyn salalardyń biri. Tek sońǵy 5 jylda bul salaǵa 3,3 mlrd AQSh dollary kóleminde ınvestısııa tartyldy. Onyń ishinde jeke sektor úlesi shamamen 80 paıyz. Bul kórsetkish qanshalyqty agrarlyq sektordyń áleýeti joǵary ekenin kórsetedi, – dedi A.Saparov. Aýyl sharýashylyǵy birinshi vıse-mınıstriniń aıtýynsha,  eki el arasyndaǵy shekara mańy eldi mekenderiniń baılanysy nyǵaısa, aýyl sharýashylyǵy salasynyń áleýeti artady. Qazaqstandaǵy astyq jınaıtyn kombaındardyń 80 paıyzy Reseıdiń ónimi. Sońǵy jyldary «Rosselmash» elimizde aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn qurastyrýdy qolǵa aldy. Sonymen qatar qazirgi ýaqytta reseılik ınvestorlarmen birge quny 1281 mln AQSh dollaryn quraıtyn ilkimdi jobalar iske asýda. Onyń ishinde Almaty qalasynda ornalasqan maı shyǵarý keshenin kúrdeli jóndeý jumystarynan ótkizý, Batys Qazaqstan oblysynda qus fabrıkasyn salý, Almaty jáne Túrkistan oblystarynda jylyjaı keshenderin salý, Qostanaı oblysynda et óńdeý zaýytynyń qurylysyn bastaý jumystary júrgizilmek. Sonymen qatar aýyl sharýashylyǵy tehnıkasynyń birlesken óndirisin arttyrý isi qolǵa alynady.  Jýyq arada «Peterbýrg traktor zaýyty» kompanııasynyń tehnıka óndirisi boıynsha birlesken ortaq joba qurylmaq.

 Shıkizattyq emes sektordy damytý kózdelmek

Rasymen, shekara mańyndaǵy eldi mekenderdiń ekonomıkalyq, saýda-sattyq áleýeti zor, múm­kindigi mol. Qazaqstannyń Saý­da jáne ıntegrasııa mınıs­tr­ligi ekonomıkalyq saýda depar­tamentiniń dırektory Temirlan Jantasovtyń aıtýynsha, bıylǵy 8 aıdyń kórsetkishine sáıkes eki el arasyndaǵy taýar aınalymy 12 mlrd teńgeni qurady. Jyl sońyna deıin 18 mlrd dollarǵa jetkizý kózdelgen.

«Qazaqstan men Reseı ara­syndaǵy shıkizattyq emes eksportty damytý» atty paneldik sessııada «Reseı eksporttyq ortalyǵy» AQ basshysynyń keńesshisi Igor Jýk tarıhy tamyr jaıǵan eki el arasyndaǵy áriptestik aldaǵy ýaqytta arta túsýi úshin jumyla jumys atqarý keregin tilge tıek etti.

– Qazaqstan men Reseı ynty­maq­­tas­tyǵyn damytýǵa arnalǵan forýmnyń Omby qalasynda ótýi beker emes. Shekara mańy oblystarynyń kásipkerleri úshin qazaq elimen birlesken jobalardy jandandyrýdyń mańyzy zor, – dedi.

Eki memleket arasyndaǵy shıkizattyq emes sektordy damytý týraly sóz bolǵanda týrızm salasyna toqtalmaı ketý múmkin emes. «Atameken» UKP sarapshysy Anar Shaımuhanovanyń aıtýynsha, 2023 jylǵa deıin eki el úshin týrıstik naryqtyń áleýeti shamamen 20 mln adamdy quraıdy. Onyń ishinde demalys kúngi avtotýr, jazǵy sanatorılik-kýrorttyq týrlar suranysqa ıe. «Ashyq aspan» rejimine qosylý aıasynda Reseıdiń 8 qalasyna áýe qatynasy ornady. Buǵan qosa, poıyz jáne jeńil kólik arqyly qatynaıtyn jolaýshylar sany da artyp keledi.

 Shekaradaǵy sheshilmeıtin másele

Qazaqstan men Reseı shekarasynda qordalanǵan máseleniń biri – shekaradaǵy ótkizý pýnktterine qatysty. Eki el arasynda bar­lyǵy 72 pýnkt bar bolsa, onyń 30-y avtomobıl joldaryna arnal­ǵan. Qazaq jerindegi ótkizý pýnkti 6 jolaqtan tursa, Reseı jaǵyn­daǵy jolaq sany 2-eý ǵana. Temir tulpar tizgindeýshileri 2 jo­laqta uzyn-sonar kezekke turyp, saǵattap kútýge májbúr. Oryn­bor oblysynyń qarjy-ekono­mıkalyq saıasat jónindegi tóraǵa orynbasary N.Levınson reseılik taraptyń olqylyǵy oryndy ýáj ekenin aıtady.

– Reseılik ótkizý oryn­da­rynyń jaǵdaıy óte nashar. Ási­rese aýyr júk kólikteri shekarada ýaqyt joǵaltady. Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaq pen Eýrazııalyq kedendik odaq­tyń múshesi bola tura osyndaı qarapaıym máselelerdiń she­shil­meýi túsiniksiz. Aldaǵy jyly jaǵdaıdyń durystalatynyna sengimiz-aq keledi, – dedi N.Le­vın­son.

Forým aıasynda atalǵan máse­leniń eki jaqtan da jetesine jetkizip aıtylǵanyn, jıyn qorytyndysy boıynsha tıisti sheshimder qabyldanatynyn Qazaqstannyń Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi Syrtqy saýda qyzmeti departamenti dırektory Ýasılıa Baıqadamova atap ótti.

– Shekaranyń Qazaqstan jaǵyndaǵy ótý pýnktteri kúrdeli jóndeý jumys­tary­nan ótti. Jolaýshylarǵa yńǵaıly bolý úshin alty jolaqty jol jumys isteı­di. Al Reseı tarapynan eshqandaı jumys­tar júrgizilgen joq, – dedi Ý.Baıqa­damova.

Aıta keterligi, eki memleket arasyndaǵy salalyq baılanystyń tereńdeı túsýin maqsat etken alǵashqy Qazaqstan – Reseı forýmy osydan 16 jyl buryn alǵash ret Ombyda ótken edi. Sodan beri eki el arasynda kezekpen forým ótkizý dástúri qalyptasyp, bul forým túıini kúrmeýli máse­le­lerdiń sheshimi tabylatyn ortaq alańǵa aınaldy. Ásirese, saıası máselelerdi sheshý, bıznes ókilderiniń ekijaqty qarym-qa­tynasyn nyǵaıtý, iskerlik baılanystardy ártaraptandyrý, alys-beris, saýda-sattyq kólemin arttyrýǵa arnalǵan ilkimdi jobalardy júzege asyrý baǵytynda aýqymdy jumystar atqaryldy.

Bıyl forým aıasynda «Sheka­ralyq saýdany damytý: Eýra­zııalyq aksent», «О́nerkásip jáne tehnologııa salasyndaǵy kooperasııalyq baılanystardyń áleýeti», «Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy shıkizattyq emes eksportty damytý», «Kásipkerlikpen aınalysatyn áıelder – ekono­mıkanyń ósý draıveri», «Qazaq­stan men Reseı: sıfrly trans­formasııa», sondaı-aq «Ekono­mıkalyq kooperasııanyń zamanaýı aspektileri» taqyrybynda paneldik sessııalar ótti. Sonymen qatar eki memlekettiń 40-qa jýyq kásiporyndarynyń qatysýymen kórme uıymdastyrylǵan bolatyn. Atalǵan sharaǵa Qazaqstan tarapynan 17 kásiporyn qatysty.

Forýmnyń ekinshi kúni Mem­leket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Reseı Prezıdenti Vla­dımır Pýtınmen kezdesýi jos­parlanǵan.

Erkejan AITQAZY,

«Egemen Qazaqstan» –

Ombydan (Reseı)