Akademık

Qat mamandyqtardyń qamqorshysy

Akademık Á.Beısenova – jaraty­lys­­ta­ný jáne qoǵamdyq ǵylymdardy bir-birimen ushtastyryp otyrǵan qazir­gi geografııa ǵylymynyń jekelegen salalarymen qatar, onymen tikeleı baılanysty ekologııa, ekonomıka, týrızm baǵytynyń da órkendep-damýy jolyna zor úles qosqan ári osynaý ıgi isterge aıryqsha eńbek sińirgen, alys jáne jaqyn shetelderge tanymal ǵalym. Elimizdiń erteńin oılaı, bolashaǵyn alystan boljaı otyryp, ekonomıkanyń tyń baǵyty – týrızm salasyn damytý men týǵan jeri­mizdiń ekologııalyq jaǵdaıyna alań­da­ǵan ol osynaý ózekti problemalardy sheshý máselesin Qazaqstan, qala berdi, Ortalyq Azııa respýblıkalary boıynsha kótergen tuńǵysh ǵalym-geograf. Eń aldymen bul kókeıkesti máseleni júzege asyrýdyń ózegi, olarǵa qajetti kadrlar daıarlaý isi dep túıgen Álııa Sársenqyzy ýaqyt ozdyrmaı, ekologııa men týrızm salalary úshin mamandar daıyndaý isine belsene kirisedi.

Munyń aıǵaǵy, Á.Beısenovanyń bas­ta­masymen jáne tikeleı uıym­das­­­tyrýymen bizdiń oqý ornymyzda so­naý 1980-1990 jyldardyń toǵy­syn­­da-aq «Týrızm», «Ekologııa», «Halyq­­ara­lyq týrızm», «Geogra­fııa» maman­dyq­ta­ry aıasynda «Geogra­fııa jáne ekolo­gııa», «Geografııa jáne eko­nomıka negizderi», «Geografııa jáne týrızm» mamandandyrýlarynyń ashylýy arqyly joǵaryda atalǵan asa zárý mamandyqtar men qosymsha mamandandyrýlar negizinde sol kezde-aq elimiz úshin taza ekolog jáne týrızm mamandary men olarmen shektes qosarly maman­dyqtar boıynsha pedagog-kadr­lar daıarlaý bastalǵan edi. Osyǵan oraı, Á.Beısenovanyń jetekshiligimen olardyń negizdemelik qujattary, oqý josparlary men tıptik baǵdarlamalary jasaldy. Bularǵa qatysty tyń pánder men jańa arnaýly kýrstar atalǵan mamandyqtardyń oqý jospar­­­laryna engi­zi­lip, joǵary oqý oryndaryna arnalǵan, ásirese, tól tilimizdegi oqýlyq­ta­r men oqý-ádistemelik quraldar jaryqqa shyǵa­­ry­la bastady. Bul baǵytta­ǵy osy ulaǵatty is búginge deıin jal­ǵasyn taýyp, jyl saıyn júzden astam jas mamandar bitirýde. Sol kezderi fakýl­tet dekany bolǵan professor Álııa Sársenqyzynyń basshylyǵymen osy maman­dyqtar men onyń qosymsha mamandan­dyrýlary baǵyttary bo­ıynsha maman-kadrlardy beıindi daıyndaý maqsatynda jańa kafedralar («Týrızm», «Ekologııa», «Eltaný jáne áleýmettik-ekonomıkalyq geografııa», t.b.) men zerthanalar («Landshafttar ekologııasy», «Jer qoınaýyn qorǵaý», t.b.), ortalyqtar («Gıd-ekskýrsovodtar daıar­laý», t.b.) qurylyp, tıisinshe bilik­ti ǵalymdarmen jáne tájirıbeli oqy­tý­shy­lar­dan jasaqtaldy.

О́tken ǵasyrdyń 70 jáne 80-jyldary Abaı atyndaǵy QazPI-diń jaratylystaný-geografııa fakýlteti túlekteriniń estelikterine qulaq túrsek, ustazdyq qyzmetinde Álııa Sársenqyzy sol kezden-aq sabaq barysynda asa joǵary talap qoıýymen erekshe daralanyp turatyn tulǵa ekenin aıtady. Ásirese ol stýdentter qaýymyn geografııanyń tekto­nıka, gıdrologııa, klımatologııa, geomor­folo­gııa, geobotanıka, zoogeogra­fııa, pale­ogeografııa tárizdi kúrdeli sala­la­ryn, tarıhı geografııa, geologııa, qaz­ba baılyqtardyń qalyptasýy men ta­­ralý zańdylyqtaryn bilýge úıretti. So­nymen qatar qoldanbaly máni bar topo­nımıka, rekreasııalyq jáne ın­je­­ner­lik geografııa baǵyttarynan ha­bar­­dar bolýǵa, geografııanyń basty quraly – kartografııalyq nysandarmen, topografııalyq túsirilimdermen jáne jospar-kartalarmen jumys isteı bilýge, ǵylymı izdenistermen aına­lysýǵa beıimdedi. Geografııalyq ólke­ta­ný­shylyq úıirme jumystaryn turaqty júrgizip, maýsymdyq jáne alys keshendi oqý-dalalyq praktıkalaryna qatysa jú­rip, ekspedısııalyq jumystarǵa baǵyt-baǵdar beretin.

Á.Beısenovanyń ómirlik tájirıbesi men onyń bilim nárimen sýsyndatý, oqý-ádistemelik izdenisterdi tereńdetý baǵytyndaǵy eńbekteri de sol kezeńdegi jas izdenýshilerdiń shyǵarmashylyq kóz­qarasyn qalyptastyrýǵa ózindik yqpalyn tıgizdi. Sonymen qatar kópqyr­ly ǵalym-apaıymyz tálim-tárbıe ju­mysyna asa den qoıatyn, ony da ke­zinde fakýltetimizde Álııa apaıy­myz basshylyq jasap, pedagogıka kafe­­dra­synyń oqytýshylarymen birlese júr­gizgen «Kel, qyzdar, syrlasaıyq», «Jas altynsarınshiler» klýbtarynyń, «Bilim» jáne «Stýdent­ter­diń ǵylymı qoǵamynyń» óte belsendi jumystarynan kórip-bilip júrdik. Osynaý oqý-bilim, ǵylymı-zertteý, tárbıe jáne qoǵamdyq eńbek­te­riniń naqty nátıjesi retinde qazir­gi tańda ıns­tı­týt qabyrǵasynda tabysty qyzmet atqaryp júrgen kóp­tegen shákirtterin aıtý­­ǵa bolady. Álııa Sársenqyzy ozat oqyǵan jáne qoǵamdyq jumysta bel­sen­dilik tanytqan túlekterdi ustaz­dyq qyz­met­ke tartý jáne aspırantýra men taǵylymdamaǵa joldamalar berýmen qatar, olarǵa qolaıly jaǵdaılar da týǵyzyp otyrdy. Máselen, sonyń biri – kafedralarymyzda ári qaraı taǵylymdamalaryn jalǵastyrýǵa nemese jumysqa qaldyrylǵan jastar­dyń kóbiniń páterli bolýlaryna járdem­de­sip, tikeleı qolǵabys jasady.

 Tabıǵatty zertteý de qyzyq

Alpys jyldan astam ýaqyttan beri Á.Beısenova Qazaqstan tabıǵatyn zert­teýdiń tarıhymen shuǵyldanyp ke­ledi. Osy taqyrypta kandıdattyq (Máskeý, 1967), doktorlyq (Baký, 1984) dıs­sertasııalar qorǵaǵan, «Qazaqstan tabıǵatyn qorǵaý» (1979), «Qazaqstandy fızıkalyq-geografııalyq turǵyda zert­teý» (1982), «Alǵashqy zert­teý­shiler» (1987), «Qazaqstan tabı­ǵa­tyn zertteý jáne fızıkalyq-geogra­fııa­lyq ıdeıalardyń damýy» (1989), «Qazaqstandaǵy geografııalyq zertteý­ler­diń tarıhı negizi» (2001) atty jáne t.b. monografııalary jarııalanǵan. Bul eńbekterde Á.Beısenova Qazaqstan tabıǵatyn zertteýdi tarıhı kezeńder arqyly qarastyryp, kóne zamannan XX ǵasyrdyń bas kezine deıingi tabıǵattanýdyń uzaq shejiresin jasady. Ol tabıǵat zertteý tarıhynyń búgingi zaman úshin, ásirese, egemendik alǵan elimizdiń tabıǵı resýrstaryn paıdalanýdyń joldaryn izdestirýdegi mańyzy men ózektiligin atap kórsetti. Bul zertteýler kóne dáýir men orta ǵasyrlardaǵy Qazaqstan týra­ly málimet­terdi, Batys pen Shy­ǵys elderin jalǵastyrǵan alǵashqy saıa­hatshy­lardyń Qazaqstan jerine kelý­i­n­en qalǵan derekterdi, orys, qazaq qarym-qatynastary bastalǵan kezden bergi orys tarıhnamasynda Qazaqstan tabıǵaty jaıly jınalǵan materıaldardy, Qazaqstannyń Reseı­ge bodan bolýynan bastalǵan ekspe­dı­sııa­lardyń jumystaryn jan-jaqty qarastyrady.

Avtor óz zertteýlerinde XIX ǵa­syr­­­dyń ekinshi jartysynan bas­tap Qazaqstan tabıǵatyn zertteýdiń jańa klassıkalyq kezeńi týǵanyn, endi zert­­teýshilerdiń burynǵydaı kór­ge­nin tize bermeı, Qazaqstan tabıǵa­ty­­nyń túzilý men qalyptasý joldary, olardyń zańdylyqtary jaıly oılaýdyń jáne izdenýdiń bas­tal­ǵanyn jaza kele, L.Bergtiń, P.Se­menov-Tıan-Shanskııdiń, N.Seversovtyń, I.Mýshketovtyń jáne t.b. Qazaqstan je­­rindegi zertteýlerine toq­ta­lyp, jan-jaqty taldaý jasaıdy. Á.Beı­senovanyń júrgizgen arnaıy zert­teýlerinde qazaq­tyń tuńǵysh geog­raf-ǵalymy, saıahatshysy, orys geografııalyq qoǵamynyń tolyq múshesi Shoqan Ýálıhanovtyń geogra­fııa­lyq murasyn saralaýǵa keńinen oryn berilgen. Olardyń eńbekteri ar­qy­­ly týǵan jerimiz tabıǵatynyń tarı­hyna baılanysty teorııalyq ıdeıalardan avtor Aral-Kaspıı aımaǵynyń geologııalyq-geografııalyq tarıhyna, Tıan-Shan taý júıesiniń orotektonıkasyna, tabıǵatty zonalarǵa bólý men aýdandastyrýdyń ustanymdaryna keń toqtalady. Avtordyń osy baǵyttaǵy monografııasy respýblıkanyń geograf jáne tarıhshy ǵalymdarynyń joǵary baǵasyna ıe bolyp, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Shoqan Ýálıhanov atyn­da­ǵy syılyǵy berildi.

Á.Beısenovanyń bul saladaǵy eń­bek­­­terin Táýelsiz memleketter dos­tas­ty­ǵynyń ǵalymdary: N.A.Gvoz­des­kıı, F.Mılkov, A.Solovev, N.Fradkın, V.Esakov, O.Nazarevskıı, A.Fedoseev, M.Mýseıbov, B.Býdagov, N.Kogaı, Z.Akra­mov, K.Otarbaev, taǵy basqalar men Qa­zaqstan ǵalymdary: G.Mýravlev, N.Shýkına, A.Gorbýnov, B.Dvoskın, N.Mýkıtanov, B.Súleımenov, V.Basın jáne taǵy da basqalary joǵary baǵalap, óz oı-pikirlerin jazǵan. Á.Beısenova geografııa ǵylymy úshin jas ǵalym kadr­lardy tárbıeleý isine de belsene at­salysýda. Ol magıstranttar men dokto­ranttardyń ǵylymı jumystaryna jetek­shilik etýde. Onyń ǵylymı jetek­shiligimen birneshe doktorlyq jáne kandıdattyq dıssertasııalar qorǵal­ǵan. Ol – uzaq jyldar boıy Joǵar­ǵy Attestasııalyq komıteti saraptaý keńesiniń múshesi, ál-Farabı atyn­da­ǵy QazUÝ-diń janyndaǵy jáne BǴM-niń Geografııa ınstıtýtyndaǵy dıssertasııalyq keńesterdiń múshesi bol­dy.

Qazaqstan tabıǵatyn jáne onyń tarı­hyn zertteý, onyń burynǵy jaǵ­daı­­laryn búgingi kúıimen salystyra qaraý Álııa Sársenqyzyn Qazaqstan ekologııasynyń máselelerimen qatar týrıstik-ólketaný jumystarymen shu­ǵyl­danýǵa da alyp keldi. 2006 jyly Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrligi men Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Geografııa ınstıtýty birlesip, Á.Beısenovanyń qatysýymen úsh tomdyq Qazaqstannyń Ult­tyq atlasyn jasap shyǵardy. 

 Oqýlyqsyz – oqý tul

Á.Beısenovanyń ǵylymı-pedagog­tik qyz­metiniń úlken bir salasy – Qazaq­stan­daǵy joǵary oqý oryndary men orta mektepter úshin oqýlyqtar men kómekshi quraldaryn, baǵdarlamalar men oqý-ádistemelik keshender shyǵarý isimen baılanysty. Kezinde ol aýdarýǵa qatysqan oqýlyqtar ishinde «KSRO-nyń fızıkalyq geografııasy», «Geografııany oqytý ádis­te­me­sinen praktıkalyq jumystar», «Materıkterdiń fızıkalyq geografııa­sy boıynsha baqylaý jumystary» sııaqty jáne orta jáne joǵary mektepterge arnalǵan A.N.Lavrıshevtiń «Ekonomıkalyq geografııa», «KSRO-nyń fızıkalyq geografııasy» atty kitaptar, ártúrli baǵdarlamalar men ádis­temelik quraldar da bar. Keıinnen Qa­zaqstan geografııasy boıynsha oqý­lyq­tar jazýǵa aralasty. Onyń qa­­­­ty­sýymen jazylǵan (Q.Karpekov, M.Qalıev, N.Moldaǵulovpen birlesip) orta mekteptiń 8-synybyna arnalǵan «Qazaqstannyń fızıkalyq geografııasy» 1992 jyldan 1999 jylǵa deıin úzbeı basylyp, qazaq, orys, ózbek, uıǵyr mektepterinde paıdalanyldy.

Álııa Sársenqyzy elimizdiń tarıhynda birinshi ret «Qazaqstannyń fızıkalyq geografııasy», «Ekologııa», t.b. oqý kýrs­tarynan elektrondy oqýlyqtar jasaýǵa tikeleı atsalysty jáne bul oqýlyqtar da qazaq, orys, ózbek, uıǵyr tilderinde basyldy. «Qazaqstannyń geografııalyq atlasyn» da jasady, al 2002 jyly qazaq, orys, aǵylshyn tilderinde jarııalanǵan bul atlas – mektep oqýshylary úshin ǵana emes, jalpy Qazaqstan tabıǵatyn bilýge qushtar kópshilik qaýym úshin de zor kómek bolǵany daýsyz. Joǵaryda atalǵandardan baıqaǵanymyz, ǵasyrlar toǵysy jyldarynan bastap-aq jaratylystaný ǵylymdary boıynsha Á.Beısenovanyń jetekshiligi arqyly asa kóregendikpen qazirgi úsh tuǵyrly til saıasaty máselesin júzege asyrýdyń qolǵa alynǵanyn kóremiz. Munyń naqty bir dáleli, 2000 jyldary akademık apaıymyz «Qazaqsha-oryssha-aǵylshynsha-túrikshe ekologııalyq túsindirme sózdik» pen «Jer týraly tehnıkalyq ǵylymdar termınderiniń qazaqsha-oryssha-aǵylshynsha sózdigin jasaýdyń negizgi problemalary» dep atalatyn irgeli zertteýlerin júrgizedi, nátıjesinde bular da jeke basylym retinde jaryqqa shyqty.

Qoǵamdyq isterdiń qozǵaýshysy

Á.Beısenova jastaıynan qoǵamdyq jumystarǵa belsendi atsalysyp kele­di. Ol Búkilodaqtyq geografııalyq qoǵam­nyń tekserý komıssııasynyń múshe­si, Qazaqstan geografııalyq qoǵa­my­nyń tóralqa múshesi bolyp saılanǵan. Qazaq ensıklopedııasynyń geografııa jónindegi redaksııalyq keńesiniń múshesi, Ulttyq Bilim akademııasynyń geografııa jónindegi oqý-ádistemelik keńesiniń tóraǵasy, 1998-2008 jylda­ry Prezıdent janyndaǵy «Otbasy jáne áıelder isteri jónindegi» ulttyq komıssııanyń múshesi boldy, qazir osy komıssııanyń Almaty qalalyq bóliminiń múshesi. Kezinde el astanasyn Aqmolaǵa kóshirý máselesinde biraz jurtshylyq buǵan ekiudaı, tipten, keıbireýler qarsy kóz­qarastaǵy pikirler de bildirilip jat­qan­da, akademık Á.Beısenova Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń bul bastamasyn al­ǵash qoldaǵandardyń sapynda boldy. Ol – elordanyń memleketimizdiń   geografııalyq ortalyǵy ǵana emes, onyń strategııalyq mańyzyn da ǵylymı tur­ǵydan jan-jaqty dáleldeı otyryp, óziniń tııanaqty oıyn elimizdiń bas gazeti betinde jarııalaǵan bolatyn. Al Álııa Sársenqyzynyń sońǵy jyldar­­daǵy ǵylymı-zertteý ju­mys­ta­ry geografııanyń ekonomıkamen ózara baılanysyn zerdeleýge, qazaqstandyq patrıotızmdi ornyqtyrý men «Máńgilik el» búkilhalyqtyq ıdeıasyn «Qazaqstan – 2050» Strategııasy aıasynda júzege asy­rý jolyna baǵyttalǵan, ári onyń osy atalǵan máseleler boıynsha jáne bi­lim berýdiń qoldanystaǵy oqý baǵdar­lamalaryna máńgilik el qundylyq­taryn engizý jaıly da qomaqty eńbekteri ja­ryq kórýde.

Jalpy, Álııa Sársenqyzy Beıse­no­vanyń ǵylymı-shyǵarmashylyq, qoǵam­dyq isteri syrt elderge de málim. Ol Máskeýde, Sankt-Peterbýrgte, Bakýde, Tashkentte, Bishkekte, Kıevte, Qazanda jáne t.b. qalalarda talaı ret ǵylymı konferensııalar men sımpozıýmdarǵa qatysyp, baıandamalar jasady. Sonymen qatar alys shetelderde, máselen, Ulybrıtanııa, Mysyr, Sırııa, Lıvan, Grekııa, Túrkııa, AQSh, Italııa jáne taǵy basqa memleketterde geografııanyń teorııalyq jáne ádistemelik problemalary jaıly oı-pikirin sheteldik ǵalymdar arasynda talqylady. Sonyń bir dáleli, 1999 jyly AQSh astanasy – Vashıngtonda áıelder qozǵalysynyń jıynynda jasaǵan baıandamasy arnaıy maqtaý qaǵazben atap ótildi. Qazaq­s­tan ekologııasyn zertteý salasyn­daǵy qundy eńbekteri úshin Amerı­ka­­nyń bıografııalyq ınstıtýty Á.Beıse­no­va­ny «2006 – jyl áıeli» dep tanyp, arnaýly medalmen marapattady.

Tájirıbeli tálimger-ustaz, ári ádis­ker-ǵalym Álııa Sársenqyzy ǵylymı-pedagogtik iske asa shynaıy berilgen, mańaıyndaǵy adamdarǵa óte meıirimdi, árqashan qolushyn berýden tartynbaıtyn, adamgershilik qasıetteri mol, jan-jaqty jarasymdy jan.

Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedago­gı­kalyq ýnıversıteti

«Jaratylystaný jáne geografııa» ıns­tıtýtynyń ujymy atynan:

K.KAIMÝLDINOVA,

ınstıtýt dırektory, g.ǵ.d., professor,

A.SAǴYNDYQOV,

dırektordyń orynbasary, p.ǵ.k., professor,

T.ÝVALIEV,

«Eltaný jáne týrızm» kafedrasynyń dosenti