Jaqynda respýblıkalyq «Shetel arhıvteri men qorlaryndaǵy Uly dalanyń tarıhyna jáne mádenıetine qatysty arheografıkalyq jumystar» atty joba sheńberinde ǵalymdar men arhıv qyzmetkerleriniń toby Tatarstan astanasyndaǵy arhıvter qorlarynda aıǵa jýyq jumys istep oraldy. Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Ǵalııa Shotanova jetekshilik etken toptyń quramynda belgili tarıhshy, Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Búrkitbaı Aıaǵanmen birge Qostanaı oblystyq aqparattandyrý, memlekettik qyzmet kórsetý jáne arhıvter basqarmasynyń arhıv jumysy jáne ádistemesi bóliminiń basshysy Saltanat Tashanova da bolǵan edi. Onymen bizdiń tilshimiz oljaly sapar týraly áńgime órbitti.
– Saltanat Nurtasqyzy, jalpy biz áńgime bastamaı turyp-aq oqyrmanymyz sapar sebebin sezgendeı dep bilemin. Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaev óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynyń jalǵasy bolyp tabylatyn «Uly dalanyń jeti qyry» degen maqalasynda qadaý-qadaý 6 jobany júzege asyrý kerektigin nyqtaǵan bolatyn. Elbasy aıtqan jobanyń biri jeti jylǵa laıyqtalǵan «Arhıv – 2025» jobasy edi ǵoı. Bul jumys qalaı jalǵasyp keledi?
– Iá, sapardyń túpki sebebi de, maqsaty da Elbasy maqalasynan týyndaıdy. Elbasy Nursultan Nazarbaev maqalasynda ózi jas urpaqtyń týǵan elge, ata-babamyz muraǵa qaldyrǵan keń-baıtaq jerge degen patrıottyq sezimdi tárbıeleý maqsatyn qoıady ǵoı. Al «óziniń tegin, túp-tamyryn, tarıhyn umytqan urpaq ózin bolashaqta eń basty qundylyqtarymyzǵa ıe ekenin sezine ala ma, joq pa?» degen suraq zııaly qoǵamdy oılandyrady. Bizdiń tarıhymyzǵa baılanysty kóptegen derek ózge elderdegi arhıv qorlarynda jatqany belgili. Sondyqtan Nursultan Ábishuly «ejelgi dáýirden qazirgi zamanǵa deıingi kezeńdi qamtıtyn barlyq otandyq jáne sheteldik muraǵattar dúnıesine eleýli irgeli zertteýler júrgizý úshin» «Arhıv – 25» jobasynyń iske qosylýy qajettigin aıtqan bolatyn. Tarıhymyzdy túgendeýde arhıvtik qujattardyń orny erekshe.
Qazaqstan Respýblıkasynyń «Ulttyq arhıv qorlary men arhıvter týraly» zańynda da tarıhı muralardy Qazaqstannan tys jerlerdegi arhıvterden qazyp alyp, onyń kóshirmesin elge ákelý isine basymdyq berilgen edi. Elbasy bul týraly oıdy «Tarıh tolqynyndaǵy halyq» kitabynda da aıtqany belgili. 2000 jyldardyń basynda tarıhshylardyń, arhıv mamandarynyń Iran, Úndistan, Túrkııa, Qytaı, Reseı, Ulybrıtanııa, Germanııa, Mysyr jáne О́zbekstan elderine memlekettik deńgeıdegi ekspedısııa uıymdastyrǵany belgili. Kóptegen qundy jádiger Otanymyzǵa qaıtyp oraldy. Degenmen barlyq eldegi arhıv qorlary túgel qaraldy, materıaldar túgel keldi dep aıta almaımyz. Joǵymyzdy túgendeý úshin tarıhshylar men arhıv qyzmetkerleriniń mańdaı terin tógetin jumystary jetkilikti. Sondyqtan «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynan bastaý alǵan bul sapar burynǵy jumystardyń jalǵasy hám jańǵyryǵy dep bilgenimiz abzal.
Sońǵy eki jylda quramynda tarıhshy ǵalymdar jáne arhıv qyzmetkerleri bar ǵylymı ekspedısııalar shetel arhıvterine belgili joba boıynsha shyǵyp keledi. Bıyl ekspedısııalar Reseıdiń Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Omby, Orynbor, Astrahan qalalary men Túrkııa jáne Iranǵa bardy. Jaqynda ǵana bir ekspedısııa Vengrııadan oraldy. Olardyń quramyna tarıhshy ǵalymdarmen qatar Memlekettik jáne Ulttyq ortalyq arhıvter qyzmetkerleri kirdi. Tek Tatarstanǵa barǵan osy ekspedısııanyń quramyna óziniń ókilin qosýǵa óńirler arasynan Qostanaı memlekettik arhıvine ǵana mursat berdi. О́ıtkeni bizdiń Qostanaı oblysy Tatarstan Respýblıkasynyń memlekettik arhıvimen burynnan iskerlik, áriptestik qarym-qatynas ornatqan. Ekinshiden, shekaradaǵy oblys bolǵandyqtan Reseıdiń irgeles oblystarymen qatar, Qazanmen de tarıhı baılanysymyzdyń izi saırap jatyr.
– Ekspedısııalyq top múshelerin Qazan qalasyndaǵy arhıvterde qandaı máseleler boıynsha qujattar qyzyqtyrdy?
– Halqymyz ben memlekettiń tarıhy úshin kez kelgen qolǵa túsken tarıhı qujat altynmen para-par emes pe? Qazan qalasy HVII-HIH ǵasyrlarda saıası, bilim men mádenıettiń iri ortalyǵy boldy. Qazaq dalasyndaǵy bilim berý, aǵartý jumystarynda jáne din taratýda Qazan qalasynyń mańyzy úlken bolǵanyn tarıhtan bilemiz. Bizdi qazaq jerine qatysty saıası-áleýmettik, saýda-ekonomıkalyq, mádenı qarym-qatynastarynyń, damýynyń jáne Reseı ımperııasy din saıasatynyń tarıhyna qatysty qujattar qyzyqtyrdy. Tatarstannyń arhıv qorlarynan kóp dúnıemizdi tabarymyzǵa senimimiz zor boldy. Bizdiń arheografııalyq ekspedısııa músheleri 20 kún boıy Qazan qalasyndaǵy arhıvtik qorlar men kitaphanada otyryp, tarıhı qujattardy súzgiden ótkizgendeı izdestirdi. Jumystyń alǵashqy kúnderin Tatarstan Respýblıkasynyń memlekettik arhıvi qorynyń jáne Qazan ýnıversıtetiniń Lobachevskıı atyndaǵy kitaphanasyndaǵy tarıhı qujattar katalogyn qaraýdan bastadyq.
– Sonymen tapqan oljalaryńyz qandaı?
– Osynsha kún kóz maıymyzdy taýysqanda oljamyz bar ekendigin de qýana aıtar edim. Barlyǵy 1700 bet bolatyn dúnıe ákeldik. Onyń ishinde Tatarstan memlekettik arhıviniń saqtaý qoryndaǵy 54 birlikten, Qazan ýnıversıtetiniń Lobachevskıı atyndaǵy kitaphanasynyń sırek qoljazbalar men kitaptar qorynan 3 birlikten tapqan 791 paraq qujaty tikeleı ózimniń taýyp ákelgenim. Tapqan qujattarymyzdyń mazmunyna qatysty aıtar bolsaq, árıne qyzyqty materıaldar bar. Mysaly, Qazan ýnıversıtetiniń kitaphanasyndaǵy sırek qoljazbalar men kitaptar qorynan II Ekaterına patshaıymnyń 1789 jyly qyrǵyz-qaısaq ordasynyń bodandyqqa adaldyǵy úshin bergen alǵysyn, II Ekaterına patshaıymnyń 1771 jyly 17 qańtarda Nuraly hanǵa qalmaqtardyń narazylyq bas kóterýine jol bermeý týraly jazǵan hat-habarlamasyn, 1829 jyldyń 29 mamyrynda Orynbor general-gýbernatorynyń Jantóre Jáńgirov sultanǵa alǵys hatyn taptyq. Tatarstannyń memlekettik arhıvinen qazaq tarıhyna belgisiz qujattar tabylyp, onyń kóshirmesi alyndy. Mysaly, onyń ishinde Altyn Orda hany Mahmýdtyń Osman ımperııasynyń sultany Fatıh Mehmedke jazǵan hatyn erekshe aıtar edim. Onda ol han taǵyna otyrǵanyn habarlap jáne kerýen saýdasyn retke keltirip, tatý kórshilik qatynasty jalǵastyrýdy usynady. Tabylǵan qujattardyń mańyzy olardyń tarıhı oqıǵalarǵa, handarymyz ben batyrlarymyz tarıhyna janama aıǵaq, tarıhı shyndyqty baıyta túsetindiginde dep bilemiz. Taǵy bir qujat bizdiń nazarymyzǵa birden ilikti. 1-shi qorda Qazan gýbernatorynyń kanselıarııasy: Qazan jandarm basqarmasy bastyǵynyń jyl saıyn qazaq dalasyna qazaq balalarynyń saýatyn ashý úshin olardy oqytýǵa jiberiletin musylman medresesi tárbıelenýshileri týraly habary. Onda Qazan jandarm basqarmasy bastyǵynyń tatar balalarynyń qazaq tilinde oqýy jáne qazaq tilindegi basylymdar týraly baıandaǵan jazbasy bar. Qazan oqý okrýginiń qamqorshysy degen 92-shi qorda qyzyqty málimetter kezdesedi. 1876 jyly 27 mamyrda Orynbor gımnazııasynyń pansıonerleri qyrǵyzdar (qazaqtar) Aldııarov pen Chývakovqa Qazan veterınarlyq ınstıtýtynda stıpendııa taǵaıyndaý týraly buıryqtyń qoljazba mátini saqtalǵan. Sonymen qatar Astrahan áskerı gýbernatorynyń qyrǵyz (qazaq) turǵyndardy salystyrmaly túrde gımnazııaǵa alý týraly jazǵan mátini bar eken. 1844 jyly 31 sáýirde Jáńgir han Bókeevtiń musylman zańtaný basylymyn shyǵarý jónindegi ótinishin jetkizgen habarlamasyn da aldyq.
– О́tken ǵasyrdyń basynda Qazan qalasyndaǵy baspalardan qazaq aqyndarynyń kitaptary shyǵyp turǵany belgili. Bul oraıda ne kezdesti?
– Iá, Qazan qalasynyń ótken ǵasyrlarda halqymyz rýhanııatyna, ádebıetine áser-yqpaly tıgeni ras. Qazan ýnıversıtetiniń Lobachevskıı atyndaǵy kitaphanasynyń sırek qoljazbalar jáne kitaptar qorynda qazaq halqynyń maqal-mátelderin, ańyzdary men ánderin, ertegilerin, qazaqtardyń salt-dástúrleri, rıtýaldyq salttaryn taptym. Ony ýaqytynda jınatqan-aý dep oıladym. Árkimniń ótkizgeni baıqalady. Buryn zertteýshiler qaraǵan bolýy kerek, arab grafıkasymen jazylǵan qoljazbalar orys jáne tatar tilderine aýdarylypty. Onyń bireýinde ǵana 1878 jyly jazylǵandyǵy bar, qalǵandarynda datasy qoıylmaǵan. Sosyn Mirjaqyp Dýlatovtyń Ýfa qalasynda 1910 jyly basylyp shyqqan «Oıan, qazaq!» kitabynyń aýdarmasy týraly stattyq keńesshi Smırnov degenniń baıandamasy, baspa isi jónindegi Qazan ýaqytsha komıtetiniń múshesi N.F.Katanovtyń M.Dýlatov kitabynyń zııany men oǵan tyıym salý týraly jazbalary búgingi zertteýshiler úshin de, jalpy jurtshylyq úshin de qyzyqty dúnıe dep oılaımyn. Biraq tabýyn tapsam da, qarjyǵa baılanysty qujattar kóshirmesin ala almadyq.
– Qujattar qaraýda, tabýda jáne onyń kóshirmesin alýda belgili bir qıyndyqtar boldy ma?
– Qıyndyqtar bolmaı qalǵan joq. Aldymen arhıvterdegi bizdiń halqymyz tarıhyna qatysty HIII ǵasyrdan HH ǵasyrdyń basyna deıingi materıaldardyń deni arab qarpimen jazylǵandyqtan, oǵan bizdiń tisimiz batpady. Bizdiń ekspedısııa músheleriniń aldyna tek buryn tabylmaǵan, kóshirmesi alynbaǵan, beımálim bolyp kelgen qujattardy tabý men onyń kóshirmesin alý mindeti qoıyldy. Biz saparǵa shyǵar aldynda qolda ne bar, ne joq degen máseleni baıyptap alǵanbyz. R.Súleımenov atyndaǵy Memlekettik arhıvter qory, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtyndaǵy Tatarstannan halqymyzdyń tarıhy men mádenıeti tarıhyna qatysty buryn ákelingen materıaldar talqylandy, tekserildi. Sonymen qatar «Istorııa Kazahstana v zarýbejnyh arhıvah (HVIII-HH vv.)» atty aqparattyq anyqtamanyń VI tomynda Tatarstannan ákelingen qujattar tizimi berilgen, ony da nazarǵa aldyq. Sondyqtan aldymyzdan shyqqan materıaldyń barlyǵyn birdeı shetinen ala bergen joqpyz.
– Úlken is bitirip qaıtqan ekensizder. Endi ákelgen qujattardyń aldaǵy jaǵdaıy ne bolady?
– Kelesi jyldan bastap ákelgen qujat kóshirmeleri óńdeýden ótedi. Memlekettik komıssııa barlyǵyn qabyldap, bolashaqta sıfrlanǵan bir tizimge ótedi. Bolashaqta memlekettik jáne ulttyq arhıvterden kez kelgen zertteýshi eshqaıda shyqpaı-aq, tarıhı qujattardy taýyp paıdalanady. Tarıhymyz solaı túgendene beredi.
Áńgimelesken
Názıra JÁRIMBET,
«Egemen Qazaqstan»
QOSTANAI