«Úrjar hanshaıymy» Tarbaǵataıdyń tamyry tereńde ekenin tanytty

«Úrjar hanshaıymy» Tarbaǵataıdyń tamyry tereńde ekenin tanytty

Sársenbi, 19 maýsym 2013 2:20

Kún shyǵystan shyǵady. О́rkenıettiń aq tańy da shyǵystan bastaý alǵan. Qynjylatynymyz, sózimizge óre túregelip, dálel suraıtyndar tabylady. Qur lepes emes, dálel degenińiz soqyrǵa taıaq ustatqandaı, dala tósinde shashylyp jatyr. Ásirese, shyǵys óńirinde. Tek jınap alý kerek. Áredik jaqpartastarda, taý qoınaýlarynda kózge shalynǵany bar, jer qyrtysynda jasyrynyp jatqany qanshama?! Bilgenge, shyǵys – kóne túrki mádenıetiniń temirqazyǵy. Alǵashqy kóshpendiler dáýiriniń ot jaqqan oshaǵy.

 

 

Sársenbi, 19 maýsym 2013 2:20

 

Kún shyǵystan shyǵady. О́rkenıettiń aq tańy da shyǵystan bastaý alǵan. Qynjylatynymyz, sózimizge óre túregelip, dálel suraıtyndar tabylady. Qur lepes emes, dálel degenińiz soqyrǵa taıaq ustatqandaı, dala tósinde shashylyp jatyr. Ásirese, shyǵys óńirinde. Tek jınap alý kerek. Áredik jaqpartastarda, taý qoınaýlarynda kózge shalynǵany bar, jer qyrtysynda jasyrynyp jatqany qanshama?! Bilgenge, shyǵys – kóne túrki mádenıetiniń temirqazyǵy. Alǵashqy kóshpendiler dáýiriniń ot jaqqan oshaǵy.

 

«Altyn shyqqan jerdi belden qaz»

«Bir joq bir joqty tabady», degen tegi ras. Osydan eki-úsh jyl buryn Úrjar aýdanyndaǵy Taskesken – Baqty avtojoly kúrdeli jóndeýden óte bastady. Osyǵan oraı, Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń ǵylymı ekspedısııasy jol boıynda zertteý jumystaryn júrgizdi. Elimizdiń tarıhı-mádenı eskertkishterdi qorǵaý týraly zańnamasyna sáıkes, kim-kimge bolsyn qurylys kezinde tabylǵan eskertkishterdi saqtaý, búldirmeý mindetti hám tıisti mekemeler men arheo­logtarǵa habarlanýy qajet. Erte zamandardaǵy kóptegen eskertkishter týraly eshqandaı jazba derekter bolmaıdy. Arheologııalyq barlaý arqyly anyqtalǵan eskertkishter tizimge alynyp otyrady. Úrjar aý­da­nyn­daǵy qazba jumystary joldy keńeıtý kezinde búliný qaýpi bar eskertkishterdi zertteý­den bastalǵan edi. Jol jóndeýshilerge tirkeýge alynǵan ar­heologııalyq es­kertkishterge zaqym keltirmeý týraly al­dyn ala eskertilgen bolatyn.

Ulttyq Ǵylym akademııasynyń kor­­respondent-múshesi, tarıh ǵylym­darynyń doktory Baýyrjan Baıtanaev basqaratyn Á.Marǵulan atyndaǵy Ar­heologııa ınstıtýtynyń ǵylymı ekspedısııa­sy júrgizgen josparly zertteýler nátı­jesinde atalǵan jol boıynda eki qorǵan tabyldy. Onyń biri jerge kómilgen, biri taspen jabylǵan eken. Alǵashqy qorǵannan jartymdy dúnıe kezdespegen soń arheologtar ekinshi qorǵanǵa aýy­sypty. Ekeýiniń arasy shamamen jeti shaqyrymdaı bolady. Bıyl osy eskert­kishterdi qazý jumystarynyń ekinshi kezeńinde otandyq ǵylym qorjyny úlken oljamen tolyqty.

Jalpy, Úrjar óńiri arheologııalyq zertteýlerden múlde tys qalmasa da ken­jelep kele jatqany ras. Osy jaıttardy eskergen bolýy kerek, elimizdiń Arheologııa ınstıtýtynyń dırektory Baýyrjan Baıtanaevtyń basqarýymen arnaıy ekspedısııa jasaqtaldy.

Eleýsiz, topyraq qabatynan kóriner-kórinbes bolyp jatqan tas qorǵandy 2011 jyly kerekýlik arheolog Tımýr Smaǵulov tizimge alyp, tirkegen bolatyn. Bıyl Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýty qurǵan ekspedısııaǵa da osy ǵalym jetekshilik etip keledi. Zert­teýshi-ǵalymdar men arheologtardyń aptap ystyq astynda, sýyq jel ótinde júrgizgen qajyrly eńbegi esh ketken joq. Mamyr aıynda jasaqtalǵan ekspedısııa jumystarynyń arqasynda tas joldyń boıyndaǵy Laıbulaq jáne Jańatilek aýyldarynyń orta tusyndaǵy qorǵannan jas qyzdyń múrdesi tabyldy. Qazba jumystarynyń dál osy jerden bastalýy birinshiden, tyńǵylyqty  arheologııalyq barlaý arqyly múmkin bolsa, ekinshiden, atalǵan eskertkishke jol jóndeý jumystary kezinde teh­nogendik qaýip tóngen bolatyn. Sondyq­tan, qorǵan kezek kúttirmeıtin qatardaǵy eskertkish retinde qazyla bastady. Nátıjesi barsha halyqty tańǵaldyryp otyr. Dálirek aıtqanda, qorǵannyń 1,7 metr tereńdiginen jas qyzdyń múrdesi qoıylǵan tas sarkofag shyqty. Eń qyzyǵy, myqty tas qabyrǵalarmen qorshalǵan qorǵannan jas qyzben birge qoıylǵan keramıkalyq jáne aǵash ydys­tarmen, qoı súıegimen qatar altyn áshekeıli bas kıimniń tabylýy bol­dy. Saq kósemderiniń saltanatty sáý­kelesine uqsas jádiger qyz múrdesiniń bıleýshiler áýletinen ekenin aıǵaqtaıdy. Bul erte zamandaǵy jerleý, ádet-ǵuryp dástúrinen, kıim mádenıetinen, dinı nanym-senim jaıynan qundy derekterge keneltip tastaǵany daýsyz.

Qazir barlyq baspasóz osy jańa­lyqty jar salyp, ǵylymı áleýmetten súıinshi surap jazýda. Degenmen, birqatar basylymda «Úrjar hanshaıymy» atanǵan arheologııalyq oljanyń ómir súrgen kezeńin aıtýda úlken qatelik ketkenin ańdadyq. Árıne, aqparattyń jaryq jyl­damdyǵyndaı jedel júıtkigen zamanynda asyǵystyqqa boı aldyrǵan áriptesterimizdi kinálaýdan aýlaqpyz. Biraq, bázbireýler tarıhymyzdyń qaınar kózin kelte qylarǵa kinárat tappaı otyrǵanynda, bizdiń zamanymyzǵa deıingi IV – III ǵasyrlarda ǵumyr keshken han­shaıym­nyń jasyn mıládı dáýirge teli­geni­miz tarıhtyń qundy paraǵyn ǵasyr­lar­men qosa jyrtyp tastaǵandaı áser etti.

«Eshten kesh jaqsy». Biz áńgimeles­ken, atalǵan qazba jumystarynyń basy-qasynda bolǵan tarıhshy Amantaı Isın:

– Qazaq baspasózinde hanshaıym ómir súrgen dáýirdiń qate kórsetilgenine qyn­jyl­dyq. Onyń ústine jańylys derek­ti meniń sózim qylyp keltirgeni jaýap­syzdyq dep esepteımin. Munda mek­tep qabyrǵasynda qalyptasatyn ýaqyt­namalyq túsinikti eske alsa da jeter edi. Qola ǵasyry – b.z.d. úsh myń­jyl­dyqtyń ekinshi jartysy – b.z.d. bir myń­jyl­dyqtyń basy. Al, Úrjar eskertkishi b.z.d. IV-III ǵasyrlarǵa jatady dep al­dyn ala boljadyq. Bul – erte temir zama­nynyń sońy. «Úrjar hanshaıymy» – ǵun-úısin zamanynyń ókili bolyp shy­ǵýy da yqtımal. Osy oılarymyzdy áý basta qazba jumystary bastalǵanda aıtyp edik. Sondyqtan, tarıhı ýaqyttyń baspasózde burmalanyp ketkenin aýyr qabyldadyq. Kerek deseńiz, munyń bári qazaq baspasóziniń bedeline, aqparatty dál jetkizý qabiletine nuqsan keltiretin dúnıe, – dedi.

Qosh. «Jańylmaıtyn jaq, súrinbeıtin tuıaq bolmaıdy». Basylymdarda bul jaıt qaıtalanbaıdy dep oılaımyz.

«Tas sarkofagtyń betindegi taqta tastary alynyp, bıik tóbeli bas kıim kóringende qazaqtyń múıiz bederli oıý-órneginen aýmaı qalǵan altyn japsyrmalar kózge ystyq tartyp, jarqyrap shyǵa keldi. Bári óz ornynda, qozǵalmaǵan dese bolady. Bas súıeginde tas ornatylǵan sym syrǵa, bas kıiminen tómen qaraı salbyraǵan altyn salpynshaqtar – bári ǵajap ta ádemi kóne álemdi elestetti. Aýyr salmaqty altyn áshekeıler tipti ertede, erte temir zamanynyń bas kezeńine tıesili. Keıinirek, myna «Úrjar hanshaıymy» zamanynda jeńil, qańyltyr altyn qoldanylǵan. Sebebi, altyn bul zamandarda altyn aqsha úshin mol qoldanyla bastaıdy», deıdi alǵashqy áserinen áli aryla almaı júrgen ǵalym.

Qazba ornynan segiz shaqyrym jerde Altynshoqy atty aýyl bar. Ekspe­dı­sııa músheleri qazba jumystary ke­zinde atalǵan aýylda turǵan eken. Eldi­ me­kenniń Altynshoqy atalýynda da bir gáp bar sııaqty. Qaıbir zamandarda altyn tabylǵandyqtan atalýy da múmkin. Qalaı bolǵanda da, Altynshoqynyń óz atyn dáleldep shyqqanyna tańdanbasqa bolmaıdy.

Qazirgi kezde «Úrjar hanshaıymyn» elimizde tabylǵan besinshi «altyn adam» dep áspetteýshiler kóp. О́ıt­keni, buǵan deıin Esik, Araltóbe, Shilikti, Taldydan tabylǵan «altyn adamdar» legi Laıbulaqqa kelip toqtady. Amantaı Isın­niń sózine súıensek, mundaı tujy­rymmen kelisýge de, kelispeýge de bolady. О́ıtkeni, ǵylymı ortada munyń birin «altyn adam» uǵymyna jatqyzsa, ekinshisin jatqyzbaıdy. Mysaly, Shilikti men Taldyda adam súıekteri shashyrandy túrde kezikken edi.

Taǵy bir aıta keterligi, patsha áý­le­tine jatatyn bılik belgisimen Esikte tabylǵan áıgili «altyn adam» men «Úr­jar hanshaıymy» óte uqsas. Al, Úrjar hanshaıymynyń zamany Tumar patshaıymnyń ýaqytynan keıinge jatady. Hanshaıym jerlengen jerde aǵashtan jasalǵan ydys jáne tabaq saqtalǵan. Bul – radıokómirtegi ádisimen hanshaıymnyń ómir súrgen ýaqytyn naqty anyqtaýǵa múmkindik beredi.

Kemel Aqyshevtan keıin Esik qor­ǵanyndaǵy altyn adamnyń 20 paıyzǵa jýyǵyn, Berel qorǵanyndaǵy jyl­qy­­lardy túgelimen, Reseıdiń Arjan qor­ǵanyndaǵy jolbarys terisin jamylǵan kıimdi jańǵyrtqan belgili arheolog-res­tavrator Qyrym Altynbekov qor­ǵannan altyn bas kıimdi múrde tabylǵan zamatta jetken bolatyn. Ol qazba jumystary basynda birneshe kún bolyp, múrdeni konservasııalaý jáne tutas kúıinde topyraǵymen birge qıyp alý jumystaryna basshylyq jasady. «Úrjar hanshaıymy» Almatyǵa jetkizilgen soń, belgili restavrator zerthana jumystaryna kiristi.

Búginde Úrjar hanshaıymynyń dene­sin ǵylymı saraptaýdan ótkizýge kóz tigip otyrǵandar jeterlik. Bul jumystar kezek-kezegimen júzege asyrylady deıdi mamandar. Jaratylystaný ǵylymdary da óz tujyrymdaryn jasamaq. Jalpy, kópshilikti hanshaıym múrdesiniń zertteý jumystarynan soń qaıtadan jer qoınyna tapsyrylatyndyǵy nemese murajaıda saqtalatyndyǵy mazalaıdy.

– Otandyq arheologııada, onyń tegi bolyp tabylatyn keńestik, odan arǵy patshalyq zamannyń arheologııasynda qazyp alyp, zertteýge áketilgen  súıekti qaıta jerleý dástúri joq. Negizinde, bul – ózekti másele. Zerttelip bolǵan soń murajaıǵa qoıylmasa, erte zamandardyń bolsa da, adam súıekteri alynǵan jerine qaıtadan tabystalsa deısiń. Alaıda, oǵan qalyptasqan ǵylym dástúri bóget, – deıdi Amantaı Isın.

Tarıhshydan «Úrjar óńirinde tabıǵat raıy buzyldy dep jatyr. Munyń shynymen osy oqıǵaǵa qatysy bar ma?» dep suraǵan edik.

– Biz ǵylymı kózqarastaǵy adamdarmyz. Ondaı baılanys joq. Arheologtar dalada eńbek etedi ǵoı. Daýyl da, qalyń nóser de jumysqa bóget bolyp jatady. Qajyǵan kezde oıǵa ár nárse kele beredi. Jýrnalıster mundaıda ásirelep jetkizýge sheber, – dedi ol kúlip.

Amantaı Isınniń aıtýynsha, Laı­bulaq aýyly mańyndaǵy qazba ju­mys­ta­ry aıaqtalyp, bul kúnde Úrjar aýda­ny­nyń basqa da eskertkishteri zerttele bas­tady. Qazir arheologtar Tamdy ózeniniń boıynda zertteýler júrgizip jatyr.

Osy rette qazba jumystarynyń qaharmandaryn atap ótý oryndy sııaqty. Ekspedısııa jetekshisi Tımýr Smaǵulov pen tarıhshy Amantaı Isınnen ózge ǵylymı qyzmetkerler qatarynda arheo­log ári sýretshi Georgıı Peresvetov, jas arheolog Talǵat Aılybaev, qazýshy arheologtar retinde Semeı memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń 11 stý­denti, Semeıdegi «Jas Ulan» lıseı-ın­ternatynyń 2 oqýshysy ju­mys­tardyń bar aýyrtpalyǵyna tótep berdi. «Úrjar hanshaıymy» arheo­logııalyq jańalyǵy ashylǵan soń Pavlodardan 3 jas arheolog kelip qosyldy. Emil ózeni boıy men Eltaı aýyly mańyndaǵy eskertkishterdi barlaýǵa Semeıden Qusmilııa Nurqasymov, Úrjardan Orazambaı Bekbaev qatysty. Ekspedısııanyń kólik júrgizýshileri – Borıs jáne Saǵıdolla. Ǵylym júgin arqalaǵan osyndaı erlerdiń tolaıym eńbegine súısine bilsek, qanekı?!

Kóne jazýlar men qorǵandar ordasy

Biz týǵan ólkeniń ár tasynyń kó­leń­kesinde tunǵan tarıh taspasy jatqanyn túısine biletin kez keldi. Áıtpese, ór­kenıetti ózi kóterip ákelgendeı mem­lekettik tarıhymyzdy bilmestik, bilýge yntasy joqtyq hám ulttyq uıysýymyzǵa syna qaqqysy keler áreketter baıqalmaı qalǵan emes.

Úrjar hanshaıymy týraly súıinshi habardy estigende ortamyzda joq, kórnekti túrkolog Altaı Amanjolovpen osydan úsh jyl buryn keń áńgimeleskenimiz eske tústi. Til ǵylymynyń bilgiri Sár­sen Amanjolovtyń ózi baýlyǵan bel balasy – Altaı Amanjolov túrko­logııa ǵylymyna ózindik qoltańba qal­dyrdy. Ákeli-balaly túrkologtar 1956 jyly Shyǵys Qazaqstandy aralap, Tarbaǵataıdaǵy Lasty ózeniniń boıyndaǵy Buǵytasqa kelipti. Buǵytasta bederlengen petroglıfter, ańdardyń túrli sýretteri Máskeý memlekettik ýnıversıteti fılologııa fakýltetiniń úshinshi kýrsynda oqyp júrgen jas Aman­jolovtyń júregine ot jaqsa kerek. Babalar órkenıetine ińkárligi erte oıanǵan kórnekti ǵalymnyń oqyǵan kóne túrik sózderi óte kóp. Oılap otyrsaq, sonyń basym bóligi shyǵys óńirindegi balbal tastarǵa, túrli buıymdarǵa qashap jazylǵan eken.

Máselen, Marqakólden «Aı elık ıýrty» degen kóne túrik sózi tabylypty. Altaı Amanjolovtyń oqyǵan sózderine kelsek, «Elık» – han nemese bıleýshi degen maǵynany beredi. «Iýrty» – turaǵy, jurty degenge keledi. Kóne túrik sózinen qazaqshaǵa aýdarǵanda «Aı bıleýshiniń jurty» degen maǵynany bildiredi.

Sol sııaqty Jarma aýdanynan ta­byl­ǵan «abam» sózi «atam» maǵynasyna jaqyn. Bul qazirgi «babam» sóziniń túr­lenýge deıingi túri bolýy da múmkin.

Ertis ózeni boıynan da osy sııaqty bir­neshe kóne jazý kezikken eken. 1969 jy­ly arheolog F.Arslanova Shemonaıha aý­danyndaǵy qorymdardyń birinen qy­taıdyń qola aınasyn tapqan bolatyn. Qa­zirgi kezde О́skemendegi murajaıda saqtaýly turǵan aınada kóne túrki jazýy jazylǵan. Muny Altaı Amanjolovtyń aldynda eki-úsh ǵalym oqyǵan eken. Ǵalym sál túzetýler engizipti. Aınanyń ishki jıeginde «ıebchi ıegren arlý» dep jazylǵan, muny aýdarǵanda «jebeýshi jıren qyzyl kúreń aıdahar» degen sóz shyǵady. Bul sol zamandaǵy irgeles otyrǵan túrkiler men qytaı ulysynyń qoıan-qoltyq qarym-qatynasynan habar beretin sııaqty. О́ıtkeni, qytaı jurty aıdahardy qasterleıtini belgili. Al aınanyń syrtqy jıeginde «ishi kúnisin eser, quty basar» delingen. Bul – «áıel kúnshildigin azaıtsa, quty qonady» degen maǵynany beredi. Búgingi «áıel – úıdiń quty» degen qazaq maqalymen úndes.

Kúrshim aýdanynan Júnisov esimdi muǵalim ózi tapqan tasmórdi ǵalym Aqseleý Seıdimbekkke ákelip kórsetipti. Sol kezeńde «Bilim jáne eńbek» (qazirgi «Zerde») jýrnalynyń redaktory bolǵan Aqseleý aǵamyz tasmórdi Altekeńe kórsetipti. Ony oqyǵanda «sech avyn» dep jazylǵany belgili bolady. Qazirgi tilge aýdarsa: «tańda da ýan» degen sóz shyǵady. Demek, kóne túrik sózi «ómirden ár nárseni tap ta, soǵan qýan, meıirlen» degendi meńzeıdi. Altaı Amanjolovpen Máskeýde qatar oqyǵan kórnekti sáýletshi Shota Ýálıhanov atalǵan sózderdi Almatydaǵy Respýblıka alańynda turǵan Táýelsizdik monýmentiniń qasyndaǵy mármár tastarǵa qashap jazdyrǵanyn bilemiz.

Altaı men Tarbaǵataıdyń arasy qaı­naǵan tirshilik ordasy bolǵanyna Úrjar hanshaıymy, Buǵytas petroglıfterimen birge taǵy bir kóne túrki jazýy dálel bola alady. 1935 jyly Qazaqstandy zertteý qoǵamynyń ekspedısııasy Úrjar aýdanyndaǵy Sasyqbastaý degen jerde qorym janynan aryq qazǵanda qytaıdyń bútindeı qola aınasyn tapqan eken. Sol jyly Lenıngradta ótken Qazaqstan kórmesinen qaıtarylmaı, Ermıtajdyń shyǵys bóliminiń qorynda saqtaýly turǵan aınada «er sýchýk osiz ólýg» degen kóne túrki jazýy jazylǵan. 1948 jyly Lenıngradta shyǵatyn «Epıgrafııa vostoka» atty jýrnalda qazaq pen qyrǵyz jerin kóp zerttegen arheolog A.Bernshtam osy sózdi jarııalaǵanymen, ózi oqı almapty. Atalǵan sózdi alǵash ret oqyǵan Altaı Amanjolov sózdiń «er-azamat sharap (ishý) – mezgilsiz ólim (ólý)» degendi bildiretinin jetkizedi. Bul – ejelgi qaǵıda, urpaqqa mıras bolyp qalǵan sóz, ósıet sııaqty. Sharapqa qarsy kúrestiń erterekte bolǵanyn, ata-babalarymyz Qytaıdan kelgen araq-sharap, esirtki sııaqty zııandy zattardy tutynbaýǵa shaqyrǵanyn bildiredi.

Ile ózeninen, Esik qalasy janynda «altyn adammen» birge tabylǵan kúmis tostaǵan syrtyndaǵy jazýlardyń barlyǵy b.z.d. VII-V ǵasyrlarǵa jatady. Iаǵnı balbal tastarda, taý-tasta, turmystyq buıymdarda kórinis tapqan kóne túrik álipbıi kóne grek, kóne fınıkın álipbılerimen atalas, tamyrlas bolyp keledi.

Kezinde odaqtyq ekspedısııany bas­qarǵan Sergeı Chernıkov Shyǵys Qazaq­stan ólkesin zertteýge kóp eńbek sińirdi. Qalbataý jartastaryna beınelengen ańdar men haıýanattar, salt attyly men jaıaý adamdar beınesin júıeli zerttegen S. Chernıkov bul sýretter men tańbalardy qola dáýiriniń sońǵy kezi men b.z.d. VI-I ǵasyrlarǵa jatqyzady. Onyń «Qola zamanyndaǵy Shyǵys Qazaqstan» atty eńbegi de bar. Mine, osyndaı kóne órkenıettiń izderi sýymaıtyndaı tasqa qashalyp turǵanda, mádenıetimizdiń máıegin parsy, ıran áleminen izdeıtinderge, kóńiline jaqpasa ulttyń tarıhı bastaýyn jazdyń qysqa tańyndaı sholaq qaıyrý bilimsizdik. Ol – sanany qul etedi.

Kórnekti tarıhshy, arheolog Zeınolla Samashevtyń eńbekterimen jurtshylyq tanys. Shyǵystyń Berelin, batystyń Saraıshyǵyn qaıta oraltqan bilikti ǵalym birde orta ǵasyrlyq arab tarıhshysy Ál-Gardızıdiń jazýy boıynsha, Ertis ózeniniń boıynda IH-HI ǵasyrlarda Qımaq memleketiniń úlken qalasy bolǵanyn aıtqanyn jadyǵa túıip qoıǵanbyz. Bul týraly akademık Bolat Kómekovtiń «Gosýdarstvo kımakov IH-HI vv.» degen irgeli kitaby da jaryq kórgen.

Altaıdyń tabıǵı baılyqtary álemge 3, 5-4 myń jyl buryn tanyldy. Altaıdan tabylǵan Berel, Tarbaǵataıdan tabylǵan Shilikti mádenıeti osynyń kórinisi. B.z.d. VIII-VI ǵasyrlarda Shiliktide úlken patshalyq bolypty. Onyń qorǵandary tabylyp jatyr. Al Berel – óte ozyq mádenıet. Tehnologııasy joǵary, metall qorytý, óndiris uıymdastyrýdy ıgergen.

Birde Zeınolla aǵamyzben áńgi­me­leskenimizde, Germanııanyń Bohým qalasyndaǵy Taý-ken murajaıynyń ǵalymdarymen birge 5 jyl boıy zertteý jumystaryn júrgizgenin aıtqan edi. Shyǵys Qazaqstandaǵy Qyzylsý ózeniniń boıynda Kishi Qarasý atty aýylda osydan úsh jarym myń jyl buryn bolǵan shahtalarǵa qazba jumystaryn júrgizip jatqanyn jetkizgen Zeınolla Samashev tereńdigi 10 metrge ketetin úl­ken taý-ken shahtalary, qonystary, me­taldy qorytatyn oryndary tabyl­ǵanyn aıtqan. Bir tańǵalarlyǵy, shah­tadaǵylardyń qonystarymen birge qaıtys bolǵandardyń jerlengen ornynda tas­tan jasalǵan barlyq qural-saımandary birge tabylypty. Mine, órkenıet qaıda jatyr?!

Áıgili qos ózen arasyndaǵy Meso­potamııadan tabylǵan qalaıynyń quramy Ertistiń boıynan shyǵarylǵan qalaıynyń quramymen birdeı bolatyndyǵy da bú­ginde biraz ǵalymnyń basyn qatyryp otyr. Qalaıysyz qola jasalmaıdy. Qo­la bolmasa, mystan jasalǵan muqym qu­ral muqalyp qalady… Endeshe, kúlli órkenıettiń kóne oshaqtaryna metall ılep, qural jasaýdy úıretýdi ótken bizdiń babalar bolyp shyǵady ǵoı.

Kóne altaılyqtar adamdy balzam­dap jerleý tehnologııasyn da jetik meńgergen. Iаǵnı bul – Mysyr per­ǵaý­yndaryna ǵana tán dúnıe emes. Al­taıdan óndiriletin bir mıneraldy ekige aıyrǵanda, bir jaǵynan qyzyl boıaý, bir jaǵynan synap bólinedi eken. Osy synap arqyly túrki jurtynyń qaharly qaǵandaryn balzamdaǵany belgili bolyp jatyr. Berel qorǵanynan tabylǵan denelerdi zerttegen mıkrobıologtar, polıgenetıkter de bul jaıttardy anyqtady.

Álbette, kóne Altaıdyń tarıh, adamzat damýyndaǵy oıyp alar orny týraly tarıhshylar, ádebıetshiler, mádenıettanýshylar, lıngvıster, taǵy basqa sala ókilderi kóp jazdy. Olardyń basym bóligi, bul mekenniń barsha ulysty qushaǵyna alǵan úlken ortalyq bolǵanyn aıtady. Kúlli túrki ulystarynyń glottogenezdik, etnogenezdik damý barysy myńdaǵan jyldar boıy júrgen atajurt – Altaı. Tipti, japondar men koreıler de óziniń túp mekeni osy óńirden taraǵanyn aıta bastady. Tývadaǵy – Arjan, Mońǵol jerindegi – Orhon, Altaıdaǵy – Berel, Tarbaǵataıdaǵy – Shilikti, Úrjardaǵy – altyn sáýkeleli hanshaıym… Ǵajap qoı!

Shyǵystan bastalyp, myń­jyl­dyq­tarǵa jalǵasqan mádenıetter jalǵasy kóp­tegen túrik halyqtarynyń tarıh sah­nasyna shyǵýyna járdem berdi. Moń­ǵol ólkesinen Qara teńizge deıin ulan-ǵaıyr qıyrdy alyp jatqan túrki ulys­tarynyń baıtaq keńistigi qanshama qoǵamdyq-áleýmettik kataklızmderge ushyrasa da túp mádenıetiniń tamasha úlgilerimen tańdandyryp keledi. Áli de tańdandyrady.

«Úrjar hanshaıymy» tabylǵanda oıǵa oralǵan osynaý dúnıeler sanamyzdaǵy rýhy bıik taýarıhty jańǵyrtyp, jan-dúnıemizdi taǵy bir silkintip tastady.

Dýman ANASh,

jýrnalıst.

Shyǵys Qazaqstan oblysy,

Úrjar aýdany.