Ádebıet alyby

Qazirgi oqyrmanǵa keıipkerdiń bir attaǵany bir oqıǵa bolyp turmasa, ishi pysady. Qazirgi oqyrman ádebı shyǵarmanyń tuzy ýdaı bolyp, buryshy aýyz kúıdirip, qasiretimen emes, ýytty­ly­ǵymen kózinen jas aǵyzary bolmasa nemese shynaıylyǵy shyńyraý-oılar­dan jarqyraı kórinip, ózine tartyp bara jatpasa, anaý-mynaý «súıdi-kúı­di» degenge asa áserlene qoımaıdy. Áser­lenýdiń óziniń bási bıiktep ketken zaman bul. Degenmen Ábish ǵulama osy sıfrly zamannyń sıqyrly sıpa­tyn óz shyǵarmalarynda osydan 30-40 jyl buryn-aq dál taýyp, HHI ǵasyr oqyrmandarynyń da talǵam-tuzdyǵyna laıyqty etkendigin baıqar edik. Laıyqty eteıin degendikten emes, qalamgerdiń oı-tujyrym galaktıkasynda bir ǵasyr­dyń ǵana emes, keler ǵasyrlardyń da másele­den de zor máseleleri shoǵyr-sho­ǵyr bolyp, ózine tarta jóneletin aýqym­dylyǵynda bolatyn. Qalamger mysal­ǵa keltir­gen maıda júris qumyrsqa men iri at­taıtyn pil kúlli tirshiliktegi jazyl­ǵan da, jazylmaǵan da zańdardyń orta­syn­da­ǵy adam áreketteriniń san ǵasyrlar qaıta­lanyp kele jatqan traektorııasyn kórse­te­di. «Kimge qandaı júris laıyq bolsa, solaı ǵana júre alady», deıdi jazýshy. Deıdi de ári qaraı: – «Oǵan kónbegen asaý júris­tiń bári burystyq. Burystyqqa tyıyrym bar. Burys attadyń-aq, myqtynyń aýzyndaǵy jemtik bop shyǵa kelesiń. ...Pil qurdym qumyrsqanyń muń-muqtajyn, qaıǵy-qasiretin qaıdan túsinsin. Eti selk etpesten tapap óte shyǵady. ...Nege óıte­di? О́ıtkeni – ol áýelden solaı». Ábish ǵulamanyń bul siltemesi – árkimdi iri bolýǵa umtyldyratyn ári úreıli, ári ár­kimdi qaırap jiberetin altyn Ereje. Bizdiń qazaq – sol qaıralyp túse­tin­­der­diń qatarynda kele jatqandar. Olaı deı­­ti­nimiz – osyndaı az halyq osyn­daı aýqym­dy jerdi jan-jaqtan anta­laǵan­dar­men tis­tesip-tebisip júrip qalaı aman saq­tap qal­dy jáne áli de aldyrmaı-shal­dyr­­maı kele jatyr? Kekilbaıuly shyǵar­masy qa­zaq­ty osylaı qaıraıdy.

Degenmen, bul ǵasyrdyń da shıregin jep taýysýǵa qaýjańdasyp jatqan osy kezeńi­mizde «Hansha darııa hıkaıasyn» bir aq­taryp, «Eńsep qazǵanǵa» eńkeıe qara­sańyz nemese «Kúı» povesindegi máń­gúrt­terdiń qasyna baryp, betine úńilip kór­se­ńiz, qazirgi ǵalamdyq qoǵamnyń ǵalam­dyq syrqattaryn da sezine alar edińiz. Al biz – qazaq – «Eleń-alańdaǵy» eleń-alań haldiń áli de solaı ekendigin túısiner edik. Eleń-alań bolatyn sebebimiz de túsinikti. Keńes Odaǵynyń kógeninen aǵytylyp ketken bizdi alpaýyt memleketterdiń óz kógenderine baılap alý nıeti ázirge qalǵı­tyn túri kórinbeıdi. Dinin jiberedi, tilin jiberedi, saıasatyn ótkizbek bolady, áıteýir qulmezgil irgeletip júrgenin sezi­nip otyrǵanymyz jasyryn emes. Bul tek bizdiń elge, bizdiń zamanǵa ǵana qatysty emes. Qaı dáýirdiń esigin ashyp qalsańyz da, árbir ulttyń mańdaıynda tap osy jaǵ­daı­­dyń bolǵanyn, bola da beretindigin uǵy­­namyz.

Osyndaı kezeńdegi bizdiń árqaı­sy­myzǵa Á.Kekilbaıulynyń «Shan­do­zyn­daǵy» Mahambettiń boıyn­daǵydaı epı­kalyq qýat, «Shyńyraýyndaǵy» Eńsep qudyqshy sııaqty eńbekqorlyq qajet eken-aý dep oılaısyz. Endigi tir­shi­lik­ke «Hansha darııadaǵydaı» ne sharýany qolǵa alsa da, órtteı ystyq mahabbat­pen atqaryp shyǵa­tyn jas sheber-has sheber­ler kerek. Endigi tirshilikke besi­gi­ne tektilikti telip ter­betetin Bopaı hanymdar kerek. Endigi tir­shi­likke shet­tiń tili­men ere kelip, máńgúrt­tik­ke aınal­dy­rýǵa áreket jasaıtyn qa­sıet­­siz­dik­ti Ábish somdaǵan «Abylaı han­­nyń» salmaǵyndaı salmaqpen janshyp tastaıtyn jasampazdyq kerek. Tek Ábish Kekilbaıulynyń ǵana emes, jalpy ulttyq kórkem ádebıet bizge osyndaı jol siltep, osy­laı tárbıeleıdi.

Á.Kekilbaıuly somdaǵan ádebı-tarı­hı obrazdar qalamgerdiń ózin de to­lyq­­tyra tús­ken sekildi. Basqasyn aıtpa­ǵanda, «Úrker» men «Eleń-alań­da­ǵy», «Aby­laı han» dramasyndaǵy Ábilqaıyr han men Aby­laı han bolyp tebirený úshin nemese sol Ábilqaıyr men sol Abylaı bolyp óki­nip, úreılený úshin nemese sol ishki úre­ıin bildirmeı, han taǵynda qarqaradaı bolyp otyrý úshin nemese basy asaý qoǵamnyń tizginin berik ustaý úshin, kerek jerde kidirip, erek jerde eldik pen erliktiń úlgisin kórsetý úshin qalamgerdiń sonyń bárin alpys eki tamyrynan ótkizip, ǵasyr bolyp zoraıyp, ishteı jasyn bolyp shaıqasýyna týra kelgenin sezemiz.

Onyń keıipkerleriniń ishinde qoly bos bireýi joq. Ol sýrettegen jeldiń ózin roman oqıǵalaryn bir aýyldan bir aýyl­ǵa jet­kizip júrgen mańyzdy keıipker­lerin­deı elestetesiń. Qudyqtary da sý ala kel­genderdiń betine qudyq túbinen tesile qaraıtyn shyǵar dep oılaısyń. Qaı shyǵar­masynda da quj-quj qaınaǵan keıip­ker­ler. Tipti ıne shanshar oryn joq. Adam-keıipker joq tusta, amal-keıip­ker­ler, amal-keıipker joq tusta, zaman-keıipkerler, zaman-keıipker joq tusta, alań-keıipkerler keý-keýlesip kele jatady.

Qazirgilerge tek shapshańdyq kerek desek, bul da ýaqytty salt minip shaba berý degen sóz emestigi túsinikti. Áńki-táńki álem de ara-tura rýhanı azyqpen áldenip alǵy­sy kelip turady. Ábish ǵulama tilimen aıtqan­da «janyn qınamaı jaratylyp, janyn qınamaı joǵala salatyn maımyl ómir» qazaqtyń qanynda joq. Qazaqtyń qanynda san bulaqtana aǵyp jatqan márt­tik bar. Alpys eki tamyryńnyń boıyn­da migirsiz júgirip júrgen ata-salt, ana-nart bar. Onyń bar ekendigin Ábish ǵulamanyń keıipkerleriniń de ár qımylynan kóremiz.

Balalyq jáne jastyq shaqtaǵy ja­ǵym­­dy oqıǵalar bizdiń sanamyzda saq­talyp qal­ǵan oqıǵalardyń ishin­de­gi ózindik brendter der edik. Osy «oqıǵa-brendter» erekshe daryndy adam­­dardyń sanasynda tereń oılardy qa­lyp­tastyrýǵa sebepshi bola­dy. Iаǵnı, bul «oqıǵa-brendter» tyńaıtqyshtar qyzmetin atqarady. Aqyl-oıy tolysa, boıdaǵy daryny tamyr jaıa bastaǵanda qalamger sol «oqıǵa-brend­ter­di» ózindik metaforalarǵa nemese qandaı da bir oıdy jetkizýdiń ádisi retinde kórsete alady. Tyń teńeýler tabýǵa sebepshi bolady. Ábish Kekilbaıuly shyǵarmalarynyń kórkemdigi osyndaı nárden tamyr tart­qan. Ár shyǵarmasyndaǵy jeti qat tereń­dik­ten láýlikteı kórkemdep shyǵa­ra­tyn oı sho­ǵyr­­lary sana-sezimińe qyran-qanat bolyp, tar bólmeńnen keń jaı­laý­ǵa alyp shyqqandaı áser beredi.

Ras, qazirgi ádebıet te, ol týraly aqpa­­rat­­tar da sýyt júredi. Sýyt oqyla­dy. Qysqa qaıyrylady. Biraq sol sýyt jú­ris pen qysqa qaıyrym ishin­de­gi qy­ryq bu­rym tirshilikke, báribir, toq­san taraý amal kerek. Ony kórkem ádebıet aqta­r­masań, qaıdan alasyń? Al kór­kem áde­bıetke asyǵystyq júrmeıdi. Asy­ǵys­­tyq júrmeıtin Ábish álemi de oı ush­qyr­­­lyǵyna mashyqtandyrady. Sanany sal­­ǵyrt­­tyqtan aryltady. Ǵarysh­qa sam­ǵa­­ta­dy. Iаǵnı, Ábish álemin – Jan­dún­ıe akademııa­sy desek bolady.

Biraq sıfrly dáýirge Jandúnıe aka­de­mııasy ke­rek pe ózi? Sıfrly dá­ýir­ge oı­ly­lyq kerek pe? Kerek bolǵanda qandaı. Gýmanıtarlyq ǵylym turǵysyndaǵy sıfrlylyq degenimiz – bul ekiniń biri emes-aý, myńnan biriniń oı-labırıntine orala bermeıtin tujyrymdar shoǵyry. Adamzat oı-tujyrymdardy sanasynda saqtap, ǵasyrlar­dyń kerýeniniń eń mańyzdy júgi etip osy kúnge deıin jetkizdi. Árıne, kerek bolǵan soń. Árıne, «sıfrly» bolǵan soń. Bir tujyrymnyń ózi oı-sanańdaǵy ózińe de belgisiz bolyp kelgen bir núkteni basyp qalady da, ol san tarmaqtalǵan oı-ǵaryshyna qaraı tarta jóneletindigin bil­gen­dikten. Tujyrymdardyń adam sana­syn­­da fotondar sııaqty asa jyldam­dyq­pen «sáýlelene» jóneletin qasıeti bar ekendigin bilgendikten. Al Ábish álemi – osyndaı tujyrymdardyń kenishi: «tarıh qanmen jazylyp, qanmen túzetiledi», «ótkenge ókpe júrmeıdi, ...ótkenge tek táýbe júredi», «adamdy adam etken – kitap, adamzat etken – kitaphana», «za­man­ǵa tań qalma – adamǵa tań qal», «abzal­dyq ta, túptep kelgende, azaptyń ekin­shi aty bolsa kerek», «mýzykaǵa elti­meı­tin kisi sózge de túsinbeıdi. Bul – anyq!», «kúni-túni kitaptar arasynda ómir ótkize­min», «ereýilge elikpe, tek sabyrǵa serik bol, qara jerdeı tózimdi, qara jerdeı berik bol!». Osyndaı joldardy oqyp, oı-sanańyz dúr-dúr kóterilip, kóńi­lińiz gúl-gúl japyraqtanyp júre bere­tin kórkemdigin sezingende, kórkem shyǵar­ma­nyń nelikten «kórkem» ekendigin, nelikten «sıfrly» ekendigin túsinesiz.

Adamzat este joq eski zamandardan beri qa­raı kitap arqalap kele jatyr. Áli de arqa­lap ketip bara jatyr. Nege? Onyń jaýaby óte keń. Aıta bastaǵanmen ol eshbir qalyń kitaptyń qushaǵyna syımasy anyq. Ábish aǵa sondyqtan «árbir talantty shýmaq pen paraqty aıryqsha qasterleıik» dedi. Biraq ol qazirgi qaptap ketken «grafomanııanyń» naǵyz kórkem ádebıetti kóleńkelep ketýinen qaýiptendi. «Joq, bizde ádebıet ólgen joq. Biraq qazir ol jansaqtaý bóliminde jatyr» dep jazdy («Tumar», 2009. №3. – 126 b.).

Adamzat eki aıaǵyn at qylyp, eki qolyn qamshy etip, qaıda kóshpegen. Sol adam­zat bir orynynda otyra almaı­tyn­dy­ǵym­en-aq qalyńdyǵy Qap taýyndaı nemese tereń­digi Tynyq muhıttaı tarıh jasap júr­gen­digin bilgen de joq. Al sol tarıh­ty olaı-bulaı tóńkerip, ár para­ǵy­­nan tabylǵan ózgeniń de izin taýyp, ózgeniki dep ógeısimeı, bir adamzatpyz ǵoı dep, ony bilý boryshymyz ǵoı dep, sanada súzip, este saqtaý qabiletiniń asqan qabiletimen hattap-hattap aıta jóneletin Ábish Kekilbaıulyndaı muhıt-bilim adamdy kórgender de bar, kórmegender de bar. Qalamgerdiń «Dala balladalarynda» toptalyp berilgen ańyzǵa qurylǵan povesteri Germanııada nemis tilinde jaryq kórgen kezde, nemis halqynan shyqqan I.Kantty, I.Fıhteni, F.Shellıngti, G.Gegeldi, L.Feıerbahty jáne de basqa oı-juldyz­da­rynyń jańashyl týyndylaryn oqyp, talǵampazdyqtyń shyńyna shyqqan nemis oqyrmandarynyń ózi qazaq jazýshysyna tańdana qaraǵanyn bilemiz. Nemistiń belgili ádebı synshysy, fılosof Klaýs Shnaıder onyń shyǵarmashylyǵy týra­ly jasaǵan baıandamasyn «Sizdi óz kózim­men kóre alǵanyma qýanyshtymyn, Kekil­ba­ev» dep aıaqtaǵan eken. Ol, shynynda da, osylaı aıtylýǵa ábden laıyqty tulǵa.

2009 jyly jazýshynyń 70 jyldyǵy qarsańynda sol kezdegi Parlament Senatynyń Tóraǵasy, qazirgi Qazaq­stan Prezı­den­ti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev «Tumar» jýrnalyna jazǵan shaǵyn esse­sin­de «Meniń ákem onyń gýmanıtarlyq saladaǵy ensıklopedııalyq bilim ıesi ekendigin jıi aıtýshy edi. ...Á.Kekilbaev qazaq rýhynyń ózindik keremet jıyn­ty­ǵy tárizdi. Ol qazaq ádebıetiniń klassıgi re­tinde tanylatyn bolady deıtin» dep eske alǵan edi. Endi taıaýda ǵana Ábish ǵulamanyń 80 jyldyǵyna oraı Aqtaý qala­synda ótken saltanatty jıynda Prezıdent Q.K.Toqaev ákesi Kemel Toqaev­­tyń sol aıtqany dál kelgendigin «Biz búgin rýhyn ulyqtap otyrǵan Ábish Kekil­baıuly – adamzattyq bolmystyń joǵary deń­ge­ıi­ne kóterilgen birtýar tulǵa, qazaq hal­qy­­nyń uly perzenti» degen sózderimen naqtylady.

Aıtsa aıtqandaı, arǵy tegińdi seniń óziń de bilmegen burylystardan ta­ýyp ákelip kórsetetin shejireshildigine tań­ǵa­lyp otyrǵanyńda, jer dúnıeniń tarıhyn, adamzattyń aıdamal tirshi­ligin­de qaı halyqtyń qaıda, qashan qonys­tanyp, qazir qaıda ketkendigin, kóne qur­lyq­tardyń kómilip qalǵandaı kórinetin derekterin de ýaqyt qumynyń ishinen ekshep alyp shyǵatyn mundaı ǵulama sırek.

Tanymal jazýshy Smaǵul Elýbaev bir maqalasynda «Ábish aǵa anadaı jerde jýsandy tóbe ústinde jelge qarsy qarap, zoraıyp tur. ...Buıra shashy qobyrap, sál qabaq shytyp, ózimen ózi kúbirlep tur eken: «Etot ...vechnyı... mırovoı neýıýt!» dep eske alǵan eken. Bul tirkesti qazaqshalaıyn dep edim, ǵulamanyń oıyna ǵaryshtan kele qalǵan bul som tirkes meniń aýdarmashylyq yrqyma kónbedi. Osy ekpinimen estilsin dep qaı tilde aıtyldy, sol tilde keltirip otyrmyn. Jalpy Ábish Kekilbaıulynyń qaı shyǵarmasy da dál sol juparly qalpymen aýdaryla qoıýy qıyn shyǵar. Degenmen basqa tilde sol juparynyń jartysynan kóbireginiń aıtylýynyń ózi de qalamgerdiń dańqyn asqaqtatty.

Rýhymyzdyń jilinshigi jińishkerip ketpes úshin bizge áli de talaı talpynys­tar kerek ekenin uǵynasyń. Bir-birine at kó­ter­mes aýyr sóz aıtatyn emes, arǵy­­maq­qa mingizip jibergendeı rýh bere­tin sóz kerek­tigin oılaǵanda, oı-qııal­dyń órkeshi erteń de bıikten kórinýin oılaǵanda, Ábishteı oıshyldardy oqytý úshin eseıip qalǵan bala bitkenniń bárin kitaphanaǵa qýyp tyqqyń keledi. Sebebi bizdiń aldymyzda adamzatqa keremet jaı­ly qoǵam ornatý mindeti tur. Adam jar­yq dúnıege tek qana jaǵymdy nıetpen keledi. Al jaǵymsyzdyq nıetteri basqalardyń jaǵymsyz is-áreketteriniń kesirinen oıanady. «Meniń paıymdaýymsha, – deıdi Ábish ǵulama, – adamzat shyn mánindegi demokratııashyl, adamgershiligi mol qoǵamda áli ómir súrip kórgen joq» (Á.Kekilbaev. Dáýir daýysy. 27 b.). Osy sóılemge nazar salsaq, álemdegi eń demokratııashyl degen memlekettiń ózi bul deń­geıge jetpegendigin aıtady jazýshy. Jan dúnıemizdegi demokratııa sezi­mi­ne qoldan jasalǵan qoǵamnyń qol jet­kize qoıýynyń qanshalyqty qıyn eken­digine silteme jasaıdy. Demek, ol naǵyz demokratııalyq jáne adamgershilik ıdeıasyn ustanatyn qoǵam ornatý jolyn izdeý adamzattyń aldynda turǵan uly mindet ekendigine silteme jasaıdy. Qatelik qaı jerden bastalady? Qatelik «boldym, toldym» degen jerden bastalady. Demokratııalyq qoǵam ornatyp boldyq, adamgershiliktik qoǵam ornatyp qoıdyq deý AQSh úshin de áli erte. Tym erte. Ondaı dáýirdiń anyqtamasyn qazaq «Qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan zaman» dep bir ǵana maqalǵa syıǵyzǵan. Sol zamanǵa jetý – kúlli jer sharynyń armany. Bárin de adam balasy óz qolymen jasaıdy. Bizdiń qazaq ta óz beınetin ózi jeńip, óz tulǵasyn ózi somdap, bárin de óz qolymen jasaýda. Kelip kómek beretindeı, Ábish Kekilbaıulynyń sózimen aıtqanda «Jerden Mádi shyqqan joq, kókten Ǵaısa túsken joq».

Ǵalamdyq ýaqyt úshin 20 sekýndtaı ǵana bolyp óte shyqqan HH ǵasyr da áli entigin basqan joq edi. Aptyǵa kirgen HHI ǵasyrdyń tabaldyryǵyn attap, endi erkin júre bastaǵan shaqta Ábish ǵulama óz máńgiligine attandy.

Qazaq ádebıetiniń klassıgi Ákim Ta­ra­zı osydan on jyl buryn Ábish dosy týra­ly jazǵan maqalasynda oǵan «ǵulama­lyq­tyń myzǵymaıtyn quz-jartasy» dep baǵa berip edi. Sóılep tursa da, sóıle­meı tursa da, onyń syrt tulǵasy, shynynda da, dál sondaı kórinis beretin edi. О́zin ózi tyń tyńdaǵandaı tyńdap júre­tin tylsym tulǵa bolatyn. Biz endi sol tul­ǵanyń tylsym álemine qulaq tosyp, «ǵula­ma­myz aıtqan oılardyń astaryn taǵy bir zerde­leıik­shi» dep, onyń 80 jyldyq toıy ótetin ǵa­syr saltanatyna kele jatyrmyz.

 Ońaıgúl Turjan