Qus ónimderi naryǵyna ádiletsiz báseke kedergi

Mamandar jarqyn keleshegi bar óndiristiń adymyn ashtyrmaı otyrǵan arzan ımport deıdi. Elimizde qus etiniń jyldyq óndi­risi 200 myń tonnany quraıtyn bol­sa, suranys kólemi – 350 myń tonna. Importqa táýeldi óndiris­tiń jaı-kúıin jaqynda ótken Agro­sammıt qatysýshylarynyń al­dynda Jumyrtqa óndirýshiler qaýym­dastyǵynyń prezıdenti Mak­sım Bojko kótergen bolatyn. DSU kelisimderi aıasynda Qazaq­stanǵa AQSh-tan keletin qus eti­ne qun salyǵy salynbaıdy. Búgin­de elimizge úlken kólemdegi qus eti Reseı, Belarýs elinen de áke­linedi. Al ishki naryqtaǵy bul ádi­letsiz jaǵdaıǵa otandyq qus etine suranys artqanda ǵana tosqaýyl qoıýǵa bolady, deıdi M.Bojko.

Qus sharýashylyǵy óndirisin jolǵa qoıý jeńil ári ınvestısııalyq turǵydan qaıtarymdy bıznes. Investor aınalymdaǵy qarjysyn jarty jyl ishinde qaıtaryp alady. Atalǵan óndiristiń taǵy da bir tıimdi tusy M.Bojko atap ótkendeı, ósimdik taǵamdarynyń dárýmenin jumyrtqa aqýyzy arqyly alý múm­kindigi. Ári jumyrtqa aqýy­zy etten áldeqaıda arzanǵa túse­di. Jumyrtqa belogynyń naryq­taǵy quny bir kılogramyna 300 teńgeni quraıdy. Bul – eń arzan proteın. Búginde elimizde 35 jumyrtqa, 15 broıler óndirisi jumys isteıtin bolsa, olardyń basym kópshiligi Qaraǵandy, Aqmola, Qostanaı, Soltústik Qazaq­stan, Pavlodar jáne Almaty oblystarynda shoǵyrlanǵan. Al Batys Qazaqstan, Aqtóbe, Túr­kistan, Atyraý jáne Jambyl oblys­taryndaǵy kishigirim qus fab­rıkalary óz aımaqtarynyń suranysyn qamtamasyz etip otyr. M.Bojkonyń aıtýynsha, aǵymdaǵy jyly jumyrtqa eksportynyń kólemi eki esege deıin tómendep ket­ken. Qazaqstandyq jumyrtqa ón­dirýshileri 2016 jyly Aýǵan­stan jáne Reseı naryǵyna shy­ǵyp, eksport kólemin byltyr 600 mıllıon danaǵa jetkizgen. Eks­port kórsetkishiniń tómendeýin Aýǵanstan naryǵyna Pákistannan ákelinetin arzan jumyrtqalarmen baılanystyrǵan M.Bojko «Otan­dyq fabrıkalardyń eksporttyq áleýeti joǵary. Bul kórsetkishti jylyna 2 mıllıardqa deıin jet­kizýge bolady», deıdi. Al Reseıde atal­ǵan óndiris jaqsy jolǵa qoı­yl­ǵan­dyqtan, Qazaqstan ónimin turaqty túrde tutyna bermeıdi. 2013 jyly jumyrtqa ımporty 42,9 mln-dy qurasa, kerisinshe, eksport kólemi 58 mıllıonǵa artqan. Al ótken jyly bul kórsetkish 938 mln-dy qurap, onyń 819 mln-y Aýǵanstanǵa jóneltilgen. Bıyl Aýǵanstan qazaqstandyq jumyrtqa naryǵynan shyǵyp, qus ónimderiniń baǵasy tómendetilgen Pákistan men Iranǵa basymdyq berip otyr. Búginde barlyq qus fabrıkalary óndirilgen ónimderi­niń 10-40 paıyzyn eksporttaıtynyn negizge alsaq, sońǵy bes jylda otandyq qus fabrıkalary eksporttyq áleýetin 16 esege deıin arttyra alatyn edi. Biraq syrt­qy naryqtaǵy turaqsyzdyq eks­porttyq áleýetke keri yqpalyn tıgizip otyr, deıdi M.Bojko. Qa­zir­gi kezde qazaqstandyq óndirý­shi­ler­diń kózdep otyrǵany – Qytaı naryǵy. Bul baǵyttaǵy jumystar tıisti mınıstrlikpen kelisilýde. Eksporttyń artýyna sonymen birge aýyl sharýashylyǵynyń ózge salalary – astyq jáne maıly daqyldar óndirisi yqpal etpek. Agrarly elde artyq astyq shıkizat retinde shetelderge eksporttalady. Al mamandar bıdaı, júgeri, kúnbaǵys jáne burshaq tu­qym­dastardy mal jáne qus sharýa­shylyǵynda óńdeýdiń tıim­diligin alǵa tartady. Búginde qus sharýashylyǵy jylyna 1 mln tonna kóleminde daqyl, 500 myń tonna maıly daqyldardyń kúnjarasyn tutynady. О́ndiris kólemi ulǵaıǵan saıyn astyqty tutyný kólemi de artady. Jumyrtqa óndirýshileriniń maqsaty óndiris kólemin jylyna 2 mlrd-qa deıin jetkizý eke­nin joǵaryda atap óttik. Ondaı jaǵ­daıda 120 mln dollar tabys tabýǵa bolady. Al eger astyqty shıkizat kúıinde syrtqa shyǵara bersek, odan túsetin paıda bar-joǵy 40 mln dollardy quraıdy. Budan shıkizatty emes, óńdelgen ónimdi eks­porttaýdyń qanshalyqty tıim­di ekendigin kóremiz, – deıdi M.Bojko. Jumyrtqa óndirisin jyl­dam damytý úshin jańa fabrı­kalar turǵyzýdyń qajeti shamaly. Qazirgi óndiristik áleýet deńgeıinde de qus basyn kóbeıtýge bo­lady. Degenmen jumyrtqa óndi­risiniń álsiz jaqtary da bar. Jaz kezinde suranys azaıǵan tusta qus fabrıkalary baǵany ar­zan­datady. Al kúzde suranys u­l­ǵaı­ǵan kezde óndirýshiler ba­ǵa­ny kóterý arqyly jazǵy shy­ǵyn­nyń ornyn toltyrýǵa tyry­sa­dy. Mundaı jaǵdaıdan shyǵý­dyń tıim­di jolynyń biri – jumyrt­qa­nyń sarysyn aqýyzynan ajy­ra­typ alyp untaq jasaý ári taǵam ónerkásibin untaqpen qamta­ma­syz etý. О́ndiristiń bul túrine kósh­ken jaǵdaıda jekelegen tu­tyný­shylardan jumyrtqaǵa sura­nys­tyń azdyǵyna qaramastan, jaz kezinde de sharýashylyqtyń qýatyn arttyrýǵa bolady. Nátı­je­sinde óndiriste baǵa turaqtaı­dy. Taǵy bir joly – mekıen taýyq­tardy et óndirisine jiberýdi jolǵa qoıý. Búginde sala turaqty sýbsı­dııalanbaǵandyqtan, qus fabrıkalary mekıen taýyqtar sanyn aızaıtýda. «Shańyraq» kompanııa­lar toby aǵymdaǵy jyldyń jaz aıynda jumyrtqa baǵytyndaǵy bir fabrıkasynyń jumysyn toq­tatyp, óndiris ornyn etti baǵyt­qa burýdy josparlaǵan. Tyǵy­ryqtan shyǵýdyń jolyn tapqan sharýashylyq naryqtaǵy qus eti jetispeýshiligin azaıtýdy kózdeıdi.

ALMATY