«Aralda» qalǵan aýyldar

«Allo, biz Almaty oblysy, Eńbekshiqazaq, Talǵar aýdandaryna qarasty Báıterek aýyly jáne Avtomobılıst, Medık 3, Gvozdıka, Lých baý-baqsha birlestikteriniń myńdaǵan turǵyndarymyz. Biriniń aty elge estilse, ekinshisi halyqqa kórsetilmeıtin qujattarynda ǵana jazylatyn jaýapkershiligi shekteýli seriktestik jáne taǵy basqa qurylymdar alyp ekskavatorlarymen aýyldarymyzdy aınaldyra 7-8 karer qazyp, kúndiz-túni tynbaı 40 tonnalyq KamAZ avtokólikterimen tasymaldaýda. Úıimizge kirgen shań-tozań, iship otyrǵan tamaǵymyzǵa túsetin tas-qumdy aıtpaǵanda, kúnnen kúnge baspanamy

«Allo, biz Almaty oblysy, Eńbekshiqazaq, Talǵar aýdandaryna qarasty Báıterek aýyly jáne Avtomobılıst, Medık 3, Gvozdıka, Lých baý-baqsha birlestikteriniń myńdaǵan turǵyndarymyz. Biriniń aty elge estilse, ekinshisi halyqqa kórsetilmeıtin qujattarynda ǵana jazylatyn jaýapkershiligi shekteýli seriktestik jáne taǵy basqa qurylymdar alyp ekskavatorlarymen aýyldarymyzdy aınaldyra 7-8 karer qazyp, kúndiz-túni tynbaı 40 tonnalyq KamAZ avtokólikterimen tasymaldaýda. Úıimizge kirgen shań-tozań, iship otyrǵan tamaǵymyzǵa túsetin tas-qumdy aıtpaǵanda, kúnnen kúnge baspanamyzǵa jaqyndap kele jatqan jar qaı kúni opyrylyp, jaýyn sýymen úıimizben birge qaıda aǵyzyp áketer eken degen úreı maza bermeıdi.

Shaǵymdanbaǵan jerimiz qalmady. Sońǵy úmitimiz el gazeti «Egemende»...» dep ashynǵan aýyl turǵyndary telefon soqqan soń, Almatynyń dál irgesindegi Báıterek aýylyna bardyq. Aýyldardaǵy ortalyq kó­she­lerdi turaqty jolyna aınal­dy­ryp alyp, qarys qadam jerdi kórsetpeıtin shańdy qaq jara ek­pindeı ótetin kólikterdiń keı­biri­nen qap-qabymen kúl-qoqys shashylyp jatqanyn da kórdik. Eń qaýiptisi sol, alyp kólikterdiń astyna bala-shaǵa túsip kete me dep shoshynǵan turǵyndardy mazasyzdyq bılep, kúndiz jumy­sy­nyń berekesi ketse, túnde uı­qydan qalǵany kórinip-aq­ tur. Karerler eshqandaı keli­simsiz qazylyp, ekologııalyq qaýipsizdikti aıtpaǵanda, sanı­tar­lyq-epıdemıologııalyq talaptar óreskel buzylyp, kúl-qo­qys jaýyn sýymen shaıyla ózenge baryp quıylatyny taǵy bar. Osydan bes jyl bu­ryn Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstrligi men Bas prokýratýrasynyń qorytyndysymen osy karer qazylyp jatqan jer aýyl turǵyndarynyń tynyshtyǵy úshin jabylǵan eken.

Shaǵymdanbaǵan jerimiz qalmady. Sońǵy úmitimiz el gazeti «Egemende»...» dep ashynǵan aýyl turǵyndary telefon soqqan soń, Almatynyń dál irgesindegi Báıterek aýylyna bardyq. Aýyldardaǵy ortalyq kó­she­lerdi turaqty jolyna aınal­dy­ryp alyp, qarys qadam jerdi kórsetpeıtin shańdy qaq jara ek­pindeı ótetin kólikterdiń keı­biri­nen qap-qabymen kúl-qoqys shashylyp jatqanyn da kórdik. Eń qaýiptisi sol, alyp kólikterdiń astyna bala-shaǵa túsip kete me dep shoshynǵan turǵyndardy mazasyzdyq bılep, kúndiz jumy­sy­nyń berekesi ketse, túnde uı­qydan qalǵany kórinip-aq­ tur. Karerler eshqandaı keli­simsiz qazylyp, ekologııalyq qaýipsizdikti aıtpaǵanda, sanı­tar­lyq-epıdemıologııalyq talaptar óreskel buzylyp, kúl-qo­qys jaýyn sýymen shaıyla ózenge baryp quıylatyny taǵy bar. Osydan bes jyl bu­ryn Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstrligi men Bas prokýratýrasynyń qorytyndysymen osy karer qazylyp jatqan jer aýyl turǵyndarynyń tynyshtyǵy úshin jabylǵan eken. Biraq jergilikti sheneýnikter ol qorytyndyǵa da, eldiń janaıqaıyna pysqyrmaı túpki qujaty aýyl sharýashylyǵy salasy ju­mys­taryn júrgizý maqsatynda paı­dalanýǵa berilgen jerdi jeke kásipkerler menshigine dep, olar qurǵan jaýapkershiligi shekteýli serik­testikter túrli qujattarǵa súıe­ne jalǵa alyp paıdalanylýda. Eldiń qolynda oblystyq, respýblıkalyq quzyrly qurylymdardan berilgen qujat bolsa, al karerdi jalǵa alyp paıdalanýshylarda aýdandyq jer qatynastary bóliminiń qujaty ǵana bar sekildi, óıtkeni olar el jınalǵan jerge kelip bizge qujattaryn kórsete almady. Sonda kimdiki zańdy?

2007 jyldan beri osy karerden zardap shegip kele jatqan aýyldar quddy aralda qalǵan tárizdi. Aral tárizdi deıtinimiz, Almaty – Narynqol kúrejolynyń bir qaltarysynda nebary 2-5 shaqyrym jerde oryn tepken aýyldardy tereńdigin shamamen 20, enin 10 metr etip aınaldyra birin ekinshisi jalǵaǵan karerler qa­zyl­ǵan. Turǵyndar bala-shaǵa, shal-kem­pir zaryn aıtyp aýdan, oblys qana emes Bas prokýratýraǵa bıyl taǵy da hat jazǵan eken, jetpepti. Quzyrly oryndar aýyl sharýashylyǵy maqsatynda paıdalanýǵa belgilengen jerdi nege karer qazýǵa bere di? 2008 jyly turǵyndarǵa Almaty oblystyq prokýratýrasynyń bul karer jumysyn toqtatý jónindegi máselege núkte qoıylǵandyǵyn habardar etken hat jyl qusyndaı bolyp aýylǵa kelgenin halyqtan estidik. Sanıtarlyq-epıdemıologııalyq stan­sanyń da sondaı mátindegi haty bar eken. Biraq karer jumysy áli toqtaǵan joq. 2008 jyly osy aýyl aýmaǵynan turǵyn úı qurylysyn salý úshin 50 adamǵa Báıterek aýyldyq okrýgi ákimdiginen resmı túrde ruqsat berilgen. Soǵan sáıkes qurylys jumystary men dál búgingi tańda jumysy qaınap jatqan jeke kásipker «Hashıeva R» kareriniń arasy 600 metr jer. Kezinde sharýa qojalyqtary menshigine berilip, ár-ár jeri qazylyp tastalǵan jerdiń ortasyndaǵy eldi aýyz sýmen qamtamasyz etip otyrǵan bas qubyr jeke adam ıeliginde. Eger karer jumysy toqtatylmaı, tereńdigi 50-60 metrge jetse bas qubyrdan sý shyqpaı qalatynyn dáleldeýdiń qajeti joq. Aýyldy elektr jaryǵymen qamtamasyz etip otyrǵan stansa da sol jerde tur. Negizi bul karer keńestik dáýirden qalǵan. Qazir jan-jaqqa sozyla aýyldardy ortasynda qaldyryp otyr. Osy ekpininen taımasa, aýyldarǵa qatynasatyn jol da qıylady.

Turǵyndardyń bastaýymen karerge bardyq. Qarapaıym halyqqa dońaıbat kórsetip, qojaıyn ispetti bolyp júrgen ókil gazetke suhbat berý túgili aty-jónin aıtpaı qashty. Al, Báıterek aýyldyq okrýgi ákimdigine bıýdjettik mekemelerde qyzmet isteıtin turǵyndar «jep otyrǵan nanymyzdan aıyrylatyn jaǵdaıymyz joq» dep barýdan bas tartqanymen, jalpy halyqpen birge kelsek, turǵyndar kótergen ózekti máselege qatysty eshqandaı ja­ýap bere almaıtyn jetekshi maman Qabylbek Orazbekuly ǵana bar eken. Jumys ýaqyty bolsa da aýyldyq okrýg ákimi Osman Abýbov ta, onyń orynbasary da, ózge mamandary da qyzmet ornynda joq. Uıaly telefondary da sóndirilgen. Bul qalaı? Osy máselege tıisti oryndar ne aıtar eken? Bizdiń qolymyzda joǵaryda atalǵan bes eldi mekenniń myńdaǵan turǵyndary úkili úmitterin arta muqııat tapsyrǵan, ıaǵnı aýyz sý, jol, elektr jaryǵy, kúl-qoqys tógetin oryn máselelerin kóterip prokýratýra organdaryna, ákimdikterge, salalyq departamentter men basqarmalarǵa jazǵan 12 aryzǵa aýyldyq okrýg, aýdandyq, oblystyq ákimdikter men aýdandyq, oblystyq prokýratýra, tipti Bas prokýratýra tarapynan jazylǵan 12 jaýap hatpen qatar zańnama talaptaryn túsindirgen erejelerden quralǵan A-4 formatty 143 bettik qaǵaz bar.

Qoryta aıtqanda, Eńbekshiqazaq aýdany, Báıterek aýylynyń turǵyndary Bıbigúl Málikova,Olga Knýrenko, Jumabek Aqylbekov, Talǵar aýdany, Medık, Lých, baý-baqsha birlestikteriniń turǵyndary Tamara Kýprına, Habıbat Mago­me­dova, Iýrıı Iаkovlev dep tizbelenetin 63 adamnyń (dıktofondaǵy suh­bat­tary óz aldyna) ashynyp otyryp jazyp, jeke qoldaryn qoıyp bizge bergen aryzdarynda negiz bar. Shyndyq. Naqty derekke dáıekteme kel­tire jazylǵan. Shyǵaryp salma jaýaptar joǵarydan tómenge syrǵı kele oryndalmaı qalyp kelgen. Qazba baılyqtaryn paıdalaný tártibi jónindegi túsindirmeler halyqtyń qolyna tıgenimen, is júzinde oryndalmaıtyny da jasyryn emes.

Toq eteri órkenıetke qadam basqan elimizdiń ekonomıkalyq tur­ǵydan ósýine, aýyl sharýashylyǵy jáne taǵy da basqa salalar boıynsha órkendeýine Almaty obly­sy­nyń qosyp otyrǵan úlesi qomaq­ty. Sol jetistikti álgindeı keleń­sizdikterimen keri tartyp otyrǵan áleýeti zor, múmkindigi mol aýyldyq okrýgtiń jaǵdaıy osyndaı. Buǵan tıisti oryndar ne aıtar eken?

Nurbol ÁLDIBAEV,

«Egemen Qazaqstan».

Almaty oblysy,

Eńbekshiqazaq aýdany,

Báıterek aýyly.