«Manastan» kem emes shyǵarma

Elimizdiń bas gazeti «Egemen Qazaqstannyń» naýryz aıynyń 23-inde jaryq kórgen osy gazet tilshisi Gúlaıym Shyntemirqyzynyń «Qyrymnyń qyryq batyry jyrynyń «Manastan» nesi kem?» atty maqalasyn oqyǵan kezimde Qazaqstannyń Eńbek Eri, ǵulama jazýshy Ábish Kekilbaevtyń «Jaqsysyn ulyqtamaý, jaısańyn qyzyqtamaý – óz yrysyn ózi tepkendik, óz tileýin ózi keskendik», degen ǵıbratty sózi oıǵa orala ketken edi. Bul turǵydan qaraǵanda, elimiz Táýelsizdik alǵan jyldar ishinde oblysymyzda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen iske asyrylyp kele jatqan «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń aıasynda atqarylǵan ister aýyz toltyryp aıtarlyqtaı-aq bar. Solardyń qatarynda Jońǵar soǵysynyń batyrlary Shotan, Shoǵy, Ataǵozy batyrlarǵa, elimizdiń batys óńirlerin jaýdan qorǵaýǵa súbeli úles qosqan Rysaly batyrǵa, eldi jaýdan qorǵaýmen birge ashtyqtan qutqarýda erlikpen qaza tapqan batyr qyz Qalamqas arýǵa, «Mańǵystaý kóterilisiniń» basshylary Isa men Dosan batyrlarǵa, jyr dúldúli Qashaǵan Kúrjimanulyna, kúı alyby Qurmanǵazy Saǵyrbaıulyna, basqa da batyrlar men bılerge, halyqqa paıdasy tıgen baılyq ıeleri – sahılarǵa arnalyp eskertkishter salynyp, bıik kúmbezder turǵyzylýy, aǵartýshylyq qyzmetpen aınalysqan kóptegen ardagerlerdiń esimderiniń kóshelerge, mektepterge berilýi bir jaǵynan sol asyldardyń rýhyna taǵzym etý bolsa, ekinshi jaǵynan jas urpaqty babalar, aǵa urpaq úlgisimen barlyq jan-tánimen Otanyn súıýge tárbıeleý bolmaq.

Elimizdiń bas gazeti «Egemen Qazaqstannyń» naýryz aıynyń 23-inde jaryq kórgen osy gazet tilshisi Gúlaıym Shyntemirqyzynyń «Qyrymnyń qyryq batyry jyrynyń «Manastan» nesi kem?» atty maqalasyn oqyǵan kezimde Qazaqstannyń Eńbek Eri, ǵulama jazýshy Ábish Kekilbaevtyń «Jaqsysyn ulyqtamaý, jaısańyn qyzyqtamaý – óz yrysyn ózi tepkendik, óz tileýin ózi keskendik», degen ǵıbratty sózi oıǵa orala ketken edi. Bul turǵydan qaraǵanda, elimiz Táýelsizdik alǵan jyldar ishinde oblysymyzda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen iske asyrylyp kele jatqan «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń aıasynda atqarylǵan ister aýyz toltyryp aıtarlyqtaı-aq bar. Solardyń qatarynda Jońǵar soǵysynyń batyrlary Shotan, Shoǵy, Ataǵozy batyrlarǵa, elimizdiń batys óńirlerin jaýdan qorǵaýǵa súbeli úles qosqan Rysaly batyrǵa, eldi jaýdan qorǵaýmen birge ashtyqtan qutqarýda erlikpen qaza tapqan batyr qyz Qalamqas arýǵa, «Mańǵystaý kóterilisiniń» basshylary Isa men Dosan batyrlarǵa, jyr dúldúli Qashaǵan Kúrjimanulyna, kúı alyby Qurmanǵazy Saǵyrbaıulyna, basqa da batyrlar men bılerge, halyqqa paıdasy tıgen baılyq ıeleri – sahılarǵa arnalyp eskertkishter salynyp, bıik kúmbezder turǵyzylýy, aǵartýshylyq qyzmetpen aınalysqan kóptegen ardagerlerdiń esimderiniń kóshelerge, mektepterge berilýi bir jaǵynan sol asyldardyń rýhyna taǵzym etý bolsa, ekinshi jaǵynan jas urpaqty babalar, aǵa urpaq úlgisimen barlyq jan-tánimen Otanyn súıýge tárbıeleý bolmaq.

Maqala avtory Muryn jyraý týraly, onyń Jaratýshy Qudiret bergen tańǵalarlyq talantyn qalyń jurtshylyqqa tanytýda oblysymyzda birqatar jumystar jasalǵanyn, 2009 jyly Muryn jyraý Seńgirbekulynyń týǵanyna 150 jyl tolý merekesi atalyp ótip, Aqtaý qalasynda respýblıkalyq dárejede ǵylymı-teorııalyq konferensııanyń ótkizilgenin aıta otyryp, aıtýly jyraýdy ulyqtaý, maqtan tutý jaıynyń áli de jetkiliksiz bolyp otyrǵanyn sóz etken.

Osy konferensııaǵa bizdiń de qatysýymyzdyń sáti túsken edi. Sonda óz elimizdiń ǵalymdarymen birge shet elderden – Iran, Túrkimenstan, О́zbekstannan kelgen oqymystylar uly jyraýdyń erekshe qasıetine keńinen toqtalyp, onyń ómiri, teńdesi joq jyraýlyq óneri jóninde búkil álem halqy bilýi kerek degen pikirler aıtqan bolatyn. Sondaı-aq, KSRO Ǵylym akademııa­sy Qazaq fılıaly tóralqa tóraǵasynyń orynbasary Q.Sátbaev pen KSRO Ǵylym akademııasy Qazaq fılıaly Til, ádebıet jáne tarıh ınstıtýtynyń dırektory N.Saýranbaev ekeýi QKSR Halyq komıssarlary keńesiniń tóraǵasy N.Ońdasynovqa ekinshi dúnıejúzilik soǵys órti qaýlap turǵan 1942 jyldyń ózinde arnaıy hat jazyp, Muryn jyraýdyń jyrlaryn stenografııaǵa túsirip alýdy iske asyrǵandary da aıtylǵan jáne Muryn jyraý Seńgirbekulyna arnalǵan esk ertkish pen murajaıdyń kóńil ashpaıtyndyǵy jóninde de sóz bolǵan edi. Sodan beri de úsh-tórt jyldyń júzi bolǵanyna qaramastan, osy kezge deıin mardymdy sharalardyń alynbaı otyrǵany jasyryn emes. Osyǵan baılanysty Muryn jyraý, onyń adamda óte sırek kezdesetin qasıet ıesi bolǵanyn aıta otyryp, endigi jerde iske asyrylýǵa tıisti sharalar týraly pikirimizdi de ortaǵa salýdy jón kórdik.

Qazaq halqynyń uly alyptarynyń biri Ahmet Baıtursynov: «Atadan balaǵa eki baılyq qalady, biri baıtaq jer, ekinshisi baıtaq til», degen bolsa, Muryn jyraý sol til baılyǵyn erkin meńgergen kisi. Tek sondyqtan da ol ushan-teńiz oqıǵaly, san qyrly aıshyqty tildi shyǵarma – «Qyrymnyń 40 batyryn»: qaharly – jeńgen batyrlardyń, baǵynyshty – jeńilgenderdiń ártúrli kóńil-kúılerin óz tolǵaý-áýenimen naqyshyna keltire on eki aı boıy talmaı jyrlap urpaqqa tolyqtaı jetkizip bere alǵan bútin qazaq halqynda, tipti álemde desek te artyq emes, jalǵyz-aq adam.

Muryn jyraýdyń kisi tańǵalarlyq qabiletiniń, aıtý sheberliginiń arqasynda «Qyrymnyń 40 batyryndaǵy» alǵashqy ala taıly Ańshybaı batyrdan bastap, Qaraqypshaq Qobylandy batyrmen aıaqtalatyn jyrda 40 batyrdyń attary tolyq atalyp, olardyń árqaısysynyń is-áreketteri tyńdaýshylarǵa áserli de tartymdy jetkizilip otyrady.

Muryn jyraýdyń talas týǵyzbaıtyn máńgi bıik orny, aıryqsha ereksheligi – onyń Sypyra jyraýdan bastap, basqa da aqyn-jyraýlar jyrlaǵan bólek-bólek batyrlar jyrlaryn bir izge túsirip jadynda saqtap, bútin dúnıe etip halyqqa jetkizýinde. Batystyń aıtýly jyraýlary men jyrshylary Qyrymnyń qyryq batyry – noǵaıly jyrlary týraly toptama jyrlardyń negizin salýshy ómiriniń alǵashqy kezderinde Mańǵystaýda bolyp, keıinnen hannyń shaqyrýymen Saraıshyqqa aýysqan Sypyra jyraý ekendigin aıtyp ketken. Al arab saıa­hatshysy ıbn Batýta XIV ǵasyrda Kaspıı teńiziniń shyǵys betine jasaǵan saıahaty kezinde Saraıshyqta bir ǵulama jyraýdy kórdim degen bolsa, Á.Marǵulan bul – Sypyra jyraý bolýy kerek dep jazǵan.

Muryn jyraý Seńgirbekulynyń zerdesinde tolyq saqtalǵan osy dúnıeni alyp qalýǵa kúsh jumsaǵan Q.Sátbaev, N.Saýranbaev, aqyn M.Hakimjanovanyń, keıinnen tereń taldaý jasaǵan ǵalymdar Á.Marǵulan men Q.Sydıyqovtyń eńbekteri olardyń halqymyzdyń ulttyq óneriniń saqtalýyna, Muryn jyraýdyń osynshama uzaq jyrdy tyńdaǵandardy tańǵaldyrmaı qoımaıtyn dara qabiletine aıryqsha baǵa berip, alyp jyrdyń joǵalyp ketpeýine qamqorshy bolǵan tulǵalar ekenin taǵy bir ret dáleldep otyr.

Muryn jyraýdy qazaqtyn Gomeri dep kelemiz. Osy jerde sóz oraıyna qaraı bir jaıdy aıta ketkim keledi. Durysyna kelsek, qaı zamanda da árbir danyshpan, ǵulama, aıryqsha qabilet ıesi, aıtýly aqyn, jazýshy, taǵy basqa sańlaqtar tabıǵat bergen qabiletimen halyqtyń esinde saqtalatyn jeke-dara tulǵalar. Olaı bolsa, olardyń birin birinshi, birin ekinshi dep sanamalaýdyń, nemese, qaısybir daryndy tulǵamyzdy madaqtaý, onyń rýhanı ómirdegi alatyn ornyn, kisilik kelbetin halyqqa jetkizý kezinde qalaıda odan buryn ótken daryn ıesimen shendestirip, sonymen qatar turatyn, ne sodan keıingi sondaı talant, mine, osy kisi dep otyrýdyń nege qajettigi bar dep oılaımyz.

Sol álemge áıgili Gomerden (ol qazir belgili jazýshy Ánes Saraıdyń zertteýleri boıynsha protúrik tekti Ǵumar dep te aıtylyp júr) Muryn jyraýdyń aıyrmashylyǵy, tipti artyqshylyǵy mynaý der edim: Gomer óz shyǵarmalaryn ózinen burynǵy ańyzdar izimen jaratylys bergen aqyndyq qabiletiniń arqasynda poemalar túrinde jazyp qaldyrsa, Muryn jyraý kólemi jaǵynan «Ilıada» men «Odısseıadan», Shyǵystyń uly týyndysy «Myń bir túnnen» de anaǵurlym kóp, qyrǵyzdyń «Manasynan» eki ese artyq «Qyrymnyń 40 batyryn» tolyqtaı jadynda saqtap, birtutas epopeıalyq shyǵarma deńgeıine jetkizdi. Demek, ol Jaratýshy Qudiret bergen jattaý qabileti bar álemde jalǵyz-aq adam deýge bolatyn tulǵa. Olaı bolsa, osylaı ekenin búkil álem bilýi úshin, birinshiden, onyń kelesi mereıtoılaryn halyqaralyq deńgeıde – IýNESKO qamqorlyǵy aıasynda ótkizýimiz qajet.

Bizder, meniń zamandastarym, «Qy­rym­nyń 40 batyryndaǵy» úzdik-úzdik jyr­lardy oqydyq, qaısybir úzindilerin jattap ta aldyq. Al osy kezdegi jastar bile me, kúmánim bar. Buǵan qazirgi kezdegi jyrshylarymyzdyń burynǵy ótken aqyn-jyraýlardyń shyǵarmalaryn ádemilep aıta alsa da, biz sóz etip otyrǵan «Qyrymnyń 40 batyryndaǵy» jyrlar týraly kóp bile ber­meıtindigi dálel. Sondyqtan, ekinshiden, 2005 jyly «Arys» baspasynan bar bolǵany 2000 dana bolyp basylyp shyqqan bul shyǵarmany kóp tırajben shyǵarý, bolashaq urpaq úshin mektepterde oqytý kerek dep bilemiz.

Úshinshiden, eń bastysy, Fort-Shev­chen­ko qalasynan ádeıi aýmaqty jer bólip, onda keńeıtilgen murajaı salýmen qatar, Qyrymnyń 40 batyryn beıneleıtin skýlp­tý­ra­lyq ansambl salyp (ár batyrdyń ul­tyn, kıim kııý, qarý asyný salttaryn saqtaı otyra), ortasynda dombyrasyn qolǵa alyp batyrlar jyryn tolǵap otyrǵan Muryn jyraýdyń tulǵaly eskertkishin salý kerek degen usynys-pikir aıtamyz (yntamen tyń­dap otyrǵan halyqtyń kórinisin berý sýretshilerdiń qolynan keledi jáne Jyraý, batyrlar beıneleri, halyqtyń kórinisi – bári de tozbaıtyn materıaldan jasalýy qajettigi túsinikti jáıt).

Biz bul usynys-pikirlerimizdi budan buryn tıisti qalalyq, oblystyq bılik oryndarynyń aldyna arnaıy hat arqyly qoıyp, maquldaǵan jaýap ta alǵan edik. Alaıda arada eki jyldaı merzim ótse de bul máseleniń sheshimin tabý jaıynyń kesheýildep kele jatqany jasyryn emes.

Ýaqyt tez ótedi emes pe, Muryn jy­raý­dyń 155 jyldyq mereıtoıy da burynǵy daǵ­dy boıynsha kelesi jyly ótýge tıis. Osyǵan baılanysty myna bir jaıdy da eske salyp ótkim keledi. Muryn jyraýdyń óz qolymen KSRO Ǵylym akademııasy Qazaq fılıalynyń tóralqasyna 1949 jyly jibergen hatynda 1860 jyldyń 15 qańtarynda týdym dep kórsetilgen. Al Fort-Shevchenko qalasynyń Sıslam ata qaýymyndaǵy qulpytasta Muryn jyraý Seńgirbekuly 1860 jyly týyp, 1954 jyly ómirden ozdy dep jazylǵan. Biz osy málimetterdi negizge alyp, Muryn jyraýdyń 155 jyldyǵyn 2015 jyly ótkizgen durys dep esepteımiz.

Muryn jyraýdyń esimin álemge aıan etýge baǵyttalǵan, bolashaq urpaq tárbıesinde aıryqsha oryn alatyn, shetel týrısterin sózsiz qyzyqtyra túsetin osy aýmaǵy men kórnekiligi asa kúrdeli skýlptýralyq ansambl-eskertkishti, murajaıdy salý Jyraýdyń 155 jyldyǵyn atap ótýge deıin qalǵan merzimde (joǵaryda keltirilgen bizdiń usynysymyz boıynsha) iske asqan jaǵdaıda Gúlaıym Shyntemirqyzy jazǵan: «Bizdiń aıtpaǵymyz – álem aldynda qazaqtyń maqtanyshyna aınala alatyn ulanǵaıyr jyrdyń, onyń aıtýshysy, aıryqsha talant ıesi Muryn Seńgirbekulynyń áli kúnge eleýsiz qalyp kele jatqandyǵy» degen ókinishiniń orny tolar edi dep bilemiz.

Dúısembi ÁRIPULY,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qyzmetkeri,

Mańǵystaý oblysynyń qurmetti azamaty.