Eger áleýmetten “Qajymuqan Muńaıtpasov kim?” dep suraı qalsań, “Qazaqtyń ataqty balýany” dep jańylmaı jaýap beretinin bilemiz. Alaıda, “Ol qaı jerlerde, qandaı jetistikterge qol jetkizdi?” degen saýalǵa ekiniń biri múdireri anyq. Odan ári “Balýannyń ómirbaıanynan ne bilesiz? degen tereńdeý suraq jurtshylyqtyń kóbin oılantar edi.
Eger áleýmetten “Qajymuqan Muńaıtpasov kim?” dep suraı qalsań, “Qazaqtyń ataqty balýany” dep jańylmaı jaýap beretinin bilemiz. Alaıda, “Ol qaı jerlerde, qandaı jetistikterge qol jetkizdi?” degen saýalǵa ekiniń biri múdireri anyq. Odan ári “Balýannyń ómirbaıanynan ne bilesiz? degen tereńdeý suraq jurtshylyqtyń kóbin oılantar edi.
Meniń Qajymuqan Muńaıtpasov esimin alǵash ret estigenime jarty ǵasyrdan asypty. Bala kezimde Sáken Seıfýllınniń “Bandyny qýǵan Hamıt” povesin oqyp shyqqannan keıin onda avtor asqan súıispenshilikpen jazǵan Qajymuqan týraly bile túskim keldi. Meniń ishtegi alańymdy qımyl-áreketimdegi, bet-álpetimdegi ózgeristen ańdaı qoıatyn anamnan munyń mánisin suraǵanymda, bir qyzyq áńgimeniń tıegin aǵytqan edi. Bul meniń on-on bir jasar kezim. Sheshem Mádına Qostangeldiqyzy alǵashqy jubaıy, qazaqtyń belgili jazýshysy, “Keńes aýyly” gazetiniń (qazirgi “Soltústik Qazaqstan”) qalamgeri Ábdirahman Aısarınniń 1932 jyly Qyzyljarda bolǵan ataqty balýan Qajymuqandy qonaq qylyp, qoı soıyp, dám bergenin aıtqan-dy. Bul saparǵa Qajymuqan Qyzyljar men Ombyda kúresý jáne halyqqa arnaıy kúsh amaldaryn kórsetý maqsatymen shyǵyp, qalanyń sırkinde birneshe kún aıaldaıdy.
– Oǵan qarsy shyǵatyn balýandar – kileń jastar, al Qajymuqan – shaý tartqan adam. Jyǵysa almaıdy. Álde jurtty jınaý úshin ádeıi sóıte me eken, áıteýir, sırktiń aldy kúnde qujynaǵan halyq, ıne shanshar jer bolmaıdy, – deıdi sheshem. – Bárimiz onyń jeńýin tileımiz. Jas orys balýandary oǵan qaırat qyla almaıdy. Sosyn ol birneshe ret zilmaýyr qara tastardy oıynshyqsha laqtyra ma kerek, shalqasynan jatyp alyp, ústine on-on bes adamdy shyǵaryp, taqtaıdan jasalǵan qaqpany qarnymen shirene ıtergende, analar shashyraǵan tarydaı domalap ketedi.
Sol joly qonaqta bolǵan Qajymuqan anamnan ter súrtetin úlken súlgi surap alypty. “Aǵa, ne buıymtaıyńyz bar?!” degen Ábdirahmanǵa aıtqan ótinishi sol eken. Biraq jazýshy arnaıy shapan tikkizip, balýannyń ústine jaýypty. Al attanarynda sol jyly eki jastaǵy uly Aıannyń aýzyna túkirtipti. Alaıda, aǵam balýan bolǵan joq, búginde ómirden ozǵan.
Sheshem aıtqan áńgimeden ańǵarǵanym – sol jyly Qajymuqannyń jasy alpys-alpys eki shamasynda. Bul sózge qaraǵanda, keıbir zertteýshilerdiń ony “1886 jyly týǵan” dep júrgenderi qısynǵa kelmeıdi. Demek, “Qajymuqan 1870 jyly ómirge kelgen” deıtinderdiki shyndyqqa jaqyndaıdy. Jáne muny myna derek te aıǵaqtaı túsedi: «Men ómirimniń 55 jylyn kúreske arnadym. Talaı ret ólim aýzynda boldym. Amerıkadan ózge shetelderdiń bárin de araladym. Qazir jasym 75-te. Meniń qazirgi turmys jaǵdaıym nashar» dep óz qolymen 1945 jyldyń 26 maýsymy kúni Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Tóralqasynyń Tóraǵasy Ábsámet Qazaqbaevqa jazǵan haty 1990 jyly Almatynyń “Qazaqstan” baspasynan shyqqan “Kúsh atasy” degen estelikter jınaǵynda kózime ushyrasty (321-shi bet). Osyny basshylyqqa alǵanda Qajymuqan 1870 jyly týǵan bolyp shyqpaı ma?
– Taǵy bir aıtarym, onyń túr-tulǵasynyń adam nazaryn birden aýdartatyny. Qalyń qabaqty, bet-álpeti jalpaqtaý, qarny shyǵyńqy, qoly-qary sumdyq som, bıik, zor tulǵaly, – degen edi sheshem.
Endigi bir áńgime Qajymuqannyń Qyzyljarda qazaq, orys baılarynda jalshylyqta bolýy týraly. Ol jaıyndaǵy jazylǵan kitaptarda, ásirese, ótken ǵasyrdyń sekseninshi jyldarynda shyqqandarynda jáne basqa maqalalarda balýan ómiriniń Qyzyljar tusy asa nazarǵa alynbaıdy. Osylardyń keıbirinde onyń týǵan jerine kúmán keltiretinderi de baryna kózim jetip júr. Mysaly, respýblıkalyq gazetterdiń birinen Qajymuqan Muńaıtpasuly ońtústikte týyp, Arqa jerinde ósti degen pikirdi oqyǵanym bar. Anyǵynda, onyń ata-babalary Altybas qypshaqtan tarap, olar, rasynda da, Ońtústik Qazaqstandy qonys etken eken. Sábıt Muqanovtyń áńgimelerinde Qajymuqannyń Qaraótkel túbindegi Qospa aýylynda týǵany aıtylady. Bul sáıkessizdiktiń tamyryna fılologııa ǵylymynyń doktory, professor Áýelbek Qońyratbaevtyń “О́z aýzynan estigenderim” degen esteligi balta shabady. Bul esteligin belgili ǵalym 1946 jyly Ǵabıt Músir