Árbir halyqtyń kir shalmas ary, rýhyn tozdyrmas ujdany týǵan tilinen kórinedi. Keńes dáýirinde qazaq tiliniń taǵdyr-talaıy alańdatty. Endi búgin memlekettik tildiń mártebesi úshin kúresip júrmiz. «Qazaqstannyń bolashaǵy qazaq tilinde» degen Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń sózi jurt kóńilinen shyqqan edi. Prezıdent bıylǵy dástúrli Qazaqstan halqyna Joldaýynda da qazaq tiliniń keleshegine qatysty kemel pikirler aıtty. Týǵan tilge baılanysty zııaly qaýym ókilderi tarapynan maqalalar jazylyp, kúndelikti ómirimizdegi qoldanys aıasyna baılanysty syn-pikirler aıtylyp keledi.
Ádette, ótkir syndar kóshedegi ilingen jarnamalarǵa, qulaqtandyrýlarǵa, saýdaǵa jiberilgen zattardyń sapalyq belgisin bildiretin aýdarmalarǵa qatysty aıtylady. Resmı jıyndar men úlkendi-kishili májilisterdiń de basy qazaqsha bastalyp, negizgi mazmuny basqa tilmen aıaqtalýy kóńilge kirbiń týǵyzady. Til – ulttyń jany, eń qymbattysy bolǵandyqtan, halyqtyń alańdaýy oryndy. Memlekettik tilge degen qurmettiń deńgeıin álgi jarnamalar, aýdarmalar bultartpaı dáleldep tursa, arnaıy baspalardan shyqqan dúnıelerde de qateler órip júredi. Jylan jyly shyqqan kúntizbege qaralyqshy. Eki tilde jarııalanǵan kúntizbede qazaq halqynyń danyshpan aqyny Abaıdyń tegi qate jazylǵan. (2013 j. GNPF zeınetaqy qory shyǵarǵan kúntizbe. Pr. Abaıa Kýnandaeva, 9-58, osylaı jazylǵan).
Mundaı qatelerdi tize bastasań, oǵan jaýap beretinder tehnıkany kinálaıdy. Solaı bolǵan eken deıik. Jazylǵan jaryqshaq sóılemderdi jaıyna qaldyryp, osy biz qalaı sóılep júrmizge keleıikshi. Birde úlken ǵylymı jıyn ótetin bolyp, kópshilik konferensııaǵa jınaldy. Aramyzda otyrǵan tilshi ǵalym kópten kórmegen inisin ushyrastyryp, shurqyrasa amandasty.
– Baýyrym, qaıda júrsiń, hal-jaǵdaıyń jaqsy ma? – degen saýalyna álgi azamat:
– Osynda oqytýshy bolyp qyzmet jasap jatyrmyn, – dedi.
– Qyzmet qaıyrly bolsyn. Biraq «jasaýyń men jatqanyń» qıyn eken degen aǵa áriptesiniń áziline sol arada turǵandar kúldi. Áıtse de, álgi azamatqa aıtylǵan sóz ben jurttyń kúlkisi áser etpedi. Mundaı sátter kúndelikti ómirde kóp kezdesedi. «Jumys jasaımyn» degen búginde úırenshikti sózge aınalǵan. Teledıdardaǵy depýtattar men jýrnalısterdiń suhbattaryndaǵy «jańaǵy» sóziniń qaıta-qaıta qaıtalanýyna jurt kúletin boldy. Qazaq tilinde habar taratatyn arnalardaǵy telejýrnalısterdiń sóılemderindegi aqaýlarǵa eshkim nazar aýdarmaıtyn sekildi. Ásirese, telejýrnalıster tarapynan qylmys jasaǵandarǵa qatysty «Qylmyskerdi ustap, túrmege toǵytty» deıtin sóılem úzdiksiz ushyrasady. Bul sózdiń qoldanysyn bir otar qoıdy qyrqar aldynda sýǵa toǵytqanda, odan keıin jabaǵy nemese kúzem júni qyrqylysymen arnaıy dárilengen sýǵa toǵytqanda estýshi edik. Taǵy da telejýrnalıst «oqys oqıǵaǵa baılanysty mamandanǵan komıssııa quryldy» deıdi. Durysy «mamandandyrylǵan komıssııa» bolýy kerek. Radıo, teledıdardan aýa raıyna baılanysty «Erteń Soltústik jáne Batys Qazaqstan aımaqtarynda 30-35 gradýs aıaz kútilýde» degendi estısiń. Aýaraıynyń borany, qary, daýyly, jańbyryna da osy sóz qoldanyla beredi. BAQ tilshileriniń saýaldaryna jaýap beretin jaýapty qyzmet atqaratyn tulǵalar: «Men oılaımyn...». «Men oılaǵanmyn...», «Biz ony jasaımyz» degendi qoldanýdy ádetke aınaldyrǵan. Osy sózderdiń orys tilinen enip jatqanyn bile me eken, sol shirkinder?! Teledıdardaǵy qorytyndy jańalyqtarda shetelden ákelingen asyl tuqymdy sıyrlar kórsetilip, sońynan Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń suhbaty berildi. Tilshiniń shetelden ákelingen iri qara sanyn kóbeıtý, jyl saıynǵy alynatyn tólderi týraly suraǵyna mınıstr ony da oılastyrǵanyn aıta kelip, «Biz ógizder satyp alǵanbyz» dep jaýap berdi. Múmkin buqalar satylyp alynǵan shyǵar. Kezinde aıtysker aqyn Q.Ábilov «Beshbarmaq» degen ataýǵa qarsy bolyp, kóp kúresti. «Qýyrdaqtyń kókesin túıe soıǵanda kóresiń» degenniń keri kelip, bizdiń telearnada aspazshylar men óner adamdary birlesken «Beshbarmaq» atty habar paıda boldy. Efırden aıǵaılata jazylǵan «Beshbarmaq» sózi shyǵa kelip, qazaqtyń hannan bastap, qaraǵa deıingi tartylatyn qasıetti asy «beshbarmaq» bolyp battıtylady.
Kúndelikti BAQ quraldarynda kórsetiletin mádenı baǵdarlamalar, efırdi jaýlaǵan «juldyzdar» aıtqan ánderindegi mátindi burmalaý, áni men sózin birdeı shyǵaratyn ataqqumarlar sóz óneriniń sıqyn ketirip, sheńberin taryltyp barady. Búgin gi jastardyń kitap oqymaıtyny, klassıkalyq dúnıelerdiń ataýlaryn ǵana biletini bizge málim. Shyǵarmashylyq oılaý qalys qalyp, ǵalamtordyń tasqynyna ıek súıeý beleń aldy. Adamnyń aqyl-oıynyń tolysýyna ǵalamtordyń da paıdasy bar, alaıda týǵan tildiń qadir-qasıeti halyq týdyrǵan asyl sózde emes pe! Til qudireti sózden, adam beınesi sóılesýden tanylady. Osyny umytpaıyq, aǵaıyn!
Aıqyn NESIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»,
Berik RAHYMOV,
ǵalym.
QARAǴANDY.