Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasynda elimizde kútiletin biregeı shara – uly aqynnyń 175 jyldyq mereıtoıynyń ótkizilýiniń, oǵan jappaı halyq bolyp daıyndalýdyń qanshalyqty mańyzdy jáne qajetti ekendigi aıtylady. Bul sharalar «toı toılaý úshin emes, oı-órisimizdi keńeıtip, rýhanı turǵydan damýymyz úshin ótkizilmek» deıdi Prezıdent sóz basynda máseleni birden ashyp.
Dańǵazalyqty ýaqyt kótermeıdi. Danyshpan aqyn aıtqandaı, «beker mal shashpaqtan» arylatyn kezimiz jetti. Sondyqtan uly aqynǵa arnalǵan 500-diń ústindegi is-shara ýaqyt talabyna saı jańasha deńgeıde atqarylýy tıis degen Qasym-Jomart Kemeluly oı-tolǵamdaryn «Ulttyq bolmystyń úlgisi», «Memleket isiniń múddelisi», «Jańa qoǵamnyń janashyry», «Álemdik mádenıettiń tulǵasy», «Torqaly toıdyń taǵylymy» degen maqala taqyryptarynda túıip aıtady.
Abaı zamany men búgingi ýaqyt bir emes. Alaıda ortaq máseleler jetkilikti. Ásirese sol kezdegi qazaq qoǵamyna tereń úńilgen hakim Abaı halyqty keri tartatyn dertterdi tamyrshydaı dál tanyp, aldyńǵy qatarly mádenıetti elge qaıtsek jetemiz, kim bolýymyz kerek, el bolashaǵy – jastardyń boıynda qandaı qasıetter bolsyn, neden qashsyn, nege umtylsyn, jaqsylyǵymyz qaısy, jamandyǵymyz nede degen tárizdi ómirlik suraqtarǵa jaýap izdedi. Batysqa, Shyǵysqa úńildi, oı qorytty, jol nusqady.
Mine, sol kezderde Abaı aıtqan ashy shyndyq, eskertýler búgingi táýelsizdik zamanynda da aldymyzdan andaǵaılap shyǵyp otyr. Joıylyp ketken joq. О́z betinshe joıylar túri de joq. Odan arylýdyń jolyn taǵy da Abaıdan izdeýimiz kerek.
Bul rette Prezıdent Q.Toqaev jalpylyqqa barmaı, Abaıdyń ózine júginip, HHI ǵasyrdaǵy búgingi Qazaqstannyń kókeıkesti máselelerimen baılanystyrady. Adam ómirindegi bilim men ǵylymnyń, kóp til bilýdiń, ony el ıgiligine jumsaýdyń mańyzyn Abaı tereń sezingen. Avtor uly aqynnyń «Ǵylym tappaı maqtanba», «Paıda oılama, ar oıla, Talap qyl artyq bilýge», «Árbireýdiń tilin, ónerin bilgen kisi onymen birdeılik daǵýasyna kiredi, asa arsyzdana jalynbaıdy» degen oı tolǵamdaryn qazirgi ýaqyt talabymen sabaqtastyra taldaı otyryp, búgingi zaman úshin óte mańyzdy ıntellektýaldy ult qalyptastyrý ıdeıasy Abaıdan bastaý alǵanyn alǵa tartady.
«Sondyqtan Abaıdy tereń tanýǵa basa mán bergenimiz jón. Abaıdy taný – adamnyń ózin ózi tanýy. Adamnyń ózin ózi tanýy jáne únemi damyp otyrýy, ǵylymǵa, bilimge basymdyq berýi – kemeldiktiń kórinisi. Intellektýaldy ult degenimiz de – osy. Osyǵan oraı Abaıdyń sózi urpaqtyń baǵyt alatyn temirqazyǵyna aınalýy qajet», deıdi maqala avtory.
Intellektýaldy ult – búgingi ýaqyttyń da ózekti máselesi. Bul yńǵaıda taǵy da uly aqynǵa júginemiz. Al Abaıda ıntellektýaldy ult bolýdyń jaıyna arnalǵan qazynaly oı mol. Alysqa barmaı-aq myna bir ulaǵatty sózine nazar aýdaralyq: «Teginde adam balasy adam balasynan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nárselermen ozady. Odan basqa nárselermen ozdym ǵoı demektiń bári de aqymaqshylyq», deıdi hakim. Mine, bul – bizdińshe, ıntellektýaldy ult bolýdyń negizgi qaǵıdalarynyń biri dep bilemin. Bul ǵıbratty oı-tolǵaýdy oqyp, jalań jattap alý az, ony memleket basqaryp otyrǵan sheneýnikten bastap qarapaıym eńbek adamyna, ot-jalyny boıyndaǵy elimizdiń bolashaǵy – qarymdy jastarǵa deıin ómirlik ustanymyna aınaldyrsa, elimizdiń jeter bıigi, alar asýy joǵaryda bolmaǵy sózsiz.
Ádiletti qoǵam qurý Abaıdyń basty armany bolatyn. Prezıdent Q.Toqaevtyń «Halyq únine qulaq asatyn memleket» qurý tujyrymdamasy ádiletti qoǵam qurý maqsatymen úndesken Abaı armanynyń oryndalýy dep bilemiz. «Zań ústemdigin jáne qoǵamdyq tártipti saqtaý barshaǵa ortaq mindet ekenin uǵynǵan jón. Halyqtyń bılikke degen qurmeti bolmasa – eldigimizge syn. Sondyqtan azamattarǵa, ásirese jastarǵa memleketti syılaýdyń mán-mańyzyn túsindirý qajet. Osy rette taǵy da Abaıdyń murasyna zeıin qoıǵan abzal», deıdi Qasym-Jomart Kemeluly. Ashyq dıalogter alańyn qurý el múddesi, ult muraty ortaq ekenin bildiredi.
Abaı óz zamanynda-aq bul baǵytta syndarly oılaryn aıtqan. «Keleli keńes joǵaldy, El sybyrdy qolǵa aldy», «Sybyrdan basqa syry joq, Sharýaǵa qyry joq», «Qý tilmenen qutyrtyp, Keter bir kún otyrtyp» dep keletin oı-tolǵamdardan týyndaıtyn keleli máselelerdi maqala avtory oryndy tarata aıtyp, árqaısymyzǵa úlken oı salady, qoǵam aldyndaǵy jaýapkershilikti júkteıdi. Qazirgi kezde popýlızm teris tendensııaǵa aınalyp barady. Áleýmettik jelilerdi paıdalanyp, tasada otyryp, qazirgi zamannyń tynyshtyǵyna, halyqtyń berekeli tirligine tas atatyndardy kim-kimde biledi. Olar nebir surqııa oılarymen, «túımedeıdi túıedeı etip» kórsetýimen halyqty adastyrǵysy keledi. Jalań uran, ásire qyzyl sózdi sýdaı sapyrady. Shyndap kelgende, bul eldiń damýyn kenje qaldyratyn, ulttyń biregeıligin álsiretetin qaýipti qubylys ekenine nazar aýdarylady. Prezıdent Abaı aıtqandaı, artyq maqtanǵa salyný, ózgeni qor kórip, ózin zor tutý, ónimsiz daý qýý adamdyqta da, eldikte de jaraspaıtynyn eske salady.
HHI ǵasyrdaǵy jańa qoǵamda ultymyz qandaı qasıetterdi boıymyzǵa sińirýimiz qajet degende, taǵy da uly Abaıdyń danalyq fılosofııasy aldymyzdan shyǵady. Aqynnyń «Tolyq adam» formýlasy – qazaq halqynyń ómirlik fılosofııasyna aınalýy tıis, deıdi Prezıdent Q.Toqaev. Al «Aqyl, qaırat, júrekti birdeı usta, Sonda tolyq bolasyń elden bólek» dep keletin «Tolyq adam» formýlasyn halyq bolyp tereń zerdeleı aldyq pa? Bul úlken suraq. Sondyqtan da Abaı mereıtoıyn ótkizý, joǵaryda aıtqandaı, jaı toı toılaý emes, ǵulamanyń dúnıetanymyna, ustanǵan ómirlik konsepsııasyna, ultqa usynar baǵdarlamasyna keshendi zertteýler júrgizý, ony halyqqa jetkizý, qarapaıym sózben túsindirip boıyna sińirý, ómirlik qaǵıdaǵa aınaldyrý ekenin alǵa tartady.
«Biz Abaıdyń «tolyq adam» tujyrymyn qaıta zerdeleýimiz kerek. Bul baǵytta ǵalymdarymyz tyń zertteýlerdi qolǵa alýy qajet. «Tolyq adam» konsepsııasy, shyndap kelgende, ómirimizdiń kez kelgen salasynan, memleketti basqarý men bilim júıesiniń, bıznes pen otbasy ınstıtýttarynyń negizgi tuǵyryna aınalýy kerek dep esepteımin», deıdi avtor.
Abaı aıtqan ósıet búginde de mańyzdy. Masyldyqpen kúres, ýaıymsyz salǵyrttyqqa, bosteki oıyn-kúlkige salynbaý, eńbektiń qadirin bilý, kásippen shuǵyldaný, sharýaqorlyq daǵdylaryn boıǵa sińirý jónindegi oı-tolǵanystar qazirgi kezdiń de basty qaǵıdasyna sáıkes keletini sózsiz. «Erinbeı eńbek qylsa, túńilmeı izdese, ornyn taýyp istese, kim baı bolmaıdy?» deıdi Abaı. Týra búgingi ýaqyttyń sózi emes pe? Kásipkerlikke keń jol ashylyp otyr. Kásibińdi tap, eńbekten, izden, – bul memleketimiz ustanyp otyrǵan basty baǵyty.
Uly Abaıdy ózimiz ǵana tanyp qoımaı, álemge tanytý, Qytaı eli Lao-szy, Konfýsıımen, Reseı Dostoevskıı, Tolstoımen, Fransııa Volter, Rýssomen tanylsa, keleshekte «Qazaq halqy – Abaıdyń halqy» degen iltıpatqa ıelenýi kerek, deıdi Prezıdent. Bul árıne óz-ózimen atqaryla qalatyn sharýa emes. Ol úshin Abaı eńbekteri álem tilderine: aǵylshyn, arab, japon, ıspan, ıtalııan, qytaı, nemis, orys, túrik, fransýz tilderine aýdarylýy kerek degen mindet qoıylady. Abaı týraly derekti fılm men teleserıaldardyń túsirilýi, respýblıkalyq, halyqaralyq deńgeıde teatr jáne óner festıvaldarynyń ótýi, ádebıet jáne ónerdiń úzdik týyndylaryna Abaı atyndaǵy memlekettik syılyqtyń taǵaıyndalýy aqyn toıynyń jaı toı emes, Elbasy aıtqan rýhanı jańǵyrý salasyndaǵy úlken serpilis bolatynyn bildiredi.
Bul kim-kimge de úlken jaýapkershilik mindetteıdi. M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz ýnıversıteti de bul baǵytta aýqymdy jumystardy júrgizedi degim keledi. О́ıtkeni Abaı toıy – halyq toıy, rýhanı serpilis, jańǵyrý sharasy bolmaq.
Mahmetǵalı SARYBEKOV,
M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri