Berik Júsipov: Men tabıǵatymdy ózgertýge qushtar jan emespin

– Adam aqjeleń shaǵynda túrli «jetektiń» izinde bolady. Qyzyq jaıt, keıin álgi nárse beısanaly túrde seniń taǵdyryń bolyp shyǵa keledi eken. Bul kúnde asa kóp betin ashqym kelmeıtin, derekterin súzip alyp qaıta jazýdy oılap júretin, biraq soǵan moıynym jar bermeı kele jatqan tyrnaqaldy týyndym «Myrzastaǵy jyr mektebi» dep atalatyn ólkelik folklortaný máselesine arnalǵan tanymdyq kitapsha. Ol kezde on jetidemin, kóńil kókte degendeı. Demimizge pisken taba nannan keıin bir shókim kúıelesh kúlshege aınal­dy ǵoı. Dese de meni úlken ǵylymǵa alyp kelgen kishkentaı dúnıe sol. Biraq oǵan qalaı jáne ne dep baǵa berýge bolady? Meniń uǵymymda ol da bir shaqalaq sııaqty nárse. Tek ishten shyqqan «shubar jylan» bolǵan soń qımaısyń.

– Syr boıynda jyrshylardy «jyraý» dep ataý úrdisi qalyptasqan. Olardy kóbine sah­naǵa da solaı shaqyrady. Biraq belgili óner sańlaǵy bol­sańyz da ózińizdi jyraý dep ta­nys­­tyra bermeısiz. Munyń sebebi nede?

– Onyń sebebi óte kóp. Kezin­de baspasóz betinde de talaı aıt­qanmyn. Bul túıtkildiń túıindi tusyn taǵy bir túrtip ótýge bolady. Birinshiden, jyraý sózi kel­meske ketip bara jatqan ana­hronızm bolǵandyqtan ony orynsyz qoldaný da ábestik. Ekinshiden, qa­zirgi sahnagerlerge laıyq ter­meshi, jyrshy degen táýir ter­­mınder bar. Biraq bul sóz ta­qııamyzǵa tarlaý bolyp turǵan soń amal qansha. Úshin­shiden, álem­dik folklorıstıkada salaly jyrlardy shy­ǵarmashylyqpen jyrlaıtyn epık jyrshy degen ataý qalyptasqan. Negizi munyń bári aıtýshynyń repertýarlyq erek­sheliginen shyǵady. Biraq qazirgi nópirdiń ǵylym nesin al­ǵan. Sózdiń jaýapkershiligin tú­singendikten sanaly túrde álgi tıtýldan qashatynym sol. Bas­tysy, jyrshy jyraýdan ál­deqaıda buryn paıda bolǵan eski tıp eke­nin eskerý shart.

– Jaraıdy, jyraý bolma­sańyz, bolmaı-aq qoıyńyz... Al eki aýyz óleń quraı alatyn óne­­rińiz bar shyǵar?

– Mektep bitirgen jyly Al­matyǵa bir qap óleń arqalap kel­genbiz. Sóıtsem bul baqshada Maraltaı deıtin dúleı júr eken. Qazir biz tek oqyrman qa­ta­ryndamyz. Alaıda et pen teriniń arasyndaǵy «jelik» boıyńnan ońaı shyǵyp ketpeıdi eken. Keıde kállany túsiniksiz bir­deńeler qysqanda qalamdy bir shıyryp alatynymyz bar. Ásirese dostyq ázilge qurylǵan birqaqpaılarǵa qamshy saldyrmaımyz. Degenmen aqyndyq pen kompozıtorlyq ónerdi kásip etpedik. Qazaqstandaǵy júzden asa etnıkalyq toptyń mýzykalyq murasy jaıynda ǵylymı eńbek jazǵan hám sony búge-shigesine deıin biletin maman retinde úıtip-búıtip kompozıtor atanyp alýǵa da bolatyn edi. Biraq oǵan arym jibermedi. Áıtpese «Eskendir eń sońǵy ret jıyp esin: – Dedi – anam, nege sonsha kúıinesiń.  Baqıǵa beldi bekem býdym bilem, Sharam joq ımanymdy úıiresiń» dep bastalatyn hıkaıa bizge tıesili.

– Besikten belińiz shyqpaı jatyp dobaldaı magnıtofon arqalap, el aralapsyz. Qatar­las­taryńyz dop qýalap júr­gende shal-shaýqandarmen sóı­lesip, mura jınapsyz. Jap-jas bolyp alyp aldyńyzǵa osyn­daı úlken maqsat qoıýǵa baýlyǵan kim edi ózi?

– Arnaıy baýlyǵan adam bolǵanda bul kezde zamannan qara úzip keter me edik, kim bil­sin. Soǵan qaraǵanda týǵan topy­raqtan jabysqan birdeńe bolar. Bizdiń jaqty bilesiz ǵoı, adamy da, tabıǵaty da qatqyldaý. Sol at aýnap, túk qalǵan jerden juqqan ıkem bizge on eki-on úsh jasymyzdan bastap beısanaly túrde mura jınatty. Jıǵan-tergenimizdi keıin álem folklorıstıkasy qısyndarymen salystyryp qa­rasaq, onsha kóp jańylysa qoı­mappyz. Demek ishki dúnıede bir belgisiz túısiktiń bolǵany ǵoı. Bálkim sóz basynda aıt­qan «jetek» sol shyǵar. Aqyn Temir­han Medetbek aǵamyzdyń «Áýelde shal bolyp týǵan men biletin eki adam bar. Onyń bi­ri Ábish Kekilbaev, ekinshisi biz­diń Berik» deıtin sózi bar edi. Sol ras-aý deımin. Men jaz­­ǵa­nyńda balalyq dáýir degen bolyp jarymady. Soǵan qara­ǵanda Jaratýshy dúnıe dıdaryna kelgende maǵan osy mindetti biryńǵaı júktegen bolý kerek. Áıtpese ne jynym bar, besik­ten belim shyqpaı jatyp el ke­zip folklor jıǵansha, jurt qa­tarly aqsha jınap, mal jıyp typ-tynysh jatpadym ba dep te qoıamyn keıde.

– Boıyńyzda birneshe óner­diń basy toǵysqanyn bi­lemiz. Jyr­shylyq pen zert­teýshilikti bylaı qoıǵanda ómir boıy tirnektep mura jınap kelesiz. Oǵan qosa jazý óneri... Bul qasıetter bastaýyn qaı­dan alady ózi? Tegińizde bar nárse me?

– Ákem Myrzaly eski sózge beıim kónequlaqtyń biri edi. Atam Júsip qazany ottan tús­pegen sahı ári bı bolypty. Ákesi Jaqyp pirge qol tapsyrǵan so­fy, onyń týǵan aǵasy Tólegen shaıyr, al olardyń ákesi О́teýli ba­bam myńǵyrǵan baı bolypty. «Sartaı» das­ta­nyn jazǵan Nurmaǵambet Qos­janovpen segiz-toǵyz atadan qo­sylyp, Dúısem shaldyń úsh tar­maq urpaǵy bolyp bólinemiz. Al Dúısem aýylyna sóz kıesi qon­ǵan, ony bizdiń eldiń esi kirgen ba­la­syna deıin biledi. Sheshem Ulmeken jaǵynan quldılatsaq óz naǵashym kishkeneniń Ashabaı jolsharasynan shyqqan «Segiz qasqa». Inińizdiń qandaı qasıet qursaýynda turǵanyn osydan-aq shamalaǵan shyǵarsyz. Bizdiń elde osy aıadaǵylardy «ári jyraý hám baqsy» dep dáripteıdi.

–  О́z basym sizdi alǵash kórgen kezde, nege ekenin bilmeımin, ataqty «Qan men terdegi» Ká­lendi kózime elestettim. Sol topyraqtyń perzentisiz. Áıte­ýir maǵan eki tizesi at qulaǵyn qaǵatyn kádimgi dáý Kálenge bir qatysyńyz bar sııaqty kóri­nesiz de turasyz...

– Túptamyrǵa dál túsip tur­syz. Ábdijámil Nurpeıisov degen Eńbek Erin bilesiz. Babamyz Ja­qyp sofy О́teýli balasynyń alǵany Ońaımoldaqyzy Zeınep ájemiz ben Júsip atamnyń kem­piri Zlıha Smaıylqyzy Ábeniń apalary. Áıtpese bizdi kimge tar­typ qalam ustap júr deısiz. Ábe­niń arǵy atalary «aqsaq bóri» atanǵan Toıqoja batyrdyń Qaldan degen balasynan Arǵyn­baı men Aıdynbaı, berisi Qydyr kórgen Slambaı, óz tegi bolys­ Nur­peıis shetinen shynjyr ba­laq, shubar tós, óńsheń sen tur, men ataıyn deıtindeı myq­ty­lar. Nurtýǵan shaıyrdyń Báıimbettiń bórilerin ulyqtap «...Slambaıdan Nur­peıisteı bala týyp, shaıqady dáýletimen jer men kókti» deıtin sózi bar emes pe. Sol Zeınep ájem­niń ákesi Ońaı moldanyń Mura­tynan týǵan Kóptileý batyrtap, barymtashy kisi eken. «Qan men ter» trılogııasyndaǵy «Qalen» dep júrgenińiz sol, meniń túp naǵashym. Bylaıǵy jurt sense de, senbese de áńgimeniń anyǵy osy.

– Halyqtyń qany men janynan jaralǵan dástúrli óner nege jetimsireı beredi osy?­ Estrada nege onyń aldynda erkin oınaq salady? Jal­py, bul qasiret qashanǵa deıin sozy­lady?

– Dástúrli ónerdiń dáýreni ótińkirep tur desem, bylaıǵy jurt kústanalaýy múmkin. Alaı­­da aqıqattyń betine týra qa­raý kerek. Siz ben biz kýá bolyp otyrǵan HHI ǵasyrda kez kel­­gen ólimshi haldegi aǵzany rea­nımasııalyq tásil arqyly qaıta tiriltip alýǵa bolatynyn bilesiz. Shynymen de halyqtyń «qany men jany» dep esepteıtin bolsa, bılik basyndaǵylarǵa dástúrdi qaıta tiriltý degen dym emes. Ol ári uzaǵanda belgili bir dástúrdi tutynyp otyrǵan óner ıesin qoldaý. Al estrada jaıynda aıtyp aýyz aýyrtýdyń qajeti shamaly, ol da óner. Biraq halyq esin jıyp, aınalasyna qaraı bastaǵan kezde barmaq tistep qalýy bek múmkin. Sondyqtan da bul úderis halyq qalaǵansha sozyla beredi, quqaıdyń kókesi áli alda shyǵar dep qorqamyn.

– Ana bir jyldary Syr eli­niń mádenıet salasyna je­tek­shilik jasadyńyz. Basshy Berik­tiń jyrshy Berikten qan­daı aıyrmasy boldy? Týǵan topyraǵyńyzda qandaı iz qal­dyra aldyńyz?

– Aqyry barǵan soń týǵan topyraqta qalý kerek edi, onyń retin taptyrmady. Bizdiń áýelde Almatyǵa kelgendegi negizgi mıssııamyz, ıaǵnı ǵalym-sahnager bolý degen maqsatymyz osy kezde óz údesine jetip jyǵylyp tur. Endigi jerde attyń basyn burýdy oılap júrgen jaıym bar. Shynymdy aıtsam, dalada týǵan uldyń qalada ólgisi kelmeıdi. Er týǵan jerine, bizdiń jıǵan-ter­gen tájirıbemiz endigi jerde Syrdyń kúreń topyraǵyna qajet dep oılaımyn. Al basshy Berik pen jyrshy Beriktiń arasynda eshqandaı da aıyrma joq, bolmaıdy da. Men tabıǵatymdy ózgertýge qushtar jan emespin, kim bolsa da meni bólshektemeı tutas qabyldasyn. Biz kúnbaǵys emespiz ǵoı túske deıin bir jaq­qa, tústen keıin múldem basqa ba­ǵytqa qarap, meńireıip tura beretin. Syr boıynda meniń izim saırap jatyr. Ony yqylasty adam rýhanııattyń qaı salasynan da kóre alady, eger kózi bolsa. О́kinishtisi, qazir Syr boıynda da ádebı-mádenı orta setineı bastaǵan, qıyny osy.

– Elden estımiz... Sizdiń sha­ńy­raǵyńyzda bolmaǵan ánshi, jyr­shy, kúıshi joq kórinedi ǵoı. Talaı týma talanttar men sı­rek daryndar áýletińizdi án-jyr­ǵa bólepti. Sonyń ishinde erekshe este qal­ǵany qaısysy?

– Gúlfaırýzdyń ottan túspeı­tin qara qazanynyń arqasynda talaı sańlaqty tórimizge shyǵar­ǵanymyz ras. Ásirese alys-ja­qyn shet elderden keletin sah­na­gerdiń birtalaıy alatańdy biz­diń úıden atyrdy desem, ar­tyq aıtqanym emes. Mundaı jıyndardyń adamǵa bereri kóp qoı. О́ner osyndaı barys-kelistiń arqasynda ósedi. Bir jyly Qyrǵyzstannan qaıtyp kele jatyp bir top baqshysy men jaqsysy aralas top meniń Mamyr yqsham aýdanyndaǵy qýyqtaı páterime saý ete tústi. Ortamyzda ózbektiń Shahberdi degen dúleıi bar. Osy erenniń jattaǵany men taban astynda sýyryp salyp aıtatyn jyrynyń arasynda min joq eken. Mundaıdy qazaqta Myrzaǵalı Aqjolov pen Jaqsylyq Eleýsinov degen qasqalardan kórip edim. Aıta­tyny joq, Shahań tań bozarǵansha oıqastady. Bir jyly qobyzǵa qosylyp jyrlaıtyn qaraqalpaq Jaqsylyq Syrymbetov keldi. Bul joly ottyń basynda Ásııa Muhametova bastaǵan mýzykatanýshylar toby kóbirek boldy. Oı, jaryqtyǵym-aı, qaıdaǵy men jaıdaǵyny qozǵap, qııaǵyn olaı da, bylaı da sermep kúńirendi-aý kelip. Nesin aıtasyz, ondaı sátterdi tek kózben kórý kerek. Esi bútin adamǵa buǵan jetetin káıip joq. Meniń qolymdaǵy eki myń saǵatqa jýyq aýdıo-vıdeo jazbany jınaý kezindegi óz qula­ǵymmen estip, kórgen qyńyr shaldardyń ýaqıǵalaryn aıta bastasań, onda bul áńgimeniń shetine shyǵa almaımyz. Sol úshin sózdi osy jerden sarqa turaıyq.

– Sizge kınoǵa túsý jóninde usynys aıtqandar boldy ma? Al eger aıta qalsa, túser me edi­­ńiz? Túr-tulǵańyz tarıhı fılm­­ge suranyp turǵan sııaq­ty ǵoı...

– Osy áńgime jıi kóteriledi, biraq soǵan ózim onsha qulyqty emespin. Bir apamyz kıno týyndysyna shaqyryp edi, usynǵan beınesi aınalama unamady. Tek Rústem Ábdirashevtiń «Qazaq handyǵy» fılminen bas tarta almadym. Bul týyndyda Bekeń – Bekbolat ekeýmiz sóz qaıym­dasatyn epızod bar. Rústem óz isine jaýapkershilikpen qaraı­tyn maman ǵoı, shaǵyn ǵana kóri­nisti bir kún túsirgenin kórip, ká­dimgideı júregim shaılyǵyp qal­dy. Soǵan qaraǵanda bul da me­niń qolym emes-aý. Onyń ústine astyma mingen túıesi qury­maǵyr qaıta-qaıta shógip, áb­den ábigerge túsirdi. Jurttyń bári qyran-to­pan, «Beke, seni túıe kótere almaı jatyr» dep. Sóıtsem, janýarym sırktiń túligi eken. Bir jaǵym quz, kelesi bet qalyń ásker, qolda dom­byra, ústimde saýyt. Anaý barpyldap, ár shókken saıyn quzdan qulap ketetindeı zárem zár túbine ketýmen boldy...

– Eger sizdiń jyrshylyq mek­­tebińiz qalyptassa, onyń qan­daı ózindik ereksheligi bolar edi? Jalpy, munyń alǵy­shart­tary bar ma?

– Jeke oryndaýshylyq qol­tańbam áldeqashan qalyp­tasyp boldy dep oılaımyn. Bala kúnimde talaıǵa eliktedim, sóıttim de esimdi erte jıyp, óz súrleýimdi izdeı bastadym. Jıyrma jastyń tóńireginde izde­genimdi taptym. Búgingi kún bıiginde turyp aıtsam, ózim­di beınettiń tertesine jek­kenime otyz jyl. Biraq meniń mashy­ǵymdy kózsiz kóshirgen shá­kirtti tárbıeleýden bas tartar edim. О́ıtkeni bireýdiń shaınap bergeni as bolmaıdy, bolsa da ultqa nár bermeıdi. Es bilmeıtin emshektegi sábı bolsa bir sári, álgindeı nárselerdi jutýdyń ózi jıirkenishti ǵoı. Ulttyq óner­diń tamyryna balta siltep kele jatqan tajaldyń bir tamyry osynda. Men kórgim keletin shákirt polıfýnksıonaldy bolýy shart. О́zim maqam ataýlyny kúbi piskendeı janyn alyp, kıizdeı qaıta qarpyp otyrmasam, kóńilim jaı tappaıtyn adammyn. Sol úshin de kalka shákirtti janym qalamaıdy. Arzan kóshirmeden góri sonyń múldem bolmaǵanynyń ózi ıgi. Siz baıqaısyz ba, qazir qazaq sahnasy birinen ekinshisi aınymaıtyn ınkýbator oryndaýshyǵa tolyp ketti. Izime ózindik qoltańbasy bar bir oıly shákirt erse qanaǵat, ermese oǵan da esh ókpem joq.

– Sizdiń ónerdegi ustazda­ryńyz kimder? Shákirtterińiz she? Ony aıtyp otyrǵanym, us­tazs­yz-aq bıikke umtylatyn­dar, shákirt­siz-aq jalpaq jurt­qa ónege kór­setetin óner tar­lan­dary da bar­shy­lyq...

– Biz tálimin túıip, batasyn alǵan qara shaldardyń tek atyn atap shyǵý úshin kisige bir arba jan kerek. Esesine, shá­kirt jaǵynan uıattylaýmyn. Mysaly, meniń shákirtim dırıjer Músilim Ámze, dombyra­shy Baqytjan Dúısenǵazy, ánshi Gúlmars Amanbaeva dep epı­kalyq jyrshylyqqa qatysy shamaly ónerpazdardyń atyn shu­byrta bastasam, bylaıǵy jurt túsinbeı qalýy múmkin. Biraq shyndyǵy sol, bular meni ustaz tutady. Ár jerde osyndaı qyz-jigitter bar, deni meniń aldymnan tálim almaǵan tálipter. Men kez kelgen mamandyq pániniń mu­ǵalimin ustaz deýge qarsymyn. Shyn ustaz ben adal shákirt ómir boıy birin-biri kórmeı, tanymaı ótýi de múmkin. Esesine «bir tómen, eki joǵary» dep ejiktep otyrǵan muǵalim ulyq ustaz bolyp eseptelmeıdi. Ol tek jalaqy alyp, jaldanyp otyrǵan adam. Men úshin óte shartty nárseniń biri osy. Al burynǵy dalalyq dás­túrde ustazy myqtynyń usta­nymy da myqty bolypty. Bul ózi asyqpaı, bir ózin jeke tolǵaıtyn shekesi torsyqtaı taqyryp. Men aıtyp otyrǵan ekijaqty baılanysty qaıta jańǵyrtý úshin kóp nárseni ózgertýge týra keledi. Bi­raq oǵan qazirgi «ustaz» ben «shákirt» atanyp júrgender hám qoǵamdyq sana daıyn ba?

– Dombyrańyzdy qalaı bap­taısyz? Qaı sheberdiń dombyrasyn tartyp júrsiz?

– Dombyra men daýys baptaý degendi túsine bermeıtin qazaqpyn. Onym durys pa, álde burys pa, ázirge ol jaǵyna bas qatyryp kórgenim joq. Bir kezde dombyra dúkende satylatyn. Sondaı qarapaıym aspaptyń birin alyp, tutynyp, sonymen-aq talaı jerdi sharla­dyq. Eńbek páninen sabaq bere­tin Ábilhaıyr degen muǵalim qaq­paǵyn appaq maıly boıaýmen syrlap, betin úńireıtip oıyp bergen álgi dombyranyń sýreti saqtalypty, keıin sonyń qaıda qalǵanyn da bilmeımin. Stýdent kezimde tutynǵan Jaqsylyq degen sheberden alǵan táýir dombyram bar edi, sony bir zytqyr inim qalap alyp, aqyry zym-zııa qyldy. Sodan keıin kóp jyl dombyrasyz júrdim. Jolaýshyǵa jasatqan bir jaqsy aspapty aıýdaı qorbańdap júrip, abaısyzda marqum Jarqyn Shákárim syndyryp tastady. Poıyzdyń ústinde kele jatyr edik, men bir aıaldamada tynys alýǵa jerge túskenmin, Júrsin Erman ja­nazasyn oqyp qoıǵan eken, men kýpege kirip kelgende «...dombyrańnan aıryldyń, bekem bol!» dep kóńil aıtty. Iilgen basty shabasyń ba, qınalsaq ta táýir dombyranyń birimen solaı qoshtastyq. Qazir qolymda júrgeni Qaraqalpaqstannyń jıdesinen shabylǵanyna júz jyldan asqan, Jaqas qojadan qalǵan qozyquıryq dombyra. Bul qasqanyń dybys boıaýyna teń keletin aspapty áli keziktire almadym. О́kinishke qaraı minezi qyńyr, ol da adam sııaqty, keıde qıtyǵyp qalady. Erdos degen inim jasaǵan jáne bir dombyram bar. Kúıim tasyǵanda sol ekeýin kezek qaǵamyn.

– О́z repertýaryńyzdy saralap, jıǵan qazynańyzdy túgen­dep kórdińiz be? Onda Syr eliniń murasynan basqa jádi­gerlikter de jetkilikti shyǵar?

– Negizi qandaı ónerpazdyń da ónerdegi negizgi barometri repertýary bolýy tıis. Ánshi aıtatyn ánin, akter somdaǵan obrazyn, sýretshi salǵan kartınasyn, jyrshy biletin jyryn, kúıshi tartatyn kúıiniń esebin bilsin. О́ıtkeni ónerpazdyq deńgeı tek repertýarmen ólshenedi. On alty jasymda bir kún, bir tún jyrlaıtyn repertýarym bar edi. Qazir tyńdaıtyn saýatty qulaq pen orta joq, nesin ja­sy­­raıyn, sonyń saldarynan sóz qory shójip bara jatyr. Oǵan qosa kóp ýaqytymdy jazý jumystary jutyp jatyr. Men qoldan kelgenshe barlyq ólkelik erekshelikterdi qamtıtyn ánderdi repertýarlyq qoryma kirgizip, aıtyp júrgen oryndaýshynyń qataryndamyn. Marqum Jákeń – Jánibek Kármenov ustazymnan Arqanyń birshama ánin ıgersem de ázirge tek sol óńirdi aıtpaı júr ekenmin. Repertýardy meńgerip alǵan soń jaryqqa shyǵarý úshin de toqsan tolǵanyp júrip alatyn jaman ádetim bar. Ázirge Alla sol óńirdiń ǵana sátin keltirmeı tur.

– Qolyńyzda ushan-teńiz bılik bolsa, óz salańyzǵa qan­daı jańalyq ákeler edińiz?

– Osyǵan deıin men aralasqan qaı sala bolsyn jańalyqtan quralaqan bolǵan joq. Álı arys­tan sııaqty «tutqasyn kórsetse dúnıeni ornynan bir aınaldyryp qoıar edim» dep astamdyq jasaı almaımyn. Olaı etýge erekshe dúm kerek. Jalpy biz bıografııa­sy sáıkes kelse de, geografııa­sy sáıkes kelmeı júrgen qasqamyz. Jańalyq ataýlyny abaılap ja­samasa da bolmaıdy, onyń aqy­ry basyńa taıaq bolyp tıedi. О́ıt­keni myna bizdiń qoǵamda múl­gip otyrǵan, jańalyqqa ja­ny qas úlken kisiler kóp. Ond­aıdyń nebir quqaıyn kórip kele jatyrmyz ǵoı. Sol úshin, jańaǵy siz aıtyp otyrǵan nárse qolǵa tı­gen jaǵdaıda jurt qatarly ja­ńalyqsyz-aq júre bergen jaqsy sııaqty, keıde. Esesine qulaǵyń tynysh, uıqyń bir qalypty, óziń de ózgeden daralanbaısyń hám ómirdi de sál uzaqtaý súrýiń múmkin.

– Balalaryńyzdyń ishinde jo­lyńyzdy qýǵany bar ma?

– Jol ustaǵysy kelgenderi boldy, árıne. Biraq meniń haltýranyń qas jaýy ekenimdi olar da jaqsy biledi. Sol úshin eptep aıaq tartqan shyǵar. Qazir erik berseń boldy, ekiniń biri jeligip, sahnada oınaq sala beretin áýeıilerdiń zamany. Bul tarapta men onsha demokrat emespin. Alaıda bolashaq jary men mamandyq tańdaýda olarǵa erkindik berilgen. Adam balasy ishki túısikpen, sýyq aqylmen, elde joq baıyppen kirispese munyń ekeýi de kúrdeli másele. Áıtpese balanyń úlkeni dombyra, ortanshysy gıtara, kishisi fortepıanoda ájeptáýir oınaıdy. Arpa ishindegi «bir bıdaıym», jalǵyz túıir qyzym kózin tyrnap ashqannan sýret saldy, biraq onysyn keıin azaıtty. Qazir matematıkamen bas qatyryp júr. Bir kezde Sábıt Muqanov shyǵarmalarynan oqyǵanym bar edi, Abaıǵa deıingi qazaqtyń baılary men ataqtylary «rýymyzdan aqyn, baqsy shyqqan joq» dep maqtanyp otyrady eken ǵoı. Bul óner degenniń kóp syryńdy shashyp aıta berýge bolmaıtyn osyndaı da ımplısıd qasıetteri bar. Shynymdy aıtsam, qazir men de Sábeń aqasaqaldyń sóziniń jaqtasymyn. Urpaǵymnyń jolymdy qýmaǵanyna bir mysqaldaı da ókinbeımin. Esesine siz olarmen kez kelgen taqyrypqa sóılesip kórseńiz, toıattap qaıtasyz. Úı­rený hám jırený osydan artyq bolady dep eseptemeımin. Jalpy mýzyka árkimniń boıynda bir qasıet esebinde júrýi tıis. Muny arnaıy mamandyqqa aınaldyramyz dep qoı qazir kóp nárseni bylyqtyryp alyp júrgenimiz.

– Búkil bolmysyńyzdy bir- aýyz qanatty sózben túıindeı alasyz ba?

– Meniń aıtqan ánimdi qur­metteıtin Esaǵań – Esenǵalı Raý­shanov aǵamyzdyń «Bir basynda eki adamnyń óneri, boıynda bes erkektiń býy bar dep bizdiń Berikti aıtýǵa bolady» degeni bar edi. Túıinniń kókesi osy dýaly aýyzdyń lebizi shyǵar.

Áńgimelesken

 Talǵat BATYRHAN,

«Egemen Qazaqstan»