Sonaý 80-jyldardyń aıaǵy kezinde Reseımen eki ortadaǵy shekara joq ýaqytta sol jaqtaǵy aǵaıyndarǵa jıi barýshy edik. Saratov oblysynyń Krasnyı Kýt aýdany Komsomol selosynda qandastarymyz kóp bolatyn. Olar bir-birimen jaqyn týystaı aralasyp ketken. Aǵaıyndarmen dastarqan basynda bolǵanda seloda dıadıa Maksım atanyp ketken (durys esimi Maqulbek), sol kezde jasy 70-ke taıanyp qalǵan aǵamen jıi kezdesip qalatyn edik. Aǵanyń oń qolynyń úsh saýsaǵy joq bolatyn.
Aǵaıyndar áńgime arasynda, «Maqulbek úsh saýsaǵy joq bolǵandyqtan soǵysqa barmaı, Saratovta eńbek armııasynda jumys istegen, osy jaqta úılenip qalyp qoıǵan. Úsh saýsaǵynyń kesilýi – soǵysqa barmaýdyń amaly-mys» degendi de aıtatyn.
Bir barǵanda Maqulbek aǵanyń úıine ádeıi kirip, estip júrgen áńgimeniń durys-burysyn aıtyp berýin ótindim. Aǵa únsiz otyryp qaldy. Birazdan keıin ol, «Qaraǵym, bul bir ishte qatyp qalǵan shemen edi. О́mirdiń kóbi ketip, azy qalǵanda ishte saqtap neǵylaıyn? О́tinish jasap otyr ekensiń, endeshe aıtaıyn», dep áńgimesin bastady.
– Kindik qanym tamǵan jer Syr óńiri edi. Ákem Qajyǵul, anam Zııashtan jalǵyz ul bolatynmyn. Jasym 17-ge kelgen kezde soǵys bastaldy. Aýyldaǵy er azamattar birinen soń biri maıdanǵa alyna bastady. Bizdiń úı ishimiz kolhozdyń bir otar qoıyn baǵyp, qum arasynda otyratyn. Anda-sanda ákem kolhoz ortalyǵyna baryp kelgende maıdannan kelip jatqan Qara qaǵazdy da aıtyp, kúrsinetin. Ana shańyraqtyń tútini óshti-aý. Myna qarǵys atqan soǵys qashan bitedi? – dep qaıtalap aıtyp otyrýshy edi.
Soǵys ekinshi jylǵa aıaq basqanda meniń qurbylarym da birtindep maıdanǵa shaqyryla bastady. Osy ýaqyttardan bastap ákem bizdermen sóılesýdi qoıdy. Kóp oılanatyndy shyǵardy. Bir kúni meni qumnan otynǵa sekseýil shaýyp alyp kelemiz dep ertip shyqty. Oıymda eshteńe joq, ákemmen ilesip júre berdim. Sekseýil ósken jerge kelgennen keıin attan túsip, balta, shottarymyzdy ázirlep jatqanbyz. Bir ýaqytta ákem qasyna shaqyryp aldy. Júzi qatýlanyp ketken. Buryn-sońdy bundaı minezin de baıqaǵan emespin. «Balam, oń qolyńdy myna sandal aǵashqa qoı», dep buıyrdy. «Nege áke?» dep suraı bergenimde, «Qolyńdy sandalǵa qoı!», dep aqyryp jiberdi. Amalsyzdan qolymdy sandalǵa qoıyp, ákeme moınymdy buryp qaraı bergenimde onyń qolyndaǵy balta júzi jarq etip kóterilip baryp, saýsaqtaryma qadaldy. Kózim qaraýytyp, basym aınalyp talyqsyp kettim. Birte-birte esimdi jısam, ákem kıizdi órtep, kúlin kesilip túsken saýsaǵymnyń ornyna basyp jatyr. Saýsaqtarymdy shúberekpen orap tańyp tastaǵannan keıin ózime-ózim kelgendeı boldym. Qasymda únsiz otyrǵan ákem birazdan keıin sózge keldi. «Balam, meni keshir. Basqa amal joq, kindikten taraǵan jalǵyz ulsyń. Qan maıdanǵa jibermeýdiń jalǵyz joly osy boldy. Senen aıyrylsam meniń urpaǵym máńgige joıylady ǵoı. Alla Taǵala bul kúnámdi keshire gór», dep eńkildeı jylap jiberdi.
Arada biraz ýaqyt ótkennen keıin 43-tiń qaharly qysynda maǵan da áskerge shaqyrtý qaǵazy keldi. Aýdandyq komıssarıat árli-berli kúmánmen qarady-aý deımin, ásirese saýsaqtarymnyń qalaı kesilgeni jóninde uzaq tekserip baryp, soǵysqa jaramsyz, biraq eńbek armııasynda jumys isteýge bolady degen anyqtama berdi. Sodan keıin Saratov qalasyna kóshirilgen zaýytqa jumysqa jiberdi. Bul jabyq áskerı zaýytta men sııaqtylar aınalasy myqty qorshaý jasalǵan alańda vagonmen kelgen júkterdi túsirýmen aınalystyq. Zaýyt ishine kirgizbeıtin. Bir jyl jumys istegennen keıin bizderdi Saratovtyń qasyndaǵy Rtıshevo qalasyna aýystyrdy. Sol jerde maıdandaǵy jaýyngerlerge arnap, aıaq kıim (kerzi etik) tigetin fabrıkada erler, áıelder kóp adam jumys istedik. Osynda júrgende fabrıkada áriptes bolǵan Raýza esimdi bashqurt qyzymen tanysyp, bas qostym. Jumysshylarǵa arnalǵan baraktan bir bólme alyp, birge turdyq.
Jeńis merekesi bolatyn jyly ata-anamnyń dúnıeden ozǵany týraly elden habar aldym. Qan maıdanǵa attanbasa da jalǵyz uldyń alysqa ketkeni olarǵa aýyr tıgen bolar dep oılaımyn. Bizderdi soǵys bitse de, birden bosata qoıǵan joq. Osy jerde túrli jumystarǵa saldy. Tek 1946 jyly ǵana birjola bosap, Raýzany ertip aýylǵa qaıttym. Bul kezde tuńǵysh qyzymyz bar bolatyn. Soǵystan keıin eldiń áli esin jııa qoımaǵan kezi. Maıdanǵa attanǵan aǵalar da, meniń qurbylarymnyń kópshiligi de soǵystan oralmaǵan eken. Osyny kórgende boıymdy bir aýyr oılar basqandaı boldy. Maıdannan qaıtpaǵan qurdastarymnyń aldynda kinám bardaı sezindim. Oılana kele, keri qaıtýdy jón sanadym. Mine, 50 jylǵa jýyq ýaqyttan beri osy jaqta turyp kelemin. Iá, týǵan jerdiń orny bólek qoı. Saǵynasyń. Keıde ul-qyzdarym úıge jınala qalǵanda olarǵa, «Men dúnıe salǵanda Syr óńiriniń qaı jerinen bolsyn bir ýys topyraq ákelip, zıratyma salyńdar. Eń bolmaǵanda týǵan jerdiń topyraǵyn ıiskep, jataıyn», dep amanatymdy aıtyp júrmin. Qaraǵym, meniń basymdaǵy jaǵdaı osy edi. Ákemniń sol kezdegi áreketine, «Nege bulaı istediń?» dep aıta almaımyn. Jalǵyz uldy aman alyp qalýdyń jóni osylaı bolar dep oılaǵan bolar. Kim bilsin? Aǵa áńgimesin aıaqtap, únsiz qaldy. Nury taıa bastaǵan janarynda jas tamshylary tur eken.
Aǵamen qoshtasyp úıden shyqtym. Boıymdy aıaýshylyq sezimi bıledi. Jýrnalıstik qyzmetke saı áýestikpen jan jarasyn qozǵap jiberdim be degen de oı keldi.
Serik JUMAǴALIEV,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
P.S. Osy bir kezdesýge de 30 jyldaı ýaqyt ótip ketipti. Osydan 5 jyl buryn Komsomol selosyna bardym. Bári ózgergen. Úlkender azaıǵan. Selonyń kúnshyǵys jaǵyndaǵy musylmandar zıratynda jatqan joldasymnyń ata-anasynyń basyna baryp, duǵa baǵyshtadyq. Sol zırattan Maqulbek aǵa da máńgilik mekenin taýypty. Ul-qyzdary ákesiniń sońǵy amanatyn oryndap, «Syrdyń bir ýys topyraǵyn ákelip, qabirine saldy ma eken?» dep oıladym. Sol bir ýys topyraqpen birge kindiginiń qany tamǵan perzentine Syrdyń syldyraı aqqan shýyn ákelgen bolar dep oıladym. Myna bir jalǵan dúnıede urpaǵyn saqtap qalý úshin tosyn áreketke barǵan ákege Arystandy-Qarabas jeli muńyn jetkizip turǵan bolar... Iá, solaı da bolar... Bul soǵystyń adamdar júregine salǵan jarasy ǵoı.