Abaı jylynda bastaǵan ǵalymtaný baǵytyndaǵy «Ǵylym tappaı maqtanba» atty jobamyzdy munaı shlamynan (qaldyǵy) qaıtadan munaı jáne kúrish qaýyzy men sabanynan belsendirilgen kómir alǵan ǵalym Nurbol Appazov týraly tanystyrýmen jalǵastyrmaqpyz.
Kúrish qaýyzynan belsendirilgen kómir alý ıdeıasy Nurbol Orynbasarulyna 2017 jyly Portýgalııaǵa barǵan saparynan keıin kelipti. Buǵan deıin belsendirilgen kómir ádette tek aǵashtan ǵana alynatyn. Al portýgaldyqtar ártúrli organıkalyq, onyń ishinde ósimdik qaldyqtarynan belsendirilgen kómir alýmen aınalysady. Otandyq ǵalym osy tájirıbeni ózi týyp-ósken jáne eńbek etetin Syr óńirindegi kúrish qaýyzy men sabanynan jasap kórýdi qolǵa aldy. Elge kelgennen soń kóp izdendi. Ońtústik-Shyǵys Azııa elderi de dál osy ádispen kúrish qaýyzynan belsendirilgen kómir alady eken. Qazaqstanda da iske asyrǵandar bar. Biraq kúrish qaldyqtarynan alynǵan belsendirilgen kómir qasıeti jaǵynan aǵashtan alynǵannan nashar keletin kórinedi. О́ıtkeni kúrish qaldyqtarynyń aǵashqa qaraǵanda tyǵyzdyǵy tómen. Osy máseleni sheshý úshin zertteýshi taǵy da tereń izdene túsip, kúrish qaldyqtarynan alynatyn kómirdiń tyǵyzdyǵyn arttyrý jolyn tapty. Bul rette oǵan óz óńirinde esh paıdaǵa aspaı jatqan munaı qaldyǵyn qosý týraly oı kómektesti. Munaı qaldyǵyn kúrish qaldyqtarymen aralastyryp, syǵyp, aǵash sııaqty tyǵyz kúıge keltirip baryp belsendirilgen kómirge aınaldyrǵanda sheteldik mamandardyń nemese Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń ǵalymdary ázirlegen óniminen keıipkerimizdiń belsendirilgen kómiri qasıeti, ıaǵnı zııandy zattardy boıyna sińirip alý jaǵynan joǵary sapaly bolyp shyqty. Osy jumys barysynda 3 birdeı patentke qol jetkizdi. Alǵashqysy kúrish qaýyzy men munaı shlamyn birge óńdeý (so-termolız) ádisimen belsendirilgen kómir alý; ekinshisi kúrish sabanynan belsendirilgen kómir alý; sodan soń kúrish sabany men munaı shlamyn birge óńdeý ádisi boıynsha ǵylymı izdenisterin patenttedi.
Qaladaǵy Bıotazalaý stansasy káriz qubyrlarynan jınalǵan nájisti súzip alyp, sýyn kólshikke aparyp quıady. Ǵalym óziniń jumys tobymen birge sol kólshiktegi sý quramyn zerttedi. Turǵyndar ájethanany túrli hımııalyq zattarmen jýady, tazartady. Ǵalym hımııalyq zattar quramyna qosylǵan, boıyna taraǵan sýdy ózi jasaǵan belsendirilgen kómirmen (saban men munaı shlamy aralasqan túri) tazartty. Sonda ónertabysynyń 1 kılosy 1000 lıtr sýdy tazarta alatyn kúshke ıe ekenine kóz jetkizdi. Las sýdy aýyz sý deńgeıine deıin tazartýǵa bolady eken, biraq keıipkerimiz hımık bolǵandyqtan sýdyń tek hımııalyq quramyn zertteýmen shekteldi.
Qalaı bolǵanda da ǵalymnyń bir baǵyttaǵy zertteýi birden eki ózekti máseleni sheship otyr. Ǵalymnyń aıtýyna qaraǵanda, Qyzylorda oblysy jylyna 500 myń tonna kúrish óndiredi jáne dál osynshama mólsherde qaldyq qalady. Al ony órtegende aýaǵa qanshama zııandy zattar taraıdy. Munaı qaldyǵyn órteýge, kómýge bolmaıtyndyqtan jaı ǵana rezervýarlarda saqtap otyr. Mine, qur jatqan qaldyqtardy, aýany lastaıtyn munaı shlamyn da, kúrish sabany men qaýyzyn da kádege jaratýǵa bolady. Iаǵnı, káriz sýlaryn tazartýǵa, medısınada, kúndelikti turmysta jáne baǵaly metaldar óndirisinde keńinen qoldanylatyn belsendirilgen kómir alynatynyn dáleldedi. Qajetsiz qaldyqtan paıdaly ónim shyǵaryp qoǵamǵa, adamzatqa, ekonomıkaǵa, ekologııaǵa qanshama ese paıda keltirip, ıgi is isteýge bolatynyn kórsetti.
Bul jobalary Ǵylym komıtetiniń 27 mln teńgeden asa qarjylaı qoldaýymen zerttelip, patenttelgeni bolmasa, ókinishke qaraı, áli óndiriske engizilmedi. Aldaǵy ýaqytta keıipkerimiz káriz sýlaryn jáne basqa da óndiris oryndarynyń qaldyq sýlaryn tazalaý boıynsha usynystar bermek.
Degenmen, keıipkerimizdiń Ǵylym qorynan 430 mln teńgege qarjylandyrylyp, óndiriske engizilgen jobasy da bar. Bul – munaı shlamynan qaıtadan munaı alý tehnologııasy. Munaı alý, daıyndaý, óńdeý kezinde 1-1,5 paıyz mólsherinde munaı shlamy túziledi. Munaı shlamy degenimiz – munaı men sý, tuzdyń bir-birimen bólinbeı qalǵan qoıyrtpaq, qara tústi bolyp keletin qospasy. Eshkim ony qazir óńdeýmen aınalyspaıdy. О́ıtkeni onyń shyǵyny munaıdy óńdeýge ketetin qarjydan asyp túsedi. Ǵalym óziniń jumys toby jáne bıznes-áriptesimen birigip osy jumystyń shyǵynsyz ádisin iske qosty. Bul úshin keıipkerimiz bastaǵan toptyń jalǵyz talaby bar: munaı shlamyndaǵy munaıdyń mólsheri 20 paıyzdan tómen bolmaýy kerek. Ár óndiris ornynan shyǵatyn munaı shlamynyń mólsheri, quramy ártúrli. Máselen, «Qumkól» ken ornynda jınaqtalǵan munaı shlamyndaǵy munaıdyń mólsheri – 30 paıyzdan joǵary, óńdeý tıimdi. Ǵalym óziniń zertteý toby, bıznes-áriptesi men munaı kompanııasymen seriktestikte júrgizilgen jumystyń nátıjesinde kúnine 5 tekshe metr munaı shlamyn óńdeıtin qondyrǵy oılap tapty. Osy jańa tehnologııamen Germanııada jasalǵan qondyrǵyny ǵalymnyń stýdent, magıstrant, jas ǵalym deńgeıindegi shákirtteri óndiriske engizý baǵytynda belsene jumys istep jatyr.
Nurbol Orynbasaruly búginde ózi bilim alǵan Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıteti janyndaǵy Hımııalyq zertteýler jáne tehnologııalar ınstıtýtynyń dırektory qyzmetimen JOO-nyń Ǵylymı jumystar jáne halyqaralyq baılanystar jónindegi prorektory mindetin qosa atqaryp júr. Eńbegi de elenip, 2010 jyly talantty jas ǵalymdarǵa arnalǵan memlekettik ǵylymı stıpendııany, «Qazaqstan Respýblıkasynyń úzdik oqytýshysy – 2016» grantyn ıelendi jáne Qazaqstan ǵylymynyń damýyna sińirgen eńbegi úshin beriletin tósbelgimen marapattaldy. Keıipkerimizdiń monografııa, oqý quraldary, sheteldik jáne otandyq bedeldi ǵylymı basylymdardaǵy maqalalar, halyqaralyq ǵylymı konferensııa materıaldary túrindegi 230-ǵa jýyq ǵylymı eńbekteri jaryq kórgen, onyń ishinde ónertabys, ınnovasııalyq, paıdaly model túrindegi 40 patenti bar. Sondaı-aq ol – hımııa ǵylymdarynyń kandıdaty, professor, Ulttyq ınjenerlik akademııasynyń korrespondent-múshesi.