Ýrbandalý úrdisi adamı kapıtaldy tıimdi paıdalanýdy qajet etedi

Adamı kapıtaldy damytýda ósim baıqaldy

Kez kelgen memlekettiń áleý­mettik-ekonomıkalyq damýy qal­a­lardyń órkendeýimen tikeleı baılanysty. Bul ejelden qa­lyptasqan aksıoma. Al osy­ǵan áser etetin birden-bir faktor – ýrbandalý prosesi. Qa­zir álem halqynyń 3 mlrd-tan ast­amy qalalarda ómir súrýde. Alaıda myna nárseni eskerý qajet. Bul úrdis tek tıimdi basqarý men durys jobalaýdyń nátı­jesinde ǵana turaqty damý maqsat­taryna qol jetkizýge kómek­tesedi. Al stıhııalyq sıpat­taǵy ýrbanızasııanyń teris áseri jeterlik. Máselen, qazir kópte­gen qalalyq aımaqtar aýyl­dyq eldi mekenderdiń quldyraý esebinen ósip keledi. Iаǵnı, turmysy nasharlaǵan aýyl halqynyń qaladan jumys iz­­deýine týra keledi. Bul qala ın­fra­qu­rylymyna ájeptáýir sal­maq túsirse kerek. Demek, geo­met­rııalyq tepe-teńdik saqtalýy tıis.

Ádette iri megapolısterge qo­nys aý­da­rýshylar qalaǵanyna qol jetkize al­maı, kedeılik taý­qymetiniń saldarynan jańadan kóship kelgen aǵaıyn baspa­na men qajetti ınfraqurylymnyń joq­ty­ǵyna, sol sekildi múliktik quqyqqa qa­­tys­ty problemalarǵa jıi ushy­rap jatady.

Buǵan qosa, avto­kólik qural­da­rynyń kúrt ósýi já­ne ekolo­­gııa­nyń nasharlaýy kún­nen-kún­ge ózekti máse­lege aına­lýda. Osy­ǵan oraı BUU DB halyqtyń ómir súrý deńgeıin jaq­sar­tý úshin turaqty damýǵa shaqyryp otyr. Halyq­aralyq uıym ýrbanı­za­sııa­­nyń turaqty saıasatyn júzege asyrý arqyly halyqtyń ál-aýqa­tyn jo­ǵa­rylatyp, áleýmettik jaǵ­daı­dy, qor­shaǵan ortany hám ekonomıkany jaq­sartýǵa bolatynyna senimdi. Bul tusta zertteýlerge sáı­kes, ekonomıkalyq, ekologııalyq jáne áleýmettik turaqtylyq syndy úsh ól­shem arasyndaǵy tepe-teń­dik­ti saqtaý basty shart. Sondaı-aq atal­ǵan máselede qalalardyń áleýe­tin arttyrý úshin adamı resýrsty tıim­di paıdalana bilgen jón deıdi halyq­aralyq sarapshylar.

– Qazaqstanda 1990-2018 jyldar aralyǵynda adamnyń damý ındeksi aıtarlyqtaı ósti. Naqty aıtqanda, ómir súrý uzaqtyǵynyń kórsetkishi ósip, jan basyna shaqqandaǵy tabys 61,8 paıyzǵa joǵarylady. Bul ájep­táýir jetistik. Dese de muny­men toqtap qalmaı, ári qaraı jyljý qajet. Qazir qalalyq ortada áleý­­met­tik teńsizdik máselesi ózekti pro­b­­lemaǵa aınaldy. Mysaly, iri qa­la­­larda ınfraqurylymy jaq­sy da­myǵan aýqattylar turatyn aýdan­­dar kedeı aýdandarmen irgeles ornalasqan. Qazaqstannyń jaǵ­da­ıyn­da jáne jahandyq deń­geıde ýrba­nızasııanyń bere­tin múm­kin­dikteri kóp. Qala­lar ekono­mı­ka­lyq ósýdiń, ınnova­sııa­nyń, jumyspen qamtýdyń katalızato­ry­na aınalýy tıis. Zamanaýı ınfra­qury­lym, sıfr­ly tehnologııalar, bilim berý júıesi órkendeýge jol ashady. Onyń ústine qala halqy­nyń ósýi nátıjesinde ekono­mıka­daǵy ónimdilik pen tıimdilik kórsetkishi arta túsedi. О́ndiristik tutynýdyń jańa ádisteri paıda bolyp, ınnovasııanyń deńgeıi ósedi. Sonymen qatar qalalyq aımaq­tar­dy turaqty ósýdi qamtıtyn áleý­met­tik transformasııa zerthanala­ry retinde qarastyrǵan abzal. De­gen­­men bul sonymen birge jańa qaýip-qaterdi de týyndatyp otyr. Ásirese aýanyń lastanýy, qoǵamdyq densaýlyq saqtaý salasyndaǵy túıt­kil­der, arnaýly qyzmetterdegi artyq júkteme, qalalyq qurylys baǵy­tyndaǵy júıesizdik keıbir aýda­ndarda qıyndyq týdyratyny anyq, – dedi BUU DB-nyń Qazaq­stan­daǵy turaqty ókili Iаkýp Berısh.

Jasandy ıntellekt qıyndyq týdyrýy múmkin

Syrtqy ister vıse-mınıstri Erjan Ashyqbaevtyń aıtýynsha, soń­ǵy 18 jylda elimizde kedeılik deńgeıi 6,5 paıyzdan 1 paıyzǵa deıin tó­mendep, jan basyna shaqqandaǵy tabys kólemi 8 ese ósken. Áıtse de, otan­dyq dıplomat elimizde túr­li deńgeı­degi teńsizdiktiń bar ekenin joq­qa shyǵar­mady. Bul tek adam uǵy­myndaǵy dástúrli teńsiz­dikke qatysty ǵana emes. Oǵan teh­no­lo­gııalyq kontekst tur­ǵysyn­da­ǵy teńsizdikti jat­qy­zý­ǵa bolady deı­di ol.

– Joǵaryda aıtylǵan máse­le­ler tek teorııa júzinde ǵana qa­ras­­tyrylmaý kerek. Onymen is jú­zin­de aınalysqan jón dep esep­teı­miz. Búginde túrli tehno­lo­gııa­lyq jetistikter adamzat ıgili­gi­ne qyz­met etýmen qatar qaýip-qater tý­dyr­ýy múmkin ekenin de esten shy­ǵar­­maǵan durys. Turaqty damý bir­les­ken áreket­terdi jáne kólemdi ın­ves­tısııa­ny qajet etedi. Sonymen birge bul memlekettik organdarǵa, bız­­neske, úkimettik emes uıymdarǵa úlken mindet júkteıdi. Álbette ony jumyla iske asyrýǵa bolady, – dedi E.Ashyqbaev.

 Infraqurylym sapasy nashar

Jaǵymdy kórsetkishpen birge atal­ǵan baǵytta kemshilikter de joq emes. BUU DB keltirgen máli­met boıynsha elimizdiń basym bóli­ginde antropogendik ortanyń, onyń ishinde ǵımarattardyń, ınfra­qurylymnyń, joldardyń, kólik júıeleri men qoǵamdyq oryn­dar­dyń sapasy tómen bolyp shyqty. Sol sebepti antro­po­gendik ortany jaqsartý erekshe nazardy talap etedi. Nege deseńiz, adamnyń damýy, ıaǵnı ál-aýqatynyń artýy osyǵan baılanysty bolsa kerek. Budan basqa uıym sarapshy­la­ry Qazaqstan aımaqtarynda adamı resýrstardy damytý ındıka­tor­la­rynda teńsizdikti baıqapty. Any­ǵy­na toqtalsaq, Nur-Sultan jáne Almaty qalalary men Pavlodar oblysynda bul kórsetkish joǵary bolsa, Aqmola, Soltústik jáne Ońtústik Qazaqstan oblystarynyń qala­lyq aýdandarynda tómen deńgeıde.

Aldyńǵy qatardaǵy shahar­lar­dyń ózinde múmkindikter tolyq paı­dalanylmaı keledi. Ásire­se aýyz sýdyń, sanıtarlyq ahýal men jylýdyń sapasy kóńil kón­shi­­ter­likteı deýge kelmes. Qo­ǵam­dyq kó­lik­terdiń jetis­peý­shi­li­gi tur­ǵyn­­dardy jeke kólik­ter­­di qol­da­nýǵa májbúrleıdi. Bul óz ke­ze­­gin­de keptelekter men aýa­nyń las­tanýyna ákelip soǵa­dy. Inter­net­tiń jyl­dam­dy­ǵy, halyq­tyń ty­ǵyzdyǵy, sondaı-aq jasyl bel­deý­diń kólemi barlyq 30 qalada álem­dik deńgeıden edáýir tómen ekeni anyqtaldy.

BUU DB-nyń shtab-páterindegi Adamı damý boıynsha baıandama bóliminiń dırektory Pedro Konseısaonyń aıtýynsha, sońǵy jıyrma jylda Qazaqstanda jan basyna shaqqandaǵy IJО́ eki esege ósken. 2010 jyldan beri ómir súrý kórsetkishi 10 jylǵa uzardy. Bul álemdik úrdispen para-par. P. Kon­seısao qazirgi jaǵdaıdy eskere kele bolashaqta kiris teńsizdigine áser etetin faktorlardy anyqtaý kerek­tigin jetkizdi. Osy rette tabys deń­geıi sheginen tys, densaýlyq saqtaý, bilim berý jáne taǵy basqa aspekti­le­rd­i eskerý qajettigin aıtty.

 Aýylǵa 900 mlrd teńge beriledi

Osydan eki aı buryn ótken Úki­met otyrysynda Ulttyq ekono­mı­ka mınıstri Rýslan Dálenov О́ńir­lerdi damytýdyń 2025 jylǵa deıin­gi memlekettik baǵdarlamasyn ta­nystyrǵan edi. Jańa baǵdar­la­­mada basymdyqtar qalalyq orta­lyq­tardy – tórt iri aglomerasııany jáne óńirlik ýrbandalǵan aı­maq­tardy, sondaı-aq tirek jáne spýt­nıktik aýyldardy damytýǵa baǵyt­talǵan dedi vedomstvo basshy­sy. 4 iri aglomerasııadaǵy (Nur-Sultan, Almaty, Aqtóbe jáne Shymkent qalalary men olarǵa irgeles eldi mekender) halyq sany 1 mln adamǵa artty. 2015 jyldan bas­tap ýrbandalý deńgeıi 58,2 paıyzǵa deıin ósti. Ulttyq ekonomıka mı­nıs­tri­niń sózine sensek, Ortalyq Azııa el­deri arasynda Qazaqstannyń ýr­bandalý deńgeıi eń joǵary – 58 paıyz. Alaıda ol Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy elderine qaraǵanda tómen. Bul mem­le­ketterde kórsetkish – 77 pa­ıyz. Ýrban­dalý deńgeıin 1 paıyzǵa arttyr­ǵanda IJО́-niń ósimi 0,12 paıyzdy quraıdy, dedi R.Dálenov. «Aýyl – el besigi» jobasy sheń­be­rin­de aýyl turǵyndarynyń 90 pa­ıyzy nemese 7 mln adam turatyn 3 477 aýyl jańǵyrtylady. Barlyǵy 1,3 trln teńge bólý kózdelgen. Onyń ishin­de aýyldardy damytýǵa 2026 jylǵa deıin 900 mlrd teńge bólý týra­ly másele qosymsha pysyqtalyp jatyr.

P.S. Elimizde 4 iri aglomerasııa bar. Olardyń arasynda bas shahardyń orny bólek. Elorda elimizdegi ýrbandalý úrdisiniń flagmanyna aınalýy tıis. Ýrbanızasııa bul halyqtyń aýyldan qalaǵa údere kóshýin ǵana bildiredi dep túsiný qate. Iri shaharlardyń turaqty damýy tek mańaıyndaǵy tirek aýyldardyń kómegimen júzege asady. Aýyldyq eldi mekender alyp qalalardyń azyq-túlik, sondaı-aq óndiristik qalqany ispetti. Adamnyń aǵzasy syndy osy eki ákimshilik qurylymnyń sımbıozdy jumysynyń nátıjesinde ýrbanızasııa óz jemisin beredi.