Men aýylda týyp, aýyl ómirine ábden qanyq adammyn. Sanaly ǵumyrymnyń 34 jylyn aýyl sharýashylyǵyna arnadym. Bólimshe agronomynan bastap, saladaǵy barlyq basqyshtan óttim. 15 jyl keńshar dırektory, aýyl sharýashylyǵynyń oblystyq basqarmasy bastyǵynyń birinshi orynbasary qyzmetterin atqardym. Zeınetke shyqqanǵan keıin 6 jyl sharýa qojalyǵyn basqardym.
Aýyl ómirindegi ótken talaı ózgeristerdi basymnan ótkerip, qazanynda qaınadym. Keshegisi men búginine deıin qanyqpyn. Sondyqtan salmaqty oı aıtýǵa, keleli pikir qosýǵa qaqym ǵana emes, azamattyq paryzym bar dep bilemin.
Quryp ketken aýyldardyń qasiretin búgingi ádil de syn kózben qarasaq ne deımiz. Negizgi sebepteri nede? Árıne, bul qoǵamnyń tarıhı da tabıǵı ósý, ózgerý joldary ekeni sózsiz. Kolhozdastyrý, keńsharlandyrý, odan keıingi jekeshelendirý sııaqty saıasattardyń surqy bir ýrbanızasııa sheńberine sııa ma? Árıne, joq. Munyń bári tabıǵı úderispen emes, kúshpen atqarylǵan jónsizdik.
Búgingi tańda bizdiń oblysta júzdegen aýyl bolashaǵy joqtyń kebin kıgeli tur. Osy «Bolashaǵy joq» degen qara tańbany oılap tapqan kim eken? Aýyldy órkendetýge mıllıardtaǵan qarjy qarastyrylyp, bólinip, ıgerilip jatyr deımiz. Endeshe aýyl nege aıaq astynan «bolashaǵy joq» bolyp qaldy. Bólingen mıllıardtaǵan qarjyǵa ne salyndy, nege áli kúnge jol joq, taza aýyz sý tolyq jetkizilmegen? Mıllıardtyń izi qaıda?
Árıne, tek úkimetke topyraq shashsań durys bolmas, óıtkeni aýyl turǵyndarynyń da kinási az emes. Keńes zamanynda aýyl adamdaryn masyl qylyp, jaman úırettik. Jumysty qalaı isteseń de, eńbekaqy tólenedi, jaı-kúıińdi júdetken joq, úıińdi salyp, jóndep, shóbińdi, sabanyńdy ákelip, úıip berip otyrdyq emes pe? Sol, masyldyqqa úırenip qalǵan halyq ózdiginen is qylýǵa kelgende shabandyq tanytty. Sondyqtan úkimettiń qoldaýy mindet. Aýyl adamynyń atam zamanǵy turmys-tirshiliginiń kózi – mal. Oblysymyzda sanaýly shańyraqtary bar aýyldar óz kúnderin mal arqyly kórip otyr. Malynyń ónimderin satyp, kishigirim ónerkásip ashyp, turmysyn túzeýge tyrysqandar kóp. Osyndaılarǵa úkimet tarapynan qoldaý qajet.
Adam ómiriniń negizgi prolemasy qandaı? Ol – jol men sý. Osy ekeýi qolǵa alynyp, sheshimin tapsa, aýyl ómiriniń tirshiligi júdemeıdi, óshpeıdi. Basqa elderdiń qatarynda ósip, bolashaǵyn joımaıdy. Memleket aýylǵa bólinetin qarajatyn naq osy ekeýin sheshýge baǵyttaýy kerek. Bizdiń memlekettiń múmkindigi buǵan ábden jetedi dep oılaımyn.
Al «Bolashaǵy joq» degendi jelpildete berse, árıne, kóp aýyldyń kóri qazýly. Bul aýyldy joıý degen sóz. Ol qıyn emes, biraq jalpy eldiń bolashaǵyn oılaǵan memleket oǵan barmaýy kerek.
Qazir elimizde shyǵarylyp otyrǵan mal ónimderniń negizgi bóligin aýyldar berip otyrǵanyn eskerip, azyq-túliktiń órship bara jatqan baǵasyn aýyzdyqtaýǵa aýyl kepil bola alady. Búgingi tańda barlyq aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń 45 paıyzy mal sharýashylyǵyna tıesili. Al ishki rynokty etpen qamtamasyz etip otyrǵan negizinen aýyl, aýyldaǵy jeke sharýalar. Bazardaǵy et baǵasyn da solar anyqtaıdy. Osy jeke sharýalarǵa jaǵdaı jasap, olardyń et pen sút ónimderin jınap, bazarǵa shyǵaryp turatyn kooperatıvter qurylsa, ony memleket qoldasa – aýyl problemasyn sheshýdiń bir joly osy bolar edi. Al bizde jol bolmaǵandyqtan ondaı kooperatıvter qurylǵan bolsa da damyp kete almaıdy.
Toqsanynshy jyldardyń basynda biz, bir top qazaqstandyq azamat Parıjdegi Savoı ýnıversıteti janyndaǵy halyqaralyq agrobıznes mektebinen dáris aldyq. Sonda fermerlerdiń sharýashylyǵymen tanystyq. Sol joly osy kooperasııa máselesi Fransııada qatty damyǵanyn kórdik. Mysaly, bir kooperatıv 17-18 fermerdiń basyn quraıdy eken. Bári de shaǵyn-shaǵyn. Astyq óńdeý, tuqym daıyndaý isi bir kooperatıvte, al mal sharýashylyǵyndaǵy kooperatıv sútti fermerlerden tek belgili ýaqytta jıyp áketip, irimshik jáne t.b. óndirýmen aınalysady. Fermer tabysyn sodan alady. Ár fermerlerge qatysty birneshe turǵyn úı ǵana bar. Fermerlerdiń arasy tegis asfalt jolmen jalǵasqan. Balalaryn mektepke arnaýly avtobýs alyp ketip, keshke úılerine ákelip tastaıdy. Basqa sharýalaryna óz kólikterimen qatynasady.
Osyny isteý bizdiń qolymyzdan da keledi ǵoı. Oǵan tek qana jol kerek. Biraq bizdiń memlekettiń aýyl sharýashylyǵyn qoldaý baǵdary tek úlken sharýa qojalyqtaryna baǵyttalǵan. Nesıe de, sýbsıdııa da solarǵa beriledi. Osynyń ózi bizdiń áli kúnge keńestik keńkelestik gıgantomanııaǵa baılanyp qalǵanymyzdyń saldary. Ondaıdan arylýymyz kerek.
«Tabıǵı jolmen damıtyn shaǵyn aýyldar adamǵa da, sharýaǵa da paıdaly» degen Jaqsybaı Samrattyń tuǵyrly pikirin qoldaımyn. Basqa qolymyzdan kelmese de shaǵyn aýyldar elimizdiń et-sútpen tolyq qamtamasyz etýge múmkindigimiz bar. Ol úshin, joǵaryda aıtqanymyzdaı, tek jol kerek.
Bolat SAǴYNDYQOV,
«Aýyl sharýashylyǵynyń qurmetti ardageri»,
Soltústik Qazaqstan oblysynyń qurmetti azamaty