Qara tastardy qaq jarǵan aqyn...

60-jyldardyń aıaǵy, 70-jyldardyń bas kezinde ádebıetke kelgen bir tegeý­rin­di tolqyn ózine nazar aýdartpaı qoı­maıdy. Bul býynnyń ókilderin – «So­ǵys­tan sońǵy týǵandar» dep te atap júr­­miz. 80-jyldary jyr qaq­pasyn qaq­­qan bizder, aldyńǵy tol­qyn aǵa­lar­­dyń óleńderin qyzyǵa oqı­tynbyz. Stý­­denttik shaqta meni óleń­de­ri erekshe qyzyqtyrǵandardyń biri – aqyn Temirhan Medetbek edi. О́z shyǵar­ma­shy­ly­ǵynyń bólektigimen jan-júre­gim­di baý­raǵan – onyń oqshaýlanyp turatyn aı­qyn qoltańbasy bolatyn...

1998 jyly sol Temirhan aqynnyń «Tynyshyńdy alam, dúnıe» degen atpen tańdamaly óleńderi engizilgen kó­lem­di kitaby «Raýan» baspasynan ja­ryq kórdi. Bala kezde erekshe yntyzar kó­ńilmen izdep júrip oqyǵandyqtan ba, ár jyldary shyqqan jyr jınaqtaryn, mer­zimdi basylymdardaǵy óleńderin qalt jibermeı qadaǵalap júrgendikten be, áıteýir balǵyn shaqtan birge júrgen dos-tanysymmen qaıta qaýyshqandaı kúı keshtim.

Tipti kitaptyń atynyń ózi — 1973 jyly shyqqan «Sapar aldynda» atty jı­naqtaǵy: «Tynyshyńdy alam, dúnıe, bir ǵana óleń úshin men!» dep aıaq­ta­la­tyn jyr joldarymen-aq bir­den kóz­ge uryp tur. Ári qaraı oqı tústim. Bir­­tindep, Temirhan aqynnyń ózge­lerge uqsamaıtyn, únemi sony izdenis­tiń izderin ańǵartatyn, bylaıǵy jurt baı­qaı bermeıtin, tosyn oı, tyń taqy­ryp­tarǵa jeteleıtin álemine enip ket­tim. Bul áserdi buryn da bastan kesh­ken­min. Endi sol álemge qaıta oraldym. Biraq ár­bir óleńge búgingi kózqaras tur­­ǵy­sy­men qaıta qaradym. Temirhan aqyn óz óleńi­niń taqyrybyn alystan izde­meıdi. Kún­delikti ómirdiń ózeginen, tirshiliktiń qym-qýyt ıirimderinen ońaı tabady.

Aqynnyń óleńdegi bólek bitimin, erek beınesin aıqyndaý úshin onyń jyr­la­ryna júginemiz. Sondaǵy tek Temir­han ǵana baratyn tyń taqyryptar, tek Temirhan ǵana baıqaıtyn kórinis, sýretter, tek Temirhan ǵana teńeı alatyn bala­malar bizdiń saýalymyzǵa jaýap bola alady.

«Asyǵys ushyp áýelep, dúrlige kóship júr aǵyp – reaktıvti samolet aspan­nyń shańyn shyǵaryp» nemese «qap-qara túndi jaryp kep, zymyrap ushsa entelep, erteńge qaraı qara Jer­keńistikpenen dóńgelep!» degen jol­dar­da­ǵy sýretker fantazııasynyń jemisteri birden baıqalady.

«Aspannyń shańyn shyǵaryp iz tastap bara jatqan samolet» pen «búginnen erteńge qaraı keńistikpenen dóńgelep bara jatqan Jerdi» kóre biletin kóz ke-rek. Aqynnyń «Sapar aldynda» atty kitabynda bolǵanmen, keıingi jınaqqa eńbegen biraz óleńderi de bar. Solardyń ishindegi:

«Oraıdy qashyqtyqtardy, Spı­do­metr­leri pálenbaı, Attyq kúshpenen» «Ańy­raıdy olar/Bilekterinde jol­dar­dyń» (« Júk mashınalary»)

«Serpedi keri dobymdy, Aýaǵa súń­gip jigitter» («Voleıbol») sııaqty tar­maq­tar aqyn erekshelikterin aıǵaqtaı túse­tindeı.

«...Kóshede jóńkip, jel kelip, Úrlegen saıyn lapyldap, Kók tósin túgel kóm­ke­rip, Arqasy qozǵan aqyndaı, Tógem dep jańbyr óleńdi,Tútinsiz janyp býlyq­qan,Alataý jaqqa keledi, О́rtengen Kesh­ki Bulttar», – sekildi óleńdegi ádemi sý­ret­ter, asqan obrazdar úılesim tappaı tur dep kim aıta alar edi?!

«Aǵylyp kóshsin kóshpeli Aqsha Bulttar – aspannyń araldary da» nemese «Shyp-shymyr malta tastardaı, Tor­ǵaılar ushqan aptyǵyp, butaqtardan aspan­ǵa ózderin jatyr laqtyryp» degen kórkem teńeýlerdi jańalyqqa bala­maý­dyń ózi kúná emes pe?!.

Aqyn ómir qubylystarynan eleń etki­zer sýretter izdeýmen ǵana shektelip qal­maıdy, mazmun men pishin birligine nazar aýdara otyryp, túrli jańa nyshan­dar­dy da qoldanys aıasyna engizedi. Má­selen, «О́tkinshi jańbyrdyń óleńi» jań­byr­dyń monology túrinde beriledi.

«...Bir-eki aýyz sózi bar, telegramma­lar­daı qysqamyn»...«Men ótkinshi jań­byr­myn, ormannyń ústin ot etip, aspannan aǵyp ótetin, aıtylar sózdi aqtaryp, as­yǵys sóılep ketetin, men ótkinshi jań­byrmyn» degen astarly túıindi oqy­ǵannan keıin, «О́tkinshi jańbyr mono­logynda» adam harakteri ashylyp, adam obrazy somdalyp turǵandyǵyna kýá bolasyz.

Keıde Temirhan jyrlarynyń taqy­ryp­tarynan-aq jańalyqtyń jeli esip turady. Buryn aıtylmaǵan oı eles beredi, buryn qozǵalmaǵan másele jyr arqaýyna aınalady. «Kartaǵa túspegen ózender», «Antenna», «Telegraf symy úzilgen jerde», «Zırat ústindegi jańbyr», «Jú­re­gimniń sýreti», «Grammatıkalyq jikteý», «Qalalardy synaqtan ótkizý», «Fotoapparat aldyndaǵy bala», taǵy basqa sııaqty jyrlarǵa qoıylǵan at, ta­ǵylǵan aıdardyń ózi-aq, kóp jaıt­ty ańǵartsa kerek. Basqalar bara ber­meı­tin taqyrypqa qalam terbeý – aqyn erek­she­li­gi­niń bir qyryn kórsetedi.

«Qaıdan keldińder, torǵaılar?

Qaıdan? Qaı jaqtan?» – dep bastalatyn óleńniń bastaýynyń ózinde aqynǵa ǵana tán qyzyǵýshylyq, birden baıqalady. Al ári qaraı kezdesetin: «kishkene kamzoldaı túımesiz, qozǵaısyń qanattaryńdy sheship tastardaı...»

«Ap-aryq butaǵyn aǵashtyń

saýsaqpen shymshyp bir qysasyń», –degen joldardaǵy kóregendik avtordyń ózgeshe daýsyn ańǵartatyny dálel tilemeıdi.

Temkeńniń zamandasy, tolqyndasy Jarasqan aqyn 1990 jyly: «Qazir aqyn Temirhan Medetbekov áli býyny bekimegen jas talapty biraz ýaqyt jetegine ertip, qashan oń-solyn ajyratpaıynsha aıasynan shyǵarmastaı talant qýatynyń tolysqan shaǵynda. Onyń jaqsylyǵy – búgingi zaman problemasyn, qoǵamdyq-áleýmettik jyqpyldy jaı-jaǵdaıattarǵa kosmostyq bıikten qarasa da, mıkroskoptyq dáldikpen kóre biledi...» degen pikirdi osyndaıda aıtqan shyǵar.

«Kúzgi efır» óleńindegi myna mysal da:

«Jańbyrdyń tamshylary, efırde jylap turǵan, negrdiń kóz jasyndaı. Tas túıin alqymdaǵy ún... Bara­dy qa­ratorǵaılar, Sabalap qanat­ta­ry­men, radıo tolqyndaryn», – joǵa­ry­daǵy «mıkroskoptyq dáldik» jaıly oıy­myz­dyń qazyǵyn nyq bekite túse­tin­deı. Radıo tolqyndaryn qara­tor­ǵaı qanaty sabalaǵanyn kórip, ony óleńge aınal­dyrǵan aqyn kóregendigi men tapqyr­ly­ǵy­na óz basym shyn súı­si­nemin.

Temirhan aqyn jyrlarynyń kór­kem­dik deńgeıi joǵary. Olaı bolatyn sebebi – aqyn kórkemdik beıneleý quraldaryn kóp qoldanady ári ornyn taýyp, qııýlastyra qoldanady. Sondaı-aq onyń óleńderindegi teńeýler men metaforalar, epıtetter men metonomııa­lar Temirhannyń júregin jaryp shyq­qan­dy­ǵymen de ádebıetimizdiń qazy­na­syna baǵa jetpes baılyq bolyp qo­syl­ǵan­dy­ǵyn aıtýymyz kerek.

«Olarǵa men qadalamyn, úńilemin. Kópqatarly úıler bitken búginde alyp úlken sózjumbaqtar sekildi suraq toly kóldeneńi, tiginen» («Úıler»),

«Denesin sózder aralap taratqan únin jarshy ǵyp – aspanǵa tur ol ǵal­a­mat shprıs qusap shanshylyp». («Tele­mu­nara»), «Oraýly tur boıynda onyń bolashaq mýzykalyq aspaptar... О́leń de bar! Senbeısiń be? Men sonyń oraýy­nan aldym osy óleńdi» («Bóreneler»), «mıkrofon – rıýmkany qolyńa ap, tost kóterip turǵandaısyń ánmenen» («Ánshi»), «Qydyrtady túıelerdeı mań­qı­yp, jotalarym órkeshine mingizip... ...Jalǵyz aǵash baýyryna ap sonan soń, kó­leńkesin tósep berer astyma». («Shól­desem»), «Jyryn basyp jatyr uly Kóktemniń, mashınkadaı sar­­tylda­ǵan terezem!» – degen óleń jol­­daryndaǵy názik sezimtaldyqtan týyn­daǵan kórkemdik úlgileri sýretker sheber­ligine dálel bola alady.

Temirhan aqyn árbir óleńinde tyń oı aıtýǵa, tosyn túıin jasaýǵa, jańa kórkemdik deńgeıge qol jetkizýge talpy­na­dy. Sol talpynys jemissiz emes eken­di­gine kóz jetkizdik. Máselen, birde «Dán sııaqty syǵyraıǵan kózderi, masaq qusap shıratylǵan murty da» («Dıqan») – dep dıqan beınesin somdasa, endi birde «Aq qaǵazdan burqyrap ısi ańqıdy aǵash­tyń...

Qus bop oǵan qonady shýmaqtary óleń­niń» («Qaǵaz») – dep tapqyrlyq tany­tady.

Temirhan aqyndy alǵash ret 1983 jyly kórdim. Qazaqtyń birtýar aqyny Ju­meken Nájimedenov mezgilsiz dúnıe­den ótip, jyrdan qanat baılaǵan bir sho­ǵyr jas janarymyz jasaýrap, Ja­zý­shylar odaǵy úıine qoshtasýǵa bardyq. Sonda Temkeńdi kezdestirdim. Ju­meken qazasyna Mańǵystaýdan arnaıy ushyp kelipti. Qazaq poezııasy qaıǵysyna qabyrǵasy qatty qaıysyp, aýyr kúrsinip, baspaldaqpen tómen túsip kele jatyr eken. «Aqyn júregindegi jary­lys» óleńi sonda týǵan bolý kerek.

Ekinshi ret Temkeńdi Qazaq teledıdarynda qyzmet istep júrip jolyqtyrdym. Jazýshy Serik Baıhonov qol alysyp tanystyrdy. «Jyr jazamyn júregimnen» atty ádebı habarǵa túsirip, jazyp aldym. Ol «Etnografııalyq óleńder» sıkly­men osy kitapqa engizilgen «Qal­qan», «Semser», «Álkeı Marǵulan», «Kisen», «Kıiz úı» sııaqty jyrlaryn efırden oqydy.

Kitapty qolǵa alyp, betterin paraq­ta­ǵanda, ondaǵy keıbir óleńder osy bir-eki epızodty esime túsirdi.

Bul sóz etip otyrǵanymyzdyń bári Temirhan aqyn shyǵarmashylyǵynyń – birinshi kezeńi. Onyń ekinshi tynysy táýelsizdik jyldary ashyldy. Ol ádebıetimizge sonaý kóne zamandardaǵy kók túrikter sarynyn ákelip, qaıta jańǵyrtty. Bul sarynǵa ol uzaq daıyndaldy. Ol «Kúltegin», «Tonykók» jyrlarymen tanysqannan keıin bastalǵan-dy. Qanshama ret sol sarynnyń ishine kirem dep jantalasty. Aldyrmady. Basynda kóbine sátsiz bop shyqty. Sonda da qaıtpady. Aqyry óz degenine jetti. Orhon-Eneseı jazýlary tasqa qashalǵan. Iаǵnı, ol tarıhı dastandar jolynan qara tasty soqqan qashaý men balǵanyń shyńyly estiledi. Sodan ba Temirhan aqyn jazǵan jyrlardan da sol balǵa men qashaýdyń úni shyǵady. Ol qa­ǵazǵa jazǵan ár óleńin tasqa qashap otyr­ǵandaı kúı keshti. Kóp jylǵy izde­nis­teri óz jemisin berdi. Aqyn Serik Aqsuń­qaruly aıtqandaı: «... Qazaq jyry notasyndaǵy Temirhan Medetbektiń Kók túrikterden qýat alyp, Kók bórimen shar bolattaı sharpysqan «Kók túrikter saryny» adamzat tarıhynda úsh myń jyldaı asyr salǵan kóshpeli salt attylar tuıaǵynyń salqar sımfonııasyna ulasty. Qazaq poezııasynda Kók túrikter sarynymen alǵash betpe-bet kelgen aqyn – osy Temirhan Medetbek...

...Kók túriktiń qara shańyraǵy bizdiń qazaq ekenine kóz jetkizý úshin arheo­lo­gııalyq qazba, genetıkalyq zertteý ju­mys­taryn júrgizip, shań basqan kóne tarıhı muraǵattardy aqtaryp, tóńkerýdiń qajeti joq. Temirhan Medetbektiń «Kók tú­rikter sarynyn» oqyp shyqsańyz jet­ki­likti».

Ol bylaısha kósiledi: «Eńkip-eńkip soq­qanda,Taýdyń denesinen,Tastar bur­shaq bop quıyldy, Serpip-serpip soqqanda,Úzip jiberdim, Shynjyr bop shyrmalǵan, Buǵaý bop kúrmelgen túıindi, Kúrsingenimde – Kún kúrkiredi. Sil­kin­ge­nimde – Jer titirendi, Hahahýlap, Jar salǵanymda, Aspandaǵy bulttar, Jerge qondy, Ahahýlap, Án salǵanymda, Aspandaǵy qus bitken, Kólge qondy. Eńkeıgenge eńkeıdim, Shalqaıǵanǵa shal­qaı­dym. Asqannyń ormanyn Otyndaı órte­dim, Tasqannyń kólderin Astaýdaı tóń­kerdim. Qysqanda qý aǵashtan bý shyǵardym. Syqqanda, Qara tastan sý shy­ǵar­dym. Atandy asyqtaı attym, Qar­sy kelgendi, Qazyqtaı qaqtym. Al­sha­ıyp júrdim. Taltaıyp turdym». Sóıtip Temirhan aqyn Kók túrikterdiń rýhyn tiriltip, ádebıe­timizge úlken olja saldy. Onyń tyń formalyq izdenisteri de, batyldyǵy men ótkirligi de, erkindigi men shynaıy­ly­­ǵy da, kórkemdigi men arna buzǵan aǵys­­tary da qazaq poezııasynyń kók­jıe­­gin burynǵydan da keńeıtti deýge to­lyq negiz bar.

Áıtpese: «Ǵasyrlardyń túbinen, Bos­tan­dyǵymdy izdep shyqtym. Sada­ǵym­­dy aldym, Naızamdy ushtadym. Jol­ǵa shyǵarda, Qotyr taı ustadym. Qolym tıgende ol – Qunan, Júgen sal­ǵan­da – Dónen, Er salǵanda – Besti boldy. Eki aıaqtydan esti boldy. Asý-asý taý­larda, Temir taıaq aldym. Temir etik kıdim. Aıazǵa tońdym. Aptapqa kúıdim. Jeti basty Jalmaýyzǵa jolyqtym. Qul­daı qınaldym, Kúndeı toryqtym. Ot da­rııasyn keshtim. Shyńdardyń ústimen Bult bop kóshtim. Arsy-gúrsi shýlaǵan, Teńiz­derden óttim. Qanymdy tóktim, Qabyr­ǵamdy sóktim. Jol uzaq boldy, – Artym quz, Aldym muzart boldy. Zamana sýyǵy, Júregimdi syǵyp, Janymdy qarydy. Astymdaǵy tulparym, Týlaqtaı arydy. Temir etigim, Teńgedeı boldy. Temir taıaǵym Tebendeı boldy. Men oǵan zorǵa jettim» degen rýhty jyr jol­daryn oqyǵanda, bostandyqtyń baǵa­syn erekshe sezinip, óziń de uly dala­nyń tósin erkin kezgen Kók túriktiń urpa­ǵy ekendigińdi erekshe maqtan tutyp masaı­raı­syń.

«Sholpan, qınama! – Sen, senbe, Sen meıli, Meniń bazarǵa, Barǵym kel­meı­di. Bazardan ne kórem! – Qazaqty kórem, Qazaqty kórip, Azapty kórem, Dorba súıretkender de Qazaǵym. Arba súı­ret­ken­der de Qazaǵym. Qulap jatqandar da Qazaǵym. Jylap jatqandar da Qazaǵym. Surap jatqandar da Qazaǵym...Qazaǵym, Qazaǵym, Qazaǵym, – Azabym! Sholpan, qınama! – Sen, senbe, Sen meıli. Meniń bazarǵa Barǵym kelmeıdi. Qazaq­tyń azabyn, Kórgim kelmeıdi» degen óleńdi oqyǵanda, kúndelikti tir­shi­lik­­tegi qazaqtyń basyna túsken batpandaı júkti bir óziń kótergendeı áserde qala­s­yń.

Osy tusta Temkeńniń ómirbaıanyna qa­tysty sál sheginis jasasaq, ol 1945 jyl­dyń 6 naýryzynda Túrkistan ken­ti­niń qasyndaǵy Nurtas Ońdasynov aýy­lynda dúnıe esigin ashqan. Ákesi Medetbek pen anasy Jadyra qara­pa­ıym sharýa adamdary. О́zinen úlken bes apa­ıy bolǵan. Otbasynyń 55 jasynda kórgen jalǵyz uly. Onyń aqyndyq jolǵa túsýi týraly mynadaı tátti este­li­gi bar: «Meniń Túrkistandaǵy temir­jol mektebinde oqyp júrgende Juma­ǵa­­lı Ábýov degen partalas dosym boldy. Qazir aǵylshyn tiliniń mamany. Ǵy­lym doktory. Maqalalar, óleńder jazdy. Men de soǵan eliktep qolyma qaǵaz, qalam alatyn boldym. Ekeýmiz aǵaıyn­dy qońyr qazdaı bolyp aýdandyq gazetke baramyz. Árıne ondaǵy aǵaılar óleń­­derimizdiń betterin shımaılap-shı­maı­­lap qaıtaryp beredi. Báribir qaıt­­paımyz. Taýymyz shaǵylmaıdy. Bir­shama ýaqyt ótkennen keıin jańa óleń­de­rimizdi qaıtadan alyp baramyz... Aqy­rynda, bir kúni meniń:

«Qabyrǵada sur shege, Ustap tur ǵoı kıimdi. Men de sondaı ómirge, Bolsam deımin tıimdi», degen shýmaǵym jaryq kórdi. Sol kúni men úshin irgemizdegi Qarataý qars aıyrylyp, aldymyzdaǵy kól­deneńdep aǵyp jatqan Syrdarııanyń sýy sıraqtan kelmeı qaldy. Alǵashqy áser osylaı!».

О́z áýletinen ataqty aqyn Molda Musa, tanymal memleket qaıratkeri Nurtas Ońdasynov shyqqanyn, al naǵa­shy­lary Sultanbek Qojanov, Sattar Erýbaev, Sabyrhan Asanov sııaqty bir­týar tulǵalar ekenin de maqtanyshpen eske alyp otyrady.

Úlken ádebıetke kelýine yqpal etken qazaqtyń aqsha bult aqyny Ábý Sársenbaev bolǵan. Ábý aqsaqal Qadyr­men, Jumekenmen, Ábishpen tanystyra­dy. Sherhan Murtazanyń redaktor bolǵan kezinde «Lenınshil jas» gazetine 1964 jyly 6 tamyzda alǵash ret óleńder top­ta­masy jarııalandy. Ábý aǵa akademık Qajym Jumalıevke ózi jetelep aparady. Ádebıet páninen mol daıyndyǵy bar jas talap KazPI-diń fılologııa fa­kýl­tetine oqýǵa túsip, bitirgen soń Mań­ǵystaýǵa attanyp qatardaǵy mu­naı­­shy bolyp eńbek etedi. О́z aıtýynsha, basty kitaby «Kók túrikter sa­ry­­nynyń» alǵashqy ushqyndary sol kıeli Mańǵystaý jerinde qanyna bitken, jany­na daryǵan.

Túrkistanda týǵan, Mańǵystaýda shyń­dalyp, shıryqqan qazaqtyń eshkimge uqsamaıtyn aqyny Temirhan biraz jyl­dardan keıin Almatyǵa oraldy. Qalamgerlik jolyn Túrkistan aýdan­dyq gazetinde korrektor bolyp bastaǵan ol kóp jyl Mańǵystaý ob­lystyq gazetinde, teledıdarynda, sosyn «Egemen Qazaqstannyń» Mań­ǵys­taýdaǵy menshikti tilshisi bolyp qyz­met istedi. Almatyda alty jyl Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń ekinshi hat­shysy boldy. Keıin «Juldyz», «Aqı­qat» jýrnaldarynyń Bas redaktory bolyp abyroımen qyzmet atqardy. «Kók túrikter saryny» kitaby úshin Mem­le­kettik syılyqtyń laýreaty atandy. О́tken jyly Prezıdent Jarlyǵymen «Pa­rasat» ordenin ıelendi.

Osydan tup-týra bes jyl buryn Muhtar Áýezov atyndaǵy Qazaq Aka­de­mııalyq teatrynyń ǵımaratynda Tem­keń­niń 70 jyldyq mereıtoılyq saltanaty ótti. Keshti júrgizýdi Temaǵań maǵan senip tapsyrdy. Oǵan deıin de birneshe márte aǵamen birge saparlas boldym, odan keıin de aǵaly-inili syılas bolyp kelemiz. Meni erekshe ish tartyp, jaqsy kóretinin bilemin. Kóp syrlarymen bólisedi. Birde: «Baýyrjan, Jazýshylar odaǵynyń jumysy óte aýyr. Ony óz basymnan ótkizgenmin. Kúni boıy tynym tappaı jumys isteısiń. Bári aqyn-jazýshylar úshin. Biraq keshke úıge qaıtqanda, oılanyp qarasań, túk bitirmegen sııaqty bolyp turasyń!» dep keńkildep kúledi. Kúlkisi de óziniń óleńderi sekildi eshkimge uqsamaıdy.

Sózimizdi eki ǵasyrdyń abyzy atan­ǵan keshegi ótken er Ábish aǵanyń myna bir sózderimen túıindegim keledi: «Sonaý «Sapar aldynda», «Alys shaqy­rym­dar­dan» bastap búgingi tańdaǵy bas­ty kitaby bolyp tabylatyn «Kók túrikter sarynyna» deıingi barsha shyǵarmalary úshin Temirhan ózin Mańǵystaýǵa qaryzdar sanaıdy. О́ıtkeni ol: «Arymas attar minetin, tozbas tondar kıetin; qara tastardy qaq jaryp, qaraǵaıdaı qap­tap ósetin; qara narlary shýdalary jel­kildep qara bulttardaı kóshetin; aıǵyr­lary kúnge qarap kisinep, bıeleri aıǵa qarap qulyndaǵan; ketisse – bu­ryl­maǵan, sózderin tasqa qashaǵan; alyp­soq­tarynyń ıtaıaǵyn oıýlap jezden jasa­ǵan; qamaldary quljalar shyǵa almas, aqar-shaqar quz bolǵan; qaǵandary kún astyndaǵy Kúnikeı qyzdy alǵan; kún jaǵy kúmis dińgekti, aı jaǵy altyn dińgekti ordada otyrǵan; sol jaqtan kelgendi japyrǵan, oń jaqtan kelgendi opyrǵan; jeldeı ańqyldap, suńqardaı sańqyldap sóıleıtin taýdaı bıik halyq edik. Alyp edik», – deıtin baıaǵy dáýrenniń óli muraǵattaryn da, tiri juraǵattaryn da osy bir qııan túbekten qapysyz kórip úlgerdi. Sol úshin: «Uly Dalam uly Elimdi qýǵynǵa saldy; kóz kórip, qulaq estimegen qyrǵynǵa saldy; tula boıyn túgel tintidi; kıizdeı qaqty, týlaqtaı silkidi; adamdaryn birin-birine aıtaqtap, birin-birine qan josa qylyp qaptyrdy; birin-birine malǵa uqsatyp baqtyrdy. Qutyryp aldy: arystarynyń terisin tirideı sypyryp aldy; arýaqtarymdy kúńirentip aıaǵynan súırep, moladan shyǵardy; netken halyq shydamdy?! Kógen qyrqylyp, kerme men jeli úzildi; qara narlarymnyń omaqasyp beli úzildi; qazanattarymdy qyl buraý salyp shyrqyratty; júrmesin dep tabanymdy tilip, jylqynyń qylyn qıyp saldy; basyn kótermesin dep moınyma quryq saldy; sóılemesin dep aýzyma kirdiń tasyndaı ap-aýyr qulyp saldy», deıtindeı kesapatty kúni keshege deıin keship kelgen kermańdaı qaýymdy da osy arada keziktirip, onyń keleńsiz ker taǵdyryn óz kózimen kórdi. Birge júrip egilip, birge júrip sógildi.

О́leńderimen de, ómirimen de qazaq azamaty úshin qazaq dalasynyń qaı túkpiri de óz aýyly, qazaq balasynyń qaı týmasy da óz baýyry ekendigin meı­lin­she dáleldep bere aldy. Temirhan – táýel­sizdikti jan-tánimen qabyldap, jan-tánimen jyrlap kele jatqan, qary­ny­nyń ashqanyna emes, qaýymynan qasıet qashqanyna qaıǵyratyn, eldiktiń máse­lesinde kúni keshegi tańdaıyndaǵy azdy-kem táttini ańsaıtyn erkeniń emes, báz-baıaǵydan mańdaıy ashylmaı kelgen halqynyń joly munsha nege qatty bol­ǵanyna shamyrqanǵan erkektiń sózin sóılep, dáıim iri týrap kele jatqan arqaly aqyn. Bul úshin de ot pen sýdan ótken, talaı nárseniń shyn baǵasyna jetken salıqaly azamat bola alý kerek edi».

Jasaı ber, ǵumyrly bol, qara tas­tar­dy qaq jarǵan qaraǵaıdaı eńseli aqyn aǵam!

 

Baýyrjan Jaqyp,

 Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarma tóraǵasynyń orynbasary,

UǴA korrespondent-múshesi