Bul jazbany «Jazylbektiń juldyzdary» dep ataýǵa da bolar edi. О́ıtkeni ol kisi túsinde juldyz kórgen, juldyz onyń mártebesi, juldyz onyń jan tazalyǵy. Tańerteń erte tóseginen atyp turyp: «Báıbishe, túsimde aspandaǵy juldyz bitkenniń bári keýdeme qonaqtap tur eken» depti. «Sabyr saqta, qara qoıyńdy baǵyp júre ber. Qolyń taza ǵoı» deıdi kónterli báıbishe qosaǵynyń keń mańdaıyna kóz astymen qarap.
Jazylbek qolyn kirletpegen pende. Taqýa dese de bolar edi. О́tirik aıtyp, kólgirsýdi bilmeıtin. Únsiz tyńdap otyryp bir-aq kesetin. Basshy da, qosshy da bilikti qoıshynyń bilgirligine tánti bop ták turatyn.
Ol Stalın qylyshynan qan tamyp turǵan 1948 jyly Sosıalıstik Eńbek Eriniń alǵashqy Altyn Juldyzyn keýdesine taqty. Qarakól qoıyn baptap ósirip, qarakól eltirisin molynan alyp, «Aıdarlynyń» atyn aspanǵa shyǵardy. Qarakól o zamanda qat edi. Generaldar men Saıası bıýro músheleriniń basynda qoqyraıǵan papah pen qarakól jaǵaly palto, jaǵasy jaılaýda júrgen shirkinderdiń ústine ilgeni shette qalǵan Moıynqumnan shyqqan edilbaı qoıynyń eltirisi edi.
Jazylbek bala kúnnen shamshyl, ár nársege qolyn bylǵamaı kirpııaz bolyp ósipti. Túbit murt shaǵynda, kómekshi shopan bolyp júrgende, qystaýǵa aýdannan ýákil kelipti. Aǵa shopan aldynan ótip, bir qoıdyń alqymyn ótkir pyshaqpen oryp jibergennen keıin qazanda bylqyldap qaınap jatqan etke qarap tábeti shaýyp, temeki tútinin tanaýynan ytqytyp turǵan ýákilge qarap: «Bul etti sen jemeısiń, muny anaý qorada shópke jarymaı mańyrap turǵan qoı jeıdi» dep, ala kózimen ata qaraıdy. Otta turǵan qazandy kóterip aparyp, on eki jilikti túgel bir qora qoıǵa bólip bergende ýákil: «Muny eshkim estimesin. Tez shóp túsirip berip, qorasynyń tóbesin bútindeńder» dep kóligine qaraı tura qashqany aqıqattan týǵan ańyz. Sorpany ıtaıaqqa ákep quıǵanda jeti qazynanyń biri ketken ýákildi ars etip shyǵaryp salyp, sorpany shylp-shylp jalaǵany – ómirdiń sýreti, shyndyqtan týǵan shynaıy kórinis. Adamzat qoryqqanyn syılaıdy. Sodan keıin ýákil ataýly osy bir dembelshe kelgen, orta boıly, myǵym qoıshydan seskenip júrse, onyń qolynyń tazalyǵy men ne istese de qoryqpaı isteıtin batyl áreketi atyn shyǵardy. Jazylbek esimi jalpaq jurtqa jarııa boldy.
Ol qara qoımen bir týǵan qazaq edi. Jalshy boldy deımiz, jalshy bolyp ta jarytqan joq, bul – baı men kedeıdi teńestirý úshin qoǵamdyq qurylysqa oraı aıtylǵan sóz. Ortashanyń balasy, eshkimge alaqan jaıyp nápaqa suramaǵan, malshynyp tirlik istep, óz kúnin ózi kórdi. 1928 jylǵy kolhozdastyrý jeke júrgen jigittiń betin beri buryp, aldyna mal salyp, kollektıvti sharýashylyq úshin aq taıaqty nyq ustady. Qoıdyń babyn jasady, edilbaı tuqymynyń erteńin oılady, jaryq dúnıege shyqqanda eki-aq mınýt ómir súrer qarakól qozysyna tiri jan ǵoı dep ishi ashyp tursa da, onyń terisi buzylmaı, elimniń erteńine jarasyn dep janyn shúberekke túıdi. Kári qoıdyń ishin jaryp, qarakól qozysyn zaqymsyz jaryqqa shyǵardy. Bul da ekiniń biriniń qolynan kelmes tirlik. Qarakól ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bilimpazdary qoıshynyń osy tájirıbesin taqyryp etip alyp, talaılar dıssertasııa qorǵap, ǵylymı dárejege qol jetkizdi.
1949 jyly buryn beımálim kúrish degen daqyldyń aty aspandap, Syr boıynda Ybyraı Jaqaev esimdi dıqan elge jarııa boldy. Altyn Juldyz taqqan, ózinen bes jas úlkendigi bar dán syryna qanyq adammen júzdesip, ómir boıyna aǵa tutyp ótti. Aǵaly-inilideı bolǵan tekti kóńilderdiń bir-birin úkilep úndesýi, el men jerdiń taǵdyryn aıtyp, bolashaqty barlaý – dalanyń qos alyby úshin bir-birin kóre almasa tura almaıtyn qımas jaqyndyqqa ulasty.
Jazylbek jınalysta sóılemeıtin. Sóz bere qalsa: «Men ózi saýaty joq adammyn. Meniń sheshimim mynaý» dep, ótkir pyshaqpen osyp túskendeı toqeterin bir-aq aıtatyn. Aıtqanda bilip aıtatyn. Qoı tuqymyn asyldandyrý úshin oǵan jaqsy jaıylym men kútim kerek, qunarly jem-shóp kerek» dep ferma meńgerýshilerinen yqpaı, shyndyqty betke aıtatyn. SJK degen asyldandyrǵysh dárige o bastan qarsy boldy. «Qaraqtarym-aý, jaqsy ákeden jaqsy bala týady», «SJK» dep qoıǵa ıne suqqansha, múıizi qaraǵaıdaı, pispegi bizdeı qoshqar daıyndańdar. Qoshqardyń kútimi jaqsy bolsa, qoı eshqaıda ketpeıdi. Sonda qoı semiz, qozynyń terisi baǵaly bolady. Úkilden (ýkoldan) týǵan qozynyń terisi qotyr bolyp, bir kúnge jetpeı jıdip ketedi. Sosyn qarakól papah kıip, qarakól jaǵasyn kótergender mazalaryńdy alady» dep bıýroda da, aıqaı dalada turyp ta shyn sózin aıtyp salatyn. Bul kisiniń bir qasıeti – túzý sózdi basqadan jasyra almaıtyn, bultalaqtamaı pátýaǵa júginetin.
1958 jyly edilbaı qoıyn ósirý men eltiri sapasyn arttyrýdaǵy qazaq shopanynyń mol tájirıbesin baǵalap, Kreml keýdesine ekinshi Altyn Juldyzdy taqty. Ol eshkimnen Juldyz dámetken joq. Tek kórgen túsin on altysynda bas qosqan kónterli báıbishesine syr ǵyp aıtty. Ekinshi Juldyzdy taqqasyn ákimqaralarǵa: «Ataǵyn men kóreıin, rahatyn sender kórińder» dep, ekinshi otany – otaryna jetkenshe asyqty.
Jazylbek qoǵamshyl edi. Ol óziniń ataq-dańqyn kindik qany tamǵan Moıynqumdy kórkeıtýge jumsady. Bitpeı jatqan «saqaldy» qurylystardy bitirýge bedelin saldy, onyń ishinde aýdandyq Mádenıet úıi de bar. «Aý, bizdiń baldarymyz nege jemis-jıdek jep óspeıdi» dep, aıtaqyrǵa jemis-jıdek sovhozyn ashý úshin aýdan basshysy Aıtbaı Nazarbekovpen birge ministirge kirip, máseleni ońynan sheship qaıtty. Sóıtip 220 gektar alma baǵy ómirge keldi. Bul týraly kezinde «Pravda» gazetinde «Qumdaǵy baý-baqsha» atty materıal jarııalandy. Sol jerde alqyzyl galstýk baılaǵan pıonerler lageri ashyldy. Aýdandy aýyz sýmen qamtamasyz etý úshin oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy Seıilhan Aqqozıevpen birge respýblıka basshylaryna kirip, el-jurtyn ómir nárimen sýsyndatýǵa septigin tıgizdi. Almaty men Máskeýge «IаK-40» ushty. Aýdannan astanaǵa aıyrplan ushyrý buryn bolmaǵan jaǵdaı. Aýdan basshysy S.Nazarbekov Jazekeńdi alǵa salyp, shalǵaı aýdannyń jol qatynasynyń qıyndyǵyn dáleldep, úkimetten kómek surady. Sóıtip qos qanat kókke samǵady. Adam úshin, aýyl qazaǵy úshin budan artyq qýanysh bar ma eken.
El adamynyń muqtajy bitken be? Ol aldyna kelip, sharýasyn aıtqan jerles-juraǵattyń sózin jerge tastaı almaıtyn. Qoly qysqalardy emdetti, oqýǵa túse almaı beti qaıtyp júrgen zerdeli jasóspirimniń jolyn ashty. Tek jamanatqa ushyraǵan aram qoldardyń isine aralaspady, adal qolyn bylǵaǵan joq, jińishke jolǵa túskenderdiń betin tilip, taýyn shaǵyp otyrdy.
Jazylbek bir perzentke zar boldy. Qolǵa qondyrǵan ul – Beısenniń orny bólek. Bul ózi jaratylysy bólek adamdardyń peshenesine jazylǵan sybaǵa ma dersiń. Jetpiske kelgen jasynda emirenip, bir perzenttiń jórgegin ıiskeý muń boldy. Aǵa dep alǵa ustaǵan Ybyraımen syrlasty. «Sizge Qudaı qos perzent berdi. Bireýin soǵysqa berdińiz, bireýi qolyńyzǵa sý quıyp júr» dep jińishke muń aıtty. «Aıaqtan, Jazylbek, aıaqtan. Sen anaý toqsanynda tuqym qaldyrǵan О́kiresh naımannan kemsiń be? Sen jalaıyrsyń. Jegeniń qoıdyń semiz eti, ishkeniń maıly sorpa. Jazylbek atyń bar», dep arqasynan qaqty. «Zaman qalaı qarar eken?» dep qoǵamdyq qurylysty, óziniń memleket adamy ekenin de eske aldy. «Perzent úshin eshkimniń máselesi qaralmaıdy. Ekeýmiz birge baryp Qonaevpen sóılesemiz. Perzent qamyn bir bilse, sol biledi», dep toqeter toqtam aıtty.
Jazekeń batyr tulǵaly myǵym adam. Jasynda qazaqsha kúreske túsip, qatar-qurbylaryn basynan asyra laqtyrsa, kókpar tartqanda julyp áketip ár úıge salym tastap, oljaǵa qaryq qylady eken. Osy bolmysy bólek jan jetpisinde jas toqalmen nekesin qıdy. Nekesi qıylǵan kúngi shaı ústinde daýsy jaryqshaqtana shyǵyp, jumyr sóıledi: «Shańyraqta shyń etken artyq dybys shyqpasyn. Men ekeýińe de jetemin». Keńqoltyq báıbishe kózine tik qarady, toqal bolsa ysyly basylmaǵan samaýyrǵa qaraı ysyryla tústi. Bolyskeı sháınek shoq salǵan samaýyrdyń tóbesinen tónip tur... Toǵyz aı, toǵyz kúnde egiz uldy bolyp, keýdesinde taǵy qos juldyz jarqyrady. Aspandaǵy kóp juldyzdyń ekeýi taǵy da kókiregine qulady. «Táýbe!» dedi kúbirlep. Bireýiniń esimin Ybyraı aǵasy arnaıy kelip, «toı toılap júrsin» dep Toıshybaı qoıdy, bireýin «О́zim sııaqty qoıshy bolsyn» dep ózi Qoıshybaı dep nyspy berdi. Endi qara qoıshyda arman joq. Ekeýin basqan izin qalt jibermeı, kózden tasa qylmaı ósirdi. Qos kókórim túbit murt jigit boldy. Ekeýi mektep bitirgen kúni asyra silteýde pogon taqqandardyń astamshylyǵyn kóp kórgen kóne kóz qos perzentin jetelep Dinmuhamed Qonaevqa keldi. «Qonaı bala (el aǵasyn erkeletip osylaı ataıtyn), ekeýin de sottyń oqýyna túsir. Qudaı biledi, menen týǵan bala ádil sot bolady. Kóresini solardan kórdik qoı» dep nyq sóıledi. Dımekeń toqsanǵa taqaǵan dala adamynyń kıik kóńiline rahattana bir kúlip alyp: «Jazeke, bireýi sot bolsyn, bireýi ózińiz sııaqty qoıshy bolmaı ma?» dep rııasyz aqtaryldy. «Munyń da durys eken. Meniki eleýregen kóńil, shaldyń sózi ǵoı. Qoıdy tastap, qaıda ketemiz» dep sózge toqtap, birin zań fakýltetine, birin Zootehnıkalyq-maldárigerlik ınstıtýtyna túsirip qaıtty. Qazir ekeýi de Jazylbektiń kózi, kelgen jurtqa «Assalaýmaǵaleıkúm!» dep amandasar, aldyńnan shyǵyp turar at baılar er-azamat.
О́tken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń aıaǵynda Jazekeń móltektetip syr bóliser aǵasy Ybyraıdy izdep Syr boıyna tartyp ketti. Toqsanǵa jetip, kárilik jeńgen dıqan men qoıshy taǵy da bettesti. «Men alys saparyma attanyp baramyn, sen artymda qalasyń. Ekeýmizdiń aıtar sózimizdi sen aıtyp júr. Ýaqyt jetkende ne aıtyp, ne qoıǵanyńdy maǵan aıtyp kelersiń», – dedi qaljyńnyń shylbyryn bosatyp. Bul – ekeýiniń sońǵy syrlasýy edi. Arada aı ótkende Ybyraı o dúnıege attandy. Jazylbek «Oı, baýyrymdap» daýys salyp keldi. Qatary ketip, kóńili ortaıyp qaldy. El men jerdiń erejesi de jańasha baǵytqa bet burdy. «Meıli, urlyq bolmasyn, adamzat ash qalmasyn. Qudaı 32-shi jylǵy náýbet pen 37-shi jylǵy asyra silteýden saqtasyn» dep kóńilin toq sanady. Bes jyldan keıin Jazylbek te máńgilik mekenine attandy. Jer betinen aqyrǵy kórgenin aǵasyna aıtyp bardy. Ekeýi shúıirkelesip qalǵany anyq. Buǵan rýh kýá. Olar bir-birin túsinisken taza júrekter. Qaıda júrse de el men jerdiń áreketin oılap álek. Sonda ekeýi qoı men kúrishtiń qamyn aıtpady deısiń be? Ekeýi de Abaı aıtqandaı, «ystyq qaırat, nurly aqyl, jyly júrektiń» adamy emes pe?
Jazylbek Qýanyshbaev keler jyly 125-ke tolady. Eske alyp, qoıshynyń qasıetin keıingige aıtý – el paryzy. Máıiti aýdan ortalyǵyna qoıylǵan, kelgen-ketkender Quran baǵyshtap, gúl qoıyp júr. Moıynqumnyń dál kindiginde aq taıaq ustaǵan adamnyń músini «qara qoı baqqan qara qazaǵyń men bolamyn» dep, alysqa aıbarlana qaraıdy. Murajaıdaǵy muraǵattar dúnıege qoıshy bolyp kelgen pendeniń kelbetin aıshyqtasa, erekshe eksponat – aq taıaǵy qoı qaıyryp turǵandaı kórinedi. «Qoıym qaıyrýsyz qalmasyn». Jazekeń qaıda otyrsa da osy sózdi qaıtalap otyrady eken. Jaqynda sol jerdiń topyraǵyn bastym. Qalyń sekseýildiń arasynda turyp, ómirden Jazylbek degen qoıshy ótkenin bildim, taban izine tánti bop qaıttym.
Qýandyq TÚMENBAI
Jambyl oblysy