Osydan týra bir jyl buryn, 19 naýryzda el tarıhyndaǵy asa mańyzdy taǵdyrsheshti sheshim qabyldandy. Alashtyń amanatyn arqalaǵan Táýelsiz Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev óz yqtııarymen ókilettigin toqtatyp, beıbit bılik tranzıtin júzege asyrý arqyly memleket damýynyń jańa kezeńine jol ashty. Keńes Odaǵy kúıregennen keıingi almaǵaıyp zamanda jas memlekettiń shańyraǵyn kóterip, az ýaqyttyń ishinde tórtkúl dúnıeniń tórine shyǵarǵan Elbasynyń bul sheshimin álemdik qoǵamdastyq zor iltıpatpen qabyldap, joǵary baǵalaǵan bolatyn. Biz búgin osy tarıhı kúnge oraı elimizge belgili memleket jáne qoǵam qaıratkerleriniń, el aǵalarynyń oı-tolǵamdaryn zerdeli oqyrmannyń nazaryna usynyp otyrmyz.
Elbasy bıigi
Ákim TARAZI,
jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty
Adamdy shyqqan taýyna qarap baǵalaý kerek. Ol qaıda kóz saldy, qaıda umtyldy, sol kózdegen bıigine jetý úshin ne istedi, qalaı jetti, jete almasa, ne tusaý boldy, jete alsa, qandaı jankeshtilikpen jetti, mine, osynyń bári adamnyń tabıǵaty, minezi, azamattyǵy, rýhynyń kúreskerligi, erik-jigeri men qajyr-qaıratynan habar berip turady. Onyń kim ekenin kórsetedi. О́ıtkeni bıik taýǵa shyǵa alǵan adam ǵana shalǵaıdy kóredi, oı kókjıegi keńıdi, alysqa kóz salady.
Asqaq armandar, bıik murattarǵa boı urady. Al tóbe-tómpeshikke shyqqan adam tumsyǵynyń astyndaǵysyn ǵana ańǵarady. Alasa oılarmen, kishkentaı maqsattarmen kún keshedi. Sebebi ol áýel basta bıikke umtylmaǵan. Qoı tory kúıbeńdi, qońyr tirshilikti mise tutqan. Shyńǵa umtylǵandar, shyqpaı qoımaıdy: olar táýekelshil, tabandy, ójet keledi. Sol minez taǵdyrsheshti kezeńderde shuǵyl sheshim shyǵarýǵa, muraty úshin jantalasa kúresýge, dittegen maqsatyna jetpeı tynbaýǵa alyp keledi.
Qazaqstannyń táýelsizdik alǵannan keıingi otyz jylynyń saıası, áleýmettik, mádenı tarıhyna kóz salǵanda, bizdiń qoǵamǵa generator bolǵan osy tulǵalyq minez ekenin ańdaımyz. Bul minez Nursultan Nazarbaevta boldy. Ol ózi umtylǵan bıikke bárimizdi umtyldyrdy. Qoǵamdy, urpaqty alǵa súıredi. Birden úlken maqsattar qoıyp, soǵan jumys istedi. Ony Qazaqstan halqyna jasaǵan Joldaýlarynan kórdik. Ár Joldaýy Elbasy salǵan joldy aıqyndaı tústi, onyń murattaryn aıshyqtaı tústi. Ol kórgen shalǵaıdy keıde biz kóre almaǵan kezder de az bolǵan joq. Ol baıqaǵan jaıttardy der ýaqytynda baıqaı almaǵan sátterimiz de boldy. Biraq, osynyń bárine qaramastan shyn kóshbasshylyq qasıet óz bıigin baǵyndyrdy. Sol bıik – búgingi táýelsiz elimizdiń shyqqan bıigi.
Biz osy bıikten qaraǵanda neni kóremiz? Kúrdeli álemdi, kún saıyn qubylǵan dúnıeni, osy qym-qýyt, qaıshylasqan álemdegi saıası, ekonomıkalyq jaǵdaıdyń ortasynda, jahandanýmen betpe-bet kele otyryp óz jolyn tabýǵa, óz bet-beınesin jasaýǵa, óz úlgisin qalyptastyrýǵa, ulttyq keskin-kelbetin, rýhanı modelin saqtap qalýǵa umtylǵan jas memleketimizdiń jankeshti kúresin, sol kúrestiń basyndaǵy Elbasy tulǵasyn kóremiz.
Bul kúrestiń memleket pen ult tarıhyndaǵy, qoǵam jáne jeke adam ómirindegi úlesin, ornyn keler urpaq aıta jatar. Al biz osy kúresti, osy tarıhty birge ótkerdik. Táýelsiz qazaq eliniń jańa dáýirin birge ashtyq. Árqaısymyz óz salamyz arqyly jas memlekettiń irgetasyn qalaýǵa atsalystyq. Bul bizdiń moınymyzdaǵy jaýapkershilik ári mindetimiz boldy.
Nursultan Ábishuly mádenıet pen óner salasyna erekshe qamqorlyq kórsetti. Osy salanyń ókili retinde ony aıtpaı ketýge, attap ótýge bolmaıdy. «Mádenı mura», «Rýhanı jańǵyrý» sekildi asa aýqymdy baǵdarlamalar elimizdiń mádenı ómirin túbegeıli ózgertti. San salaly, alýan soqpaqty jobalar jańa serpin berdi, el rýhanııatyn túletti. Sanany ózgertti, sapany kóterdi. Munyń jemisin biz ǵana emes, ásirese keler zamannyń urpaǵy da kóredi.
Byltyr, dál osy kúni Nursultan Nazarbaev Prezıdent retinde óziniń ókilettiligin toqtatty. Tutqıyldan soǵyp, tótennen qabyldanǵan tosyn sheshimdeı kóringenimen, júz ólshep, bir kesken, myń túıip, bir tarqatqan sheshim ekenin túsindik. Bul kún de tarıhqa aınaldy.
Elbasy Qasym-Jomart Toqaevtyń kandıdatýrasyn usynýy halyqtyń oıynan shyqty. Qasym-Jomart Toqaev Elbasymen birge táýelsizdigimizdiń qalyptasýyna kúsh-jigerin salǵan kórnekti saıasatker. О́zim erekshe syılaıtyn azamattarymyzdyń biri.
Bıyl jyl táýir bastalǵan edi. Ál-Farabıdiń 1150 jyldyǵy, Abaıdyń 175 jyldyǵyn atap ótip jatyrmyz. Alaıda, álemdegi alýan túrli jaǵdaı bizdi de aınalyp ótpeıdi. Sony birge ótkeremiz, qıyndyqty birge eńseremiz. Halyq bolyp qandaı jaǵdaıǵa da qam qylamyz. El aman, jurt tynysh bolsyn.
Qazaqstannyń joly boldy
Oljas SÚLEIMENOV,
aqyn, Qazaqstannyń Eńbek Eri
Men Nursultan Nazarbaevpen jarty ǵasyrdan kóp ýaqyt boıy tanyspyn. Osy jyldar ishinde bir-birimizdi jaqsy tanydyq dep úmittenemin.
Qaıtalap aıtamyn, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń tusynda júzege asyrylǵan reformalarǵa qoldaý bildirdim.
90-jyldardyń ortasynda meniń tarapymnan ótkir qarsylyqtar men pikir qaıshylyqtary bolǵanyn da aıtýǵa tıispin.
Men saıasatta jańa tulǵa emespin. О́tken ǵasyrdyń 70-jyldarynyń basynan 80-jyldarynyń sońyna deıin Azııa jáne Afrıka elderimen baılanys boıynsha Keńestik komıtet tóraǵasynyń orynbasary boldym. KSRO osy komıtet arqyly ult-azattyq qozǵalystarǵa dem berip, kómektesetin. Kómek naqty – qarjylaı, qarýmen jáne basqadaı túrde. Joǵaryda atalǵan kontınentterdiń elýden astam elinde boldym, ult-azattyq qozǵalystardyń basshylarymen aralastym, keıinirek olardyń birqatary jańadan paıda bolǵan memleketterdiń basshylary boldy.
Angola, Mozambık, Namıbııa, Ońtústik Afrıka, Rodezııa (Zımbabve) sııaqty elderdiń táýelsizdikke qol jetken kezeńiniń alǵashqy aptalaryna, alǵashqy aılaryna kýá boldym. Araǵa jyldar salyp qaıta kelgende táýelsizdiktiń qorytyndysyn da kórdim. Azamattyq soǵys, prezıdenttik oryntaq úshin taıpaaralyq tartystar, uzaqqa sozylǵan ashtyq. Jergilikti patshasymaqtardyń mádenıetsiz saıasaty «demokratııa», «bostandyq», «táýelsizdik» dep atalatyn, uran bolýǵa laıyq uǵymdardy joqqa shyǵardy. Men bul arada dekolonızasııa ıdeıasyn qosa aıtýǵa da júreksinip turmyn.
1990 jyldardyń bas kezindegi táýelsizdik, demokratııa uǵymy TMD keńistigindegi elderde jeńil synaqtan ótken joq. Qazir de ońaı emes. Jalpy, memleketterdiń tarıhynda táýelsizdigin jarııalaýdan ony saqtap qalý, baıandy etý qıyn. Búgin mende birsypyra jaıttardy salystyra qaraýǵa múmkindik bar. Árbir qoǵamnyń jáne saıası elıtalardyń tarıhı reformalarǵa daıyndyǵy týraly tujyrym jasaýǵa da bolady. Muny keıinge qaldyrmaı qazir de jasaýǵa bolar edi. Biraq oǵan bizdiń qoǵam daıyn emes sııaqty. Birjaqty pikirler eshkimge qyzyq emes. Jaqyn bolashaqta, aldaǵy jıyrma jyldyqtarda «Qazaqstan Respýblıkasynyń alǵashqy Prezıdentten, al Nazarbaevtyń – qazaqtaı halyqtan joly boldy» dep batyl aıta alatyn bolashaq táýelsiz sarapshyny men jaqsy túsinemin. Qazir ondaı pikirlerge nazar aýdarmaıdy. Al bolashaqta nazar aýdaratynyna men senemin.
Jańa zamannyń jasampaz tarıhyn jasady
Myrzataı JOLDASBEKOV,
Memleket jáne qoǵam qaıratkeri
Qazaq halqynyń uzyna boıǵy tarıhynda talaı handar, bıler, kósemder, sheshender, batyrlar men aqyndardyń ótkenin jaqsy bilemiz. Meniń uǵymymda qazaq tarıhynda Nursultan Nazarbaevtaı tulǵa bolǵan joq. Nege? О́ıtkeni ol qazaqtyń san myń jyl boıǵy armanyna jetkizdi. Táýelsiz memleket ornatty. Ony baıandy etti. Álemge tanytty jáne moıyndatty. Sóıtip Kók baıraǵymyzdy jelbiretti. Jańa zamannyń jasampaz tarıhyn qalyptastyrdy.
Dáýirge tatıtyn úlken qubylys jasady. Elorda saldy. Aqorda turǵyzdy. Aqorda – tarıhymyzda birinshi ret bolyp otyrǵan oqıǵa. Adamzat tarıhynda tuńǵysh ret dástúrli dinder basshylarynyń basyn qosty. Elin Eýropanyń tórine shyǵardy. Islam konferensııasyn ótkizdi. Bılik etken jyldary beıbitshilik, yntymaq, birlikti ulttyq memleket saıasatynyń týy etip kóterdi. Eshbir memlekette joq yntymaq pen birliktiń tamasha úlgisine aınalǵan Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurdy.
Táýelsizdiktiń alǵashqy eleń-alań jyldarynda, qym-qıǵash qıyndyqtar men qaıshylyqtarǵa toly ýaqyttarda Elbasynyń janynda boldym. Iаǵnı Elbasynyń uıqysyz túnderiniń, mazasyz kúnderiniń kýási bolǵan jandardyń birimin. Bul kisi ultymyzdyń dástúrine saı úlkendi syılaı biledi. Byltyrǵy jyldyń 11 qańtarynda Elbasy maǵan telefon soqty. Ádettegideı hal-jaǵdaıymdy surady. Az-kem áńgimeden keıin «Qolyń bos pa? Qaıdasyń?» dedi. «Jumystamyn, Siz aıtsańyz qolymdy bosatamyn ǵoı», dedim. «Onda bir jarym saǵattan keıin jolyqsaq qaıtedi, áńgimeleseıik», dedi. Saǵatyma qarasam, 11:00 bolǵan eken. Saǵat 12-den 15 mınýt ótkende Aqordada boldym. Sodan saǵat on eki jarymda kirdim, uzaq áńgimelesip, saǵat úshte bir-aq shyqtym. Sonda bul kisiniń bir máseleni aqyldasaıyn dep shaqyrǵanyn sezdim. Bul kisi tarıhı sheshim, ıaǵnı elge, memleketke kerekti sheshim qabyldaıtyn kezde mindetti túrde birneshe kisimen aqyldasady. Biraq ol joly áńgimeniń ashyǵyn aıtqan joq. Biraq ne másele ekenin sezdim. Shynymdy aıtsam, Elbasynyń sheshimin qoldamadym. «Árıne tóńirektegi elderdiń basshylarynyń barlyǵy Sizden áldeqaıda jas. Nureke, olar da Sizdiń jasyńyzǵa jetsin, Sizdiń abyroıyńyzdy bersin. Allaǵa shúkirshilik, Allanyń bergen abyroıy bar. Álemde abyroısyz emespiz. Elimizdi búkil Jer shary tanıdy», dedim. Sol kezde Nurekeń oılanyp-tolǵanyp júr eken. Sony baıqap qaldym. Shynynda da osyndaı tarıhı sheshimge kelý ońaı emes. Bul tarıhta sırek kezdesetin jaǵdaı. Kez kelgen eldiń tarıhynda taq úshin bolǵan tartysta talaı qan tógilgen. Al bizdiń Elbasy álem tańǵalǵandaı, álem tamsanǵandaı, kúlli el rıza bolǵandaı sheshim qabyldady. Eshqandaı qatelesken joq. О́z yqtııarymen el tizginin kórnekti memleket qaıratkeri, kánigi saıasatker, baısaldy basshy Qasym-Jomart Toqaevqa tapsyrdy. Men Elbasynyń úlkenge qurmet, kishige izetpen qaraıtyn erek qasıetine rıza bolamyn. Dál osylaı Nurekeń men Qasym-Jomart Kemelulynyń syılastyǵy, bir-birine degen qurmeti, aǵaly-inili ekeýi eldik máselelerdi aqyldasyp sheship otyrǵandary qatty unaıdy.
Ýaqyt ólshemine syımaıtyn kemeldik
Kýrshad ZORLÝ,
professor, saıasattanýshy (Túrkııa)
Nursultan Nazarbaev kóshbasshylyǵynyń kúsh berer qaınar kózderiniń biri bolyp tabylatyn turaqty kóshbasshylyq máselesinde keshegimen salystyrǵanda burynǵydan da teńgerimdi ustanymda ekenin kórsetýi aıryqsha mańyzdy. Bul jaıt, sonymen qatar Elbasynyń ókilettigin toqtatý jónindegi sheshiminiń negizin qalaǵan tirek-belgilerdiń biri.
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda azamattyq qoǵamy jetkilikti deńgeıge kóterile qoımaǵan, ulttyq básekelestikke negizdelgen kapıtaly qalyptaspaǵan, etnostyq toptarǵa bólinýshilik sezilip turǵan. Saıası elıtanyń nemese uzaq jyldar qalyptasqan ádetterdiń Parlament depýtattary arasynda da birshama kóp bolýy talqylaý erkindigi men halyqtyń múddesin ulttyq ólshemde qorǵaý qaǵıdatyn sátsizdikke ushyratyp jatty. N.Nazarbaev Parlament depýtattarynyń tek óz saılaýshylaryna nemese óz múddelerine ǵana qyzmet etetindeı túrde úgit-nasıhat júrgizýine jáne barlyq júkti Úkimetke artyp qoıýyna qarsy shyqqan edi. Odan keıingi jyldarda buǵan saı parlamenttik túsinik qanshalyqty dárejede júzege asa aldy? Biraq Elbasynyń 20 jyldan astam ýaqyttan beri oıynda qalyptastyrǵan model teńgerim-baqylaý tetigin satyly túrde iske qosatyn saıası-basqarýshylyq júıe retinde aıqyndalyp keledi.
Bul aýqymda 2017 jyly N.Nazarbaevtyń qalaýymen bastalǵan jáne óz ókilettikteriniń bir bóligin Úkimetke/Parlamentke tapsyrýyn qamtamasyz etetin konstıtýsııalyq ózgerister depýtattar tarapynan da qabyldandy.
Qazaqstandy 30 jyl basqarǵan Prezıdent Nursultan Nazarbaev 2019 jyldyń 19 naýryz kúni kútpegen bir sheshimmen ókilettigin toqtatyp, ornyna Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaevty usynatynyn málimdedi. Keıin 20 naýryz kúni Qazaqstan Parlamentinde ant etý saltanaty ótip, eldiń jańa Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev boldy. Osy sheshimnen keıin ártúrli pikirler aıtyldy.
Solardyń ishinde eń bastysy «N.Nazarbaev osy qyzmetti májbúrlikke baılanysty tastady ma?» degen suraq boldy. Elde artyp kele jatqan ekonomıkalyq qıyndyqtardyń barǵan saıyn qoǵam qabattaryna jaıyla bastaýy turaqsyzdyqqa sebep bolar degen oımen osy sheshimdi qabyldaǵany jóninde de maqalalar jazyldy. Shynynda da, munshalyqty kúshti kóshbasshy densaýlyǵy múmkindik berip turǵan kezde óz ókilettigin tastaı ma? Munshalyqty mańyzdy ókilettik pen bılik salasynan bas tarta alady ma?
Mine, osy saýaldardyń jaýaptary N.Nazarbaev kóshbasshylyǵynyń basqarý jáne saıasattaný ǵylymyna qosar eń mańyzdy úlesi retinde qaralýy tıis. Qyzmetten óz erkimen ketý týraly bul sheshim tek Qazaqstanǵa ǵana emes, Ortalyq Azııa aımaǵyna, baılanystardyń tarıhı-strategııalyq mańyzdy sebebine baılanysty aımaqtaǵy ózge elderge jáne Túrkııaǵa yqpal etedi. О́ıtkeni N.Nazarbaev KSRO ydyraǵannan keıin táýelsizdikterin alǵan túrki respýblıkalarynyń memleket qurýshy prezıdentteriniń arasynda qyzmette qalǵan jalǵyz kóshbasshy bolatyn. Sol sebepti ol osy aımaqtyń jady ispetti. Tájirıbesi men biligi arqyly «dýaıen» degen ataq aldy. Osy tusta N.Nazarbaevtyń esimimen bite-qaınasyp ketken «dýaıen» degen sózge qysqasha toqtalyp ótý kerek. Bul sóz qoǵamda jasy úlken nemese mamandyǵy salasynda bilikti, tájirıbeli kisiler úshin qoldanylady. Alaıda Ortalyq Azııada bolǵan oqıǵalar men qalyptasqan ómir saltyn nazarǵa alǵanda, «dýaıen» sózin adamnyń ómir súrý jasy turǵysynan emes, tulǵalardyń, oqıǵalardyń jáne tipti ómir súrip jatqan ýaqytynyń deńgeıinen asyp ketetin kemeldiliktiń belgisi retinde qabyldaǵan jón bolar.
О́kilettigin doǵarý týraly sheshimge keler bolsaq, N.Nazarbaevtyń osyndaı qadam jasaıtyny týraly birneshe jyl buryn bildirgen edim. Sol sebepti men úshin kútpegen «tosynsyı» bolmady. О́zim qatysyp júrgen baǵdarlamalar men konferensııalarda «N.Nazarbaevtyń densaýlyǵy múmkindik berip turǵan kezde óz erkimen ókilettigin tastaǵan kóshbasshy retinde esimin tarıhta qaldyratynyn» aıtyp júrgen bolatynmyn. N.Nazarbaev bul prosesti joǵaryda aıtyp ótken Konstıtýsııaǵa ózgerister engizý jumystaryna qarqyn bergen 2016-2017 jyldardan bastap josparlap júrgen bolýy kerek. 2017 jyly Konstıtýsııaǵa jasalǵan ózgeristermen 30-dan astam ókilettigin Parlament pen Úkimetke berdi. Eldiń basqarý júıesin ózgertken bul ózgeris qoǵamda jetkilikti túrde zerdelenbese de, taǵy bir ózgeris lebi jaqyndap qalǵany túsinikti edi. Qazaqstan biraz ýaqyttan beri kúshti prezıdenttik modelden prezıdenttik-parlamenttik júıege aparar joldyń negizin qalaı bastaǵan-dy. Iаǵnı, Prezıdenttiń júıedegi ornyn saqtaıtyn, biraq Mınıstrler kabıneti men ásirese Parlamenttiń salmaǵy basym bolatyn, teńgerim men tejegish tetigi jaqsy jumys isteıtin saıası júıe qurý kózdeldi. Sonymen qatar N.Nazarbaev sońǵy úsh jyldan beri eldegi sheneýnikterdiń ortasha jasyn tómendetip keledi. Jańa býyn týraly aıtyp, birneshe aıdan beri ózi qatysyp júrgen telebaǵdarlamalarda jastarǵa baǵyttalǵan pikirler bildirýi osy kózqarastyń jemisi.
Al jańa Prezıdent Q.Toqaev osy kezeńdi basqarýǵa laıyq eń yqpaldy esim ekenin kórsetip berdi. El halqynyń oǵan degen senimi joǵary. Halyqaralyq teńgerimderdi jaqsy biledi. Ýaqytsha Prezıdent qyzmetin atqarǵan kezeńinde eń aldymen tómen tabysty bıýdjet qyzmetkerleriniń jalaqysyn kóterý máselesin qolǵa aldy. Odan keıin tabysy tómen azamattardyń nesıe qaryzdaryn memleket óz moınyna aldy. Qazaqstan osy satydan keıin el ishindegi demografııalyq jáne ekonomıkalyq teńgerimderdi durys qura alatyn bolsa, budan da qarqyndy damýǵa bet alatyn bolady.