О́tken jyly álem jurtshylyǵy Qazaqstannyń qoǵamdyq-saıası ómirindegi tarıhı oqıǵanyń kýási boldy. Ulystyń uly kúni – Naýryz merekesi qarsańynda – 19 naýryzda Qazaq memlekettiginiń negizin qalaýshy Tuńǵysh Prezıdentimiz – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev óz erkimen Memleket basshysy ókilettigin toqtatyp, kezekten tys saılaýǵa deıin el basqarýdy sol kezdegi Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevqa ótkizetinin jarııalady.
Arada kóp ýaqyt ótpeı, 9 maýsymda Qazaqstan Prezıdentiniń kezekten tys saılaýynda memlekettik basqarý isindegi saıası mol tájirıbesimen jáne kóshbasshylyq qabiletimen aıqyn jeńiske jetken Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti bolyp saılandy.
Elbasynyń taǵdyrly sheshimi, búkil halyq úshin tosyn bolǵan qadamy álemdik deńgeıde, bolashaqty boljaı alatyn tarıhı aýqymda onyń taǵy da saıası ári memlekettik qaıratker retindegi kemeńgerligi men parasattylyǵyn kórsetti. Onyń is júzindegi saıası erik-jigeri, taýdaı talaby men tańdaýy memleketti basqarýdyń jáne sabaqtastyqtyń ozyq úlgisin ǵana jasap bergen joq, sondaı-aq memleketshildiktiń máńgilik ıdeıasy men dástúrdiń jalǵastyǵyn qalyptastyrdy. Qazaqstandyq damý dańǵylynyń jańa jolyn salyp berip, irgesin qalady. Osy rette Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev: «Elbasynyń dana sheshiminiń arqasynda bılik sabaqtastyǵy eshbir dúrbeleńsiz, shıelenissiz júzege asty. Bul bolashaq úshin, memlekettiń turaqtylyǵy men udaıy damýy úshin jasalǵan biregeı qadam ekenin umytpaýymyz kerek. Bizdiń endigi mindetimiz – osy joldan, osy baǵyttan aýytqymaı, tek alǵa basý, ósý, órkendeý», dep óz baǵasyn berdi.
Tuńǵysh Prezıdentimiz bılik sabaqtastyǵy týraly sóz etkende, dúnıe júziniń tarıhynda oryn alǵan bul jaǵdaıdyń birinshi eleýli oqıǵa emes ekenin aıtty. Tarıhta bir kezderi Sharl de Goll, Lı Kýan Iý, Mahathır syndy el basqarǵan memleket qaıratkerleri laýazymdarynan bas tartqan-dy. Degenmen, bul qol siltep, jeńil baǵa bere salatyn másele emes. Bılikke talas-tartystyń nebir mysaldary tolyp jatqan qazirgi kezde memleketshildik pen dástúrdiń jalǵastyǵyn saqtaý eń ózekti máselelerdiń biri ekeni anyq. Sondyqtan álemdik deńgeıdegi sarapshylardyń bir parasy jasalǵan osy batyl qadamdy óz aqyldaryna qondyra almady. Elbasynyń mandaty bıylǵy jyldyń aıaǵyna deıin jalǵasýy kerek edi. Biraq uzaq tolǵanystyń nátıjesinde ony kútpesten dál osyndaı tosyn sheshim qabyldady. Aty ańyzǵa aınalǵan, prezıdent laýazymynan ataǵy dúrkirep turǵan shaqta ókilettigin tapsyrdy. Ony súıgen halqy da zor ókinishpen qabyl aldy.
Parasat bıiginen kórinetin tulǵanyń ǵana osyndaı qadamǵa baratyny anyq. Eli súıgen, elin súıgen basshynyń ǵana qolynan keletin is. Áıtpese táýelsizdik jyldarynda memleketimizdegi barlyq jetistikter men tabystardyń taǵdyrly, qıyn sátterdi eńsergen Elbasynyń esimimen tikeleı baılanysty ekeni dúıim jurtqa belgili. Osy tusta Memleket basshysynyń «Ol tarıhty jasaıdy» atty kitabynda táýelsizdiktiń sol bir qıyn-qystaý kezeńindegi Nursultan Nazarbaev fenomeni men róli týraly óte oryndy baıandalǵan: «Búgingi kúnniń bıiginen qaraǵanda, Qazaqstan tabysty reformalardyń, turlaýly damýdyń jolyna túsken el retinde búkil álemge tanymal bolyp turǵan kezde keıbir kisilerge, ásirese, jas býyn ókilderine qol jetken tabystar ózinen ózi kelip jatqandaı, bári osylaı bolýǵa tıisteı kórinýi múmkin. Alaıda, myna biz, memleketti qurýdyń qatysýshylary men kýágerleri, olaı emes ekendigin bilemiz ǵoı. Beldi saıasatkerler men sarapshylar kezinde Qazaqstannyń keleshegin kúńgirt etip kórsetken bolatyn.
Kúrdeli ishki saıası, ekonomıkalyq, demografııalyq jaǵdaılary, shekarasynyń zańdy turǵydan bekitilmegeni burynǵy odaqtyq respýblıkaǵa shynaıy táýelsizdikke qol jetkizýge, álemdik qoǵamdastyqtyń tolyqqandy múshesi bolýǵa múmkindik bermeıdi-mis desip jatty. Biraq olar 90-shy jyldardyń basynda Memleket qurýshynyń tar jol, taıǵaq keshýine túsken Nursultan Nazarbaevtyń ózekti rólin eskermegen edi.
Jańa Qazaqstandy qurýdyń búkil jaýapkershiligin Elbasy óz moınyna júktedi. Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıingi tartysty kerneýge toly sol bir kúnderde, ekonomıka tolyqtaı kúırep, kásiporyndar toqtap, ereýilder birine biri jalǵasyp jatqan kezde, dúkenderdiń sóreleri typ-tıpyl bolyp, ınflıasııa 3 myń paıyzdyq deńgeıden asyp ketken shaqta halyqtyń arasynda toryǵýshylyq, dúrbeleńge túsýshilik kúsheıdi, talaılarǵa memlekettiń táýelsizdigi degen ánsheıin ádemi sóz kúıinde qalatyndaı kórindi. Sol syn saǵatta reformalar boıynsha qıyn sheshimder qabyldaǵanda Elbasynyń nendeı kúıdi keshkenin ony ózi ǵana biledi».
Rasynda, sol bir alasapyran kezeńde memleketti saqtap qalýdyń, tipti ári qaraı damytýdyń kúrdeliligi men aýyrtpalyǵy Tuńǵysh Prezıdentimizge ǵana aıan. Jetistikke jetý jolynyń tar da, taıǵaq keshý ekeni beseneden belgili. Sol kezderdi esine alǵan Elbasymyz: «Men Qazaqstandy Keńes zamanynan beri basqardym, 1984 jyly Qazaqstan Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasy bolyp saılandym. Mine, 35 jyl ótti, KSRO ydyraǵannan keıin jáne sońǵy 30 jyl asa aýyr jyldar boldy. Ydyraǵan memleketterde, sonyń ishinde KSRO-nyń bir bóligi bolǵan Qazaqstanda synǵan ydys sııaqty túk joq. Barlyq baılanys úzildi, 2 mıllıon adam jumyssyz, elektr joq, dúkenderde nan joq, sút joq, shujyq joq. Mine, osyndaı Qazaqstandy kezinde men qabyldap aldym», dedi.
Elbasy basqarǵan táýelsizdik jyldarynyń ishinde bizdiń elimizdiń ekonomıkasy 20 esege artyp, halyqtyń ál-aýqaty 19 esege kóterildi. Álemdik qoǵamdastyq moıyndaǵan, budan buryn beıbitshilik kartasynda bolmaǵan memleket quryldy. Elimiz álem syılap, qurmetteıtin memleketke aınaldy. Oǵan qosa búgin Nur-Sultan dep atalatyn astanamyz boı kóterdi. Álemge úlgi bolǵan bas qalamyz qıyn kezeńde salyndy. Memleketimiz táýelsizdigin nyǵaıtyp, ony damytatyn ınstıtýttar qalyptasty. Qorǵanys qabileti men qaýipsizdigi qamtamasyz etildi. Eń bastysy – shekaramyz bekitildi. Kórshiles, baýyrlas memlekettermen, álemniń alpaýyt elderimen dostyq qarym-qatynas ornatyldy.
Sol jyldary qazaqtyń sany 40 prosentke jeter jetpes edi. О́zge etnos ókilderiniń sany qazaqqa qaraǵanda edáýir joǵary boldy. Ishki saıası jaǵdaıdy turaqtandyryp, birlik pen yntymaqty saqtaý maqsatynda Tuńǵysh Prezıdentimizdiń bastamasymen Qazaqstan halqy Assambleıasy quryldy. Shırek ǵasyrda atqarǵan jumystary arqyly Assambleıa óz-ózin tolyǵymen aqtady. Búginde «Bir Halyq – bir Otan – bir Taǵdyr» ıdeıasyn júzege asyryp otyr. Táýelsizdigimizdiń qurdastary – ózge etnos ókilderi qazaq tilinde bilim alyp, emin-erkin sóılep, qazaqtyń muńyn mundap, joǵyn joqtap keledi. Bul da Elbasynyń kóregen saıasatynyń jemisi.
Iá, Nursultan Ábishuly Nazarbaev jańa memlekettilik júıesin jasaýdyń barlyq taýqymetin basynan ótkerdi. Osy jolda tolaǵaı tabystarǵa qol jetkizdi. Naryqtyń qatań tezinen, kórshiniń suq kózinen jol taýyp otyryp, berekesi bar keleshegi zor memleket qurdy. Elimizdi tórtkúl dúnıege áıgilep, dúnıe júzine moıyndata bildi. Mine, sondyqtan Prezıdentimiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev aıtqandaı, bılik sabaqtastyǵynyń ozyq úlgisi retinde Elbasy salǵan sara jol óz jalǵasyn taba beretin bolady.
Byltyrǵy jyly memleketimiz bıliktiń aýysýyn turaqty jaǵdaıda ótkizdi. Bul úrdis Elbasynyń parasattylyǵyn jáne halqymyzdyń danalyǵyn kórsetti. О́rkenıetti el ekenimizdi, Qazaqstanymyzdyń eshkimge uqsamaıtyn, teńdessiz damý jolynyń bar ekendigin dáleldedik.
Al Keńes Odaǵynyń shekpeninen shyqqan táýelsiz elderdiń taǵdyry árqıly ekeni belgili. Keıbir memleketter ózderiniń aımaqtyq tutastyǵyna nuqsan keltirse, keı elder tóńkeris oshaǵyna aınalyp ketti. Bazbireýler muragerlik jolǵa tústi. Bizdiń memleketimiz tutastyǵyn saqtap, sheteldik ınvestısııa tartý, ınnovasııalyq jobalardy iske qosý syndy saıası-ekonomıkalyq ahýalǵa yqpal etetin damý jolyna túsip, eldik pen ulttyq qundylyqtardy pash etip, álem jurtshylyǵyna úlgi boldy.
Tuńǵysh Prezıdentimiz Qaýipsizdik keńesiniń, Nur Otan partııasynyń jáne Qazaqstan halqy Assambleıasynyń Tóraǵasy bolyp qaldy. Bul da parasatty sheshim. Bárimiz tarıhtan úlgi alamyz. Sheshýshi kezeńderde tarıhı tulǵalardyń atqarǵan róli orasan zor. Sol sııaqty ult pen memleket taǵdyry synǵa túskende tarıhtyń tańdaýy, halyqtyń qalaýy, memlekettiń qajettiligi tulǵaǵa túsetini beseneden belgili.
Halyqtyń senimin arqalap, Prezıdent bolyp saılanǵan Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń bılikti qolyna alýy bir kúnniń, bir sáttiń nemese bir kezdiń ǵana sheshimi emes. Ol – úlken saıası mektepten ótken, Elbasynyń qasynda júrip, táýelsizdikke qatysty memlekettiń ishki-syrtqy saıasatyna jan tánimen aralasqan, úlken jaýapkershilikti sezinetin tulǵa, memleket qaıratkeri. Álemdik jaǵdaımen etene tanys, budan buryn atqarýshy bılik pen zań shyǵarýshy bıliktiń tutqasyn ustaǵan Memleket basshysy eldiń úmitin, Elbasynyń senimin abyroımen aqtap keledi.
Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev óziniń birinshi ustanymynyń Elbasy jasap bergen saıası basqarý men sabaqtastyqty jalǵastyrý ekenin aıtady. Ekinshi – ádilettilik, úshinshi – alǵa basý, damý jolymen júrý dep jetkizedi. Bılikti qolyna alǵan kúnnen bastap, Memleket basshysy bul ustanymynan aınyǵan emes. Kerisinshe, barynsha jaǵdaı jasap, tereńdete tústi. Bıliktiń aýysýyn beıbit ári eshqandaı máselesiz ótýine yqpal etip, beıbitshilik pen tynyshtyqty qamtamasyz etti. Memlekettik aǵymdaǵy máselelerdiń sheshilýine, jumystardyń ary qaraı jalǵasýyna yqpal etti, ıaǵnı damý úrdisin toqtatqan joq. Bıliktiń sabaqtastyǵyn qamtamasyz etip, qoǵammen jańa formatta suhbattasýǵa jol ashty. Aqparattyq tehnologııa keń qulash jaıǵan qazirgi ýaqytqa beıimdelip, «halyq únine qulaq asatyn memleket» qaǵıdasyn qalyptastyrdy. Qoǵamnyń kókeıinde júrgen kóptegen kúrmeýi kúrdeli máseleniń der kezinde sheshim tabýy úshin jáne eldegi narazylyqty toqtatý úshin ýaqyt talabyna saı jańa ishki saıası paradıgmalardy jarııalap, birqatar reformany bastady. Ulttyq qoǵamdyq senim keńesin quryp, ulttyq ıdeologııanyń damýyna jańa serpin berdi. Ulylarymyzdy ulyqtap, eldik, ulttyq qundylyqtardy álemge pash etti.
Prezıdentimiz árqashan qoǵam úshin ózekti de, kókeıtesti oqıǵalardyń ortasynan tabylyp, áleýmettik jeliniń belsendi qoldanýshysy retinde jedel baǵasyn berip otyrady. Rezonansty jaǵdaılarǵa qatysty óziniń pozısııasyn bildirip, memlekettiń nazaryn aýdarady. Iаǵnı jańa saıası mádenıettiń qalyptasýyna jol ashyp, jańa standarttardyń oryn alýyna yqpal etip otyr. Memleketti basqarý júıesine engizgen osyndaı jańasha formattar Elbasy bastaǵan sara jolynyń ári qaraı damýyna serpin bereri sózsiz.
Adam quqyǵyn qorǵaý salasyna barynsha kóńil aýdaryp otyrǵan Memleket basshysy áıelder men balalarǵa qarsy zorlyq-zombylyq, adam saýdasy syndy qylmystardy qatańdatýdy talap etip, aldyn alý sharalaryn kúsheıtti. Turǵyndardyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa birqatar is-shara qabyldap, stýdentterdiń shákirtaqylarynyń artýyna, qyzmetkerlerdiń jalaqylarynyń ósýine yqpalyn tıgizdi. Osylaısha memleketke degen senimdi arttyryp, qoǵam ishindegi kózqarasty ózgertti.
Qoǵamnyń damýyna kepildik beretin birlik pen yntymaqty saqtaý, sondaı-aq saıası turaqtylyq pen beıbit qatar ómir súrý mádenıetin qalyptastyrý jolynda Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń atqarǵan qyzmeti orasan zor. Prezıdent janyndaǵy keńesshi organ bolyp tabylatyn Qazaqstan halqy Assambleıasynyń jumystaryna tyń serpin berip, ishki saıası jaǵdaıdy turaqtandyratyn organdardyń atqaryp otyrǵan sharalaryn odan ári kúsheıtti. Jambyl oblysy Qordaı aýdanyndaǵy jaǵdaıǵa baılanysty der kezinde Úkimettik komıssııa quryp, qordalanyp qalǵan birqatar qoǵamdyq máseleniń sheshilýine yqpal etti. Odan keıin resmı saparmen aýdannyń tynys-tirshiligimen tanysyp, elmen kezdesti. Qaıtys bolǵandardyń otbasylaryna kóńil aıtty. Tynyshtyq pen beıbitshiliktiń kepili bolatynyn jetkizip, tolqyǵan kóńilderdi jubatyp, halyqtyń senimine ıe boldy.
Memleket basshysy táýelsiz elimizdiń jańa tarıhy men talaı qıyndyqty eńsergen Elbasymyz týraly estelikter jazyp, kitaptary jaryq kórgen. Qazaqstan jáne qazaq qoǵamy jańa tarıhı kezeńniń kýási boldy. Saıası sabaqtastyqtyń ozyq úlgisin kórsetken Elbasy jáne sol dástúr jalǵastyǵyn sarabdal saıasatkerligimen alyp kele jatqan Prezıdentimiz memleketimizdi «Máńgilik el» ıdeıasyna jetelep, abyroıymyzdy asqaqtatyp, mereıimimizdi ósirip, jarqyn bolashaqqa qaraı bastap otyr. Jańa tarıhı kezeń týraly áli talaı jazylady. Al sol kezeńniń beldi keıipkerleriniń biri sózsiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev bolatynyna kámil senemiz. Eldiń qoldaýymen, halyqtyń qalaýymen talaı belesten ótken, talaıdy kórgen jáne damý jolyna túsken memleketimizdiń irgesi kúsheıip, birlik jáne yntymaq rýhymen alyp elderdiń qatarynda bolatynyna eshqandaı kúmánimiz joq.
Janseıit TÚIMEBAEV,
Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary