Álemdi koronavırýs jaýlaǵanymen qatar munaı baǵasynyń quldyraǵany jyǵylǵanǵa judyryq bolyp otyr. Bul ásirese ekonomıkasy shıkizatqa táýeldi elderge qıyn tııýde. Bul qatarda Qazaqstan da bar. Naryqtaǵy tektonıkalyq ózgerister tól valıýtamyzdyń álsireýine alyp keldi. Qubylmaly jaǵdaıda Ulttyq bankke bazalyq mólsherlemeni kóterýge týra keldi. Osylaısha, pandemııa daýylyna baılanysty dúnıe júzimen qatar, Qazaqstan da qaýyrt rejimge kóshti deýge bolady.
Qarsy turý tásilderi
Buryn-sońdy bolmaǵan jaǵdaımen betpe-bet kelgen Qazaqstan da jahan elderinen qalyspaı shuǵyl əreketterdi qolǵa aldy. Bul rette Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń elimizdegi tótenshe jaǵdaı men memlekettiń daǵdarysqa qarsy is-sharalary der kezinde qabyldandy. Memleket basshysy osynyń aldynda da daǵdarysqa qarsy alǵashqy sharalar toptamasyn jarııalaǵan edi. Dese de ahýaldyń kúrt ózgergeni eskerilip, azamattarǵa jáne bızneske odan ári qoldaý kórsetý jóninde birqatar sheshim qabyldandy. Naqty aıtqanda, ınflıasııanyń artýyna baılanysty zeınetaqy, memlekettik járdemaqy jáne ataýly áleýmettik kómek mólsherin jyldyq ólshemmen alǵanda 10 paıyzǵa ındeksasııalaý tapsyryldy. Osyǵan oraı azamattardyń tabysyn arttyrý úshin 200 mlrd teńgeden asa qarajat bólý qarastyrylyp otyr.
Ekinshiden, tabysynan aıyrylǵan azamattarǵa eń tómengi jalaqy mólsherinde qoldaý kórsetiledi. Bul kómekti alatyn azamattardyń sanaty da keńeıtilmek. 42 myń teńge kólemindegi qarajat turaqty jumys istep, jalaqy alǵandarmen qatar ózin-ózi jumyspen qamtyǵan jáne resmı tirkelmeı eńbek etetin azamattarǵa da berilmek.
Tótenshe jaǵdaı engizilgendikten, otandyq kəsipkerlerdiń jumysy ýaqytsha toqtatylǵany belgili. Sol sebepti iskerlik orta qosymsha qoldaýǵa muqtaj. Əsirese bul jumys oryndaryn saqtaý men jalaqyny tóleýde asa mańyzdy. Sondyqtan eń kóp zardap shekken shaǵyn jáne orta bıznes ókilderi 6 aıǵa (bıylǵy 1 sáýirden 1 qazanǵa deıin) eńbekaqy tóleý qorynan ustalatyn salyqtan jáne basqa da tólemderden bosatylady. Mundaı múmkindik qoǵamdyq tamaqtaný, saýda, kólik qyzmeti, konsýltasııalyq qyzmet, IT, qonaqúı, týrızm jáne basqa da kəsip ıelerine berilip otyr. Olardyń naqty tizimin tótenshe jaǵdaı rejimin qamtamasyz etý jónindegi memlekettik komıssııa bekitip, qajet jaǵdaıda tolyqtyryp otyrady.
– Prezıdenttiń məlimdemesi kəsipkerlerge úmit uıalatty. О́ıtkeni, karantınniń alǵashqy kúninen bastap bıznes shyǵynǵa ushyraı bastady. 6 aıǵa salyqtyq júktemeden bosatylý sózsiz əjeptəýir qoldaý. Sebebi bizdiń kəsiporyn halyq kóp tutynatyn ónimderdi shyǵarady. Qyzmetkerlerimizdi jalaqy saqtalmaıtyn demalysqa jiberýge məjbúr boldyq, – deıdi qaraǵandylyq kəsipker Galına Parshına.
Sol sekildi Úkimet mańyzdy ımport taýarlaryna salynatyn baj salyǵyn alyp tastaý máselesine qatysty Eýrazııa ekonomıkalyq odaǵy elderimen jumys júrgizýde. Prezıdent Q.Toqaev jeke qorǵanysh quraldary, óndiriske qajetti shıkizat, vaksınalar men dıagnostıkaǵa arnalǵan qural-jabdyqtar jóninde tıisti sheshim qabyldanǵanyn, sondaı-aq Qazaqstanda jetkiliksiz azyq-túlik taýarlaryna salynatyn ımporttyq baj salyǵyn tómendetý boıynsha sharýalar da jalǵasyp jatqanyn jetkizdi.
– Memleket basshysy usynǵan qoldaý paketi əsirese shaǵyn kəsipkerlik sýbektileri úshin mańyzdy. Qoldaýǵa muqtaj kəsiporyndar elimizde az emes. «Atameken» Ulttyq kəsipkerler palatasy olardyń qordalanǵan məselelerin júıelep, tıimdi sheshim əzirleýge kómektesýge daıyn. Osy jaǵdaıdan shyǵý úshin ekonomısterdiń, zańgerlerdiń, bıznes ókilderiniń usynystaryn tyńdaýǵa əzirmiz. Sebebi qazir iri bıznes te shatqaıaqtap tur. Onyń ishinde óńdeýshi ónerkəsip sektoryn ataýǵa bolady. Elimizde orta jəne iri bızneste 3 mıllıondaı otandasymyz eńbek etedi. Sondyqtan bul məselege jiti kóńil bólý qajet, – dedi «Atameken» UKP basqarma tóraǵasynyń orynbasary Oljas Ordabaev.
Jergilikti shaǵyn jáne orta bıznestiń áleýetin arttyrý úshin əkimdikter jáne Úkimet («Memlekettik azyq-túlik korporasııasy» arqyly) otandyq agro jáne qaıta óńdeý kásiporyndarynan keminde 6 aı buryn ónim satyp alýdyń kepildi júıesin jolǵa qoıýǵa tıis degen tapsyrma júktedi Prezıdent. Bul «aldyn ala satyp alý» nemese «alynǵan ónim boıynsha satyp alý» tetigi engiziletinin ańǵartsa kerek. Əıtse de Memleket basshysy aıtqandaı, bıznes ókilderi óndiris kólemin qamtamasyz etý, turaqty baǵany ustap turý, jumyspen qamtý jáne ózine júktelgen basqa da mindetterdi jaýapkershilikpen oryndaýǵa tıis.
Teketiresken elder ymyraǵa kele me?
1 səýirdegi jaǵdaı boıynsha, etalondy shıkizat markileriniń arzandaýy jalǵasty. Dəlirek aıtsaq, ICE Futures London bırjasynda Brent munaıy fıýchersiniń baǵasy barreline 22,70 dollardy qurady. Bul aldyńǵy sessııadaǵy baǵamen salystyrǵanda 0,6 (0,26%) dollarǵa tómen. Osyǵan deıin onyń quny 4%-ǵa joǵarylaǵan edi. Degenmen, Nıý-Iork saýda bırjasynda (NYMEX) WTI munaıy 0,51 dollarǵa qymbattap, barreli 20,60 dollarǵa saýdalanýda.
Bloomberg agenttigi Saýd Arabııasy naryqtaǵy shytyrman oıynyn qoımasa, Parsy shyǵanaǵyndaǵy elder úlken daǵdarysqa ushyraýy múmkin dep jazady. Sarapshy Devıd Fıklıngtiń aıtýynsha, qara altynnyń barreli 20 dollarǵa saýdalanýy jalǵassa, 2027 jylǵa qaraı saýdıtter barlyq tabysynan qaǵylady. Bul munaı naryǵyndaǵy saýda soǵysy onsyz da ekonomıkasy turaqsyz Parsy shyǵanaǵyndaǵy elderdi toqyraýǵa jaqyndata túsedi. Nege deseńiz, Saýd Arabııasynyń halyqaralyq qorlaryndaǵy tabysy taýsylýǵa jaqyn. Mundaı boljamǵa Bloomberg sarapshysy Halyqaralyq valıýta qorynyń 2019 jyldaǵy məlimetterin zerttegen soń kelgen.
Sondaı-aq onyń pikirinshe, eger munaı baǵasy barreline 50-55 dollar shamasynda bolsa da, 2024 jyly qordaǵy aqshanyń azaıýy ımport shyǵysynyń bes aılyq kórsetkishine teń bolady.
Əlemdik munaı baǵasynyń quldyraýy OPEK-ke múshe elderdiń ózara kelispeýshiliginen oryn alǵan-dy. Atap aıtqanda, OPEK+ kelisiminiń negizgi qatysýshylary Reseı Federasııasy men Saýd Arabııasy munaı óndirýdi qysqartýǵa baılanysty ortaq sheshimge kele almaı, aqyry naryqta kómirsýtek shıkizatynyń profısıti baıqaldy.
Ekonomıkalyq shıeleniske jaýapty qos tarap bir-birin aıyptaýda. Reseıdiń premer-mınıstri Mıhaıl Mıshýstın Reseı OPEK+ kelisiminiń talaptaryn buzbaq túgili, odan shyǵýǵa múddeli bolmaǵanyn alǵa tartty. Reseı úkimeti basshysynyń aıtýynsha, resmı Məskeý kelisimdi ekinshi toqsannyń sońyna deıin nemese jyl aıaǵyna deıin sozýǵa usynys bildirgen. Osy oraıda 1 səýirden bastap munaı óndirýshi elder úshin shıkizat óndirisin qysqartýǵa baılanysty mindetteme toqtatylatynyn aıta keteıik. Osy ózgerister naýryz aıynda munaı baǵasynyń 30%-ǵa tómendeýine əkelip soqty.
State Oil Marketing Organization (SOMO) Iraktyń memlekettik munaı kompanııasy səýirde munaı eksportynyń kólemin ulǵaıtýdy kózdep otyrǵanyn məlimdedi. Artynsha OPEK-tiń taǵy bir alyby Kýveıt Azııadaǵy tutynýshylary úshin munaı barrelin 6 dollarǵa deıin arzandatty.
Birikken Arab Ámirlikteriniń ADNOC munaı kompanııasy da shıkizat óndirisiniń kólemin təýligine 1 mln barrelge deıin arttyrmaq nıette. Buǵan deıin The Wall Street Journal basylymy Saýdııa bıliginiń ókiline silteme jasaı otyryp, baǵany tómendetýdegi basty maqsat – «naryqtaǵy reseılikterdiń əleýetin əlsiretý» dep jazǵan bolatyn. Alaıda, resmı Er-Rııad reseılikterdi naryqtaǵy basty serikteriniń biri sanaıdy. Saudi Aramco kompanııasynyń basshysy Amın Naser munaı óndirýdiń dınamıkasyn təýligine 25%-ǵa, ıaǵnı 12,3 mln barrelge deıin arttyrýdy josparlaýda.