Men Bekendi – Beken Ybyraıymdy eń alǵash ret syrtynan Qazaqstan Jazýshylar odaǵy bas keńsesiniń foıesinde kórgen bolatynmyn. Qudaı qalasa, mine, bıyl kóktemde jetpis deıtin jeteli aǵa jastyń qyrqasyna kóterilgeli otyrǵan respýblıkamyzǵa keńinen málim ádebıet synshysy, prozashy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, halyqaralyq Sh.Aıtmatov atyndaǵy akademııanyń akademıgi Beken Bekmuratulynda ol kezde, árıne joǵaryda atalǵan aıbynynan at úrketin ataqtardyń biri de joq edi, ol bar bolǵany óziniń barsha úmiti men armanyn bolashaǵyna arqalatqan otyz jastaǵy jas ádebıet synshysy-tyn.
Eger umytpasam, Bekeń ol kezde respýblıkalyq «Qazaq ádebıeti» gazetinde qyzmet istep júrdi-aý deımin, óıtkeni osy basylymda onyń jańadan jaryq kórip jatqan ádebı kitaptar men jınaqtar týraly resenzııalary men syn maqalalary jıi jarııalanyp turatyn.
Qazir ótkenge kóz salsam, Bekeńmen jıi, qoıan-qoltyq aralasýym 2001 jyldyń kúzinde bastalǵan eken. Men sol jyldyń qyrkúıeginde «Bilim» baspasyndaǵy bas redaktor dep atalatyn qyzmetimdi tapsyryp, T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń Áleýmettik-gýmanıtarlyq pánder kafedrasyna oqytýshylyq qyzmetke aýystym. Shamamen otyz bes-qyryq shaqty bilikti pedagogıkalyq kadrlardyń basy qosylǵan ájeptáýir ujym. Solardyń ishinen alǵash kelgende, eń aldymen ózim burynnan biraz tanys-bilis bolyp qalǵan Bekeńniń beınesi kózime jyly ushyraı ketti. Sóıtsem Beken osy kafedrada byltyrdan beri qazaq ádebıetiniń tarıhynan stýdentterge leksııa oqıdy eken, akademııaǵa bıyl túsken toptardyń sany birazǵa óskendikten, ol pánniń saǵaty kóbeıip, endi men de jumysqa qabyldanyp jatyr ekenmin.
Bir-eki aptadan keıin baıqasam, kafedrada kórkem ádebıetten sabaq beretin taǵy bir oqytýshy bar bolyp shyqty, ol – akademııadaǵy orys toptaryna qazaq ádebıeti jáne álem ádebıeti pánderinen sabaq beretin belgili jazýshy, ataqty «Aq Jaıyq» romanynyń avtory Hamza Esenjanovtyń uly, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Álıhan Hamzauly Esenjanov eken. Ol da jas jaǵynan bizben shamalas azamat edi.
«Balyqshy balyqshyny alystan tanıdy» demekshi, árıne, endi Beken, Álıhan, men – úsheýmizdiń jumystan tys kezderde bastarymyz jıi qosylatyn bolyp aldy, bir-birimizdiń ashyq sabaqtarymyzǵa kiremiz, túski asqa birge baramyz, kınoteatrlar men drama teatrlarynda anda-sanda kórsetilimi bolatyn kınofılmder men spektaklderdiń premeralaryna qatysyp, keıinirek olardy akademııanyń kıno, teatr fakýltetteriniń stýdentterimen, oqytýshylarymen birge qosylyp talqylaımyz.
Birde T.Júrgenov atyndaǵy О́ner akademııasynda ótip jatqan dóńgelek ústeldiń syrttan kelgen qonaǵy, belgili ádebıettanýshy ǵalymdardyń biri, talantty jazýshylarymyzdyń biri marqum Saıyn Muratbekovtiń «Basynda Úshqaranyń» atty hıkaıatyn jan-jaqty taldaı kelip:
– Jalpy, Saıyn jatyq jazatyn, sóz saptasy qarapaıym jazýshy, biraq shyǵarmalarynda úlken bir ıdeıalyq, fılosofııalyq konsepsııalary joq «bytovık» qalamger ǵoı, – dep saldy.
Bizge atalǵan sheshenniń bul pikiri onsha unaı qoıǵan joq, sondyqtan «myna kisi ne dep tur?» degendeı qatar otyrǵan eki-úsh kisi bir-birimizge tańyrqaı qaradyq. Bundaıda, qyzbalaý minezdi Beken ornynan birinshi bolyp atyp turýǵa tıisti edi. Bul joly da solaı boldy. Ol ornynan mańǵazdanyp turyp jatyp:
– Men sizdiń bul pikirińizben múlde kelispeımin, – dedi álgi áriptesine qabaǵyn túıe kóz salyp. – Bizde sonaý Keńes Odaǵy kezindegi sosıalıstik realızm zamanynan qalǵan osyndaı bir jaman ǵadet bar, shyǵarmadan ómir shyndyǵyn izdeýdiń ornyna bas salyp qaıdaǵy bir ozyq ıdeıalar men bolmystyń aqıqatyna úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn oıdan shyǵarylǵan jasandy bir fılosofııalyq konsepsııalar izdeıtin. «Bytovık» jazýshy deısiz, sonda sýretker adamzattyń turmysyn jazbaǵanda neni jazý kerek? Al endi sol adamzattyń bári shetinen fılosof, moralıst, ne aıbynynan at úrketin batyr nemese ataqty han, bı emes qoı. Sizder osy kezge deıin mekteptegi búkil ádebıet oqýlyǵyn ózderińizdiń osyndaı ásireıdeıashyl, ásirekonsepsııashyl, ásiremoralshyl, tyrnaqshaǵa alyp aıtqandaǵy kórkem shyǵarmalarmen bitep tastadyńyzdar, jas urpaǵymyzdyń kórkemdik talǵamyn jórgeginde tunshyqtyryp. Sonda eger sizdiń jańaǵy pikirińizge súıensek, álem moıyndaǵan A.P.Chehovtyń «Vankasy» men «Stepi» de, Beıimbettiń «Qara balasy» men «Aıranbaıy» da, Á.Kekilbaıulynyń «Eń baqytty kúni» men «Kóldeneń kók attysy» da, Sh.Murtazanyń «41-jylǵy kelinshegi» de jaı ásheıin «bytovoı» shyǵarmalar bolyp qaldy ǵoı.
Osyny aıtty da, Beken qolyn bir siltep, ornyna qaıta otyrdy. Oǵan álgi ádebıettanýshynyń qandaı ýáj qaıtarǵany qazir meniń anyq esimde joq, esimde qalǵany ol áriptesimizdiń de qyzyl keńirdek bolyp óziniń álgi pikirin biraz dáleldep baqqany ǵana.
Negizi ómirdiń kez kelgen salasynda belgili bir jetistikterge jetken tulǵalardyń qaı-qaısysynyń da ómirbaıanyna kóz salsaq, olardyń barlyǵynyń da ózi tańdap alǵan kásip pen ónerdiń, ǵylymnyń kózsiz fanattary bolǵanyna kóz jetkizemiz. Beken Ybyraıym da sondaı ózi barlyq sanaly ómirin arnaǵan kórkem ádebıet dep atalatyn bekzat ónerdiń aınymas janashyry, fanaty jáne sony jasaýshylardyń biri. Oǵan Halyqaralyq Alash syılyǵynyń laýreaty Beken Bekmuratulynyń qalamynan týǵan «Tań shapaǵy» atty óleńder jınaǵy (1977 jyl) men «Jaz kúnderi» (1984 j.), Arasha (1989 j.), «Saıan» (1992 j.), «Aspandaǵy saıahat» (2019 j.) atty áńgimeler men povester, ertegiler jınaqtary, sonymen qatar «Kórkemdik kókjıegi» (1981 j.), «Oı men sóz» (1985 j.), «Syrly álem» (1997 j.), «Qasym Amanjolov» (2007 j.), t.b. dep atalatyn ádebı syn men zertteý kitaptary, monografııalary kýá.
Bir aıta ketetin jaı, Beken sońǵy jyldary balalarǵa arnalǵan áńgimeler men ertegilerdi, povesterdi óndirip jazyp júr. Solardyń biri – onyń «Aspandaǵy saıahat» dep atalatyn ertegi hıkaıaty 2018 jyly respýblıkalyq «Altyn qalam» ádebı konkýrsynyń «Balalarǵa arnalǵan úzdik kórkem shyǵarma» atalymy boıynsha bas júldesin jeńip aldy. Bul shyǵarmasynda zamandas áriptesimiz óziniń balalar ómiri men psıhologııasyn jaqsy biletinin, olardyń jan dúnıesiniń qandaı nárselerdi qajetsinetinin dál ańǵara alatyndyǵyn jáne eń bastysy dúnıeniń shyndyǵyn kórkem obrazdar arqyly kóre bilý qasıetine ıe ekenin baıqatady. Sirá, Beken mundaı bilgirlik pen baıqampazdyqty sońǵy kezderi óziniń nemerelerinen biraz úırengenge uqsaıdy. Endi sózimiz dáleldi bolýy úshin sol týyndydan bir mysal keltire keteıik: «Buıyǵyp úıshikte jatqan kúshik Taımastyń ishi pysyp ketti. Sodan soń tympyńdap aýlaǵa shyqty. Eshkim joq. Kólbeńdep ózine ilesip izinen qalmaı qoıǵan kóleńkesin tyrnaǵymen tartyp kórdi. Biraq kóleńke shánıip jatqan qalpynan ózgermedi. Ári-beri júgirip edi, sońynan qalmaı qoıdy. Kóleńkesinen ozǵysy kelip, qansha tyrtańdasa da, qutyla almady».
Osyndaǵy Taımas kúshiktiń tympyńdap aýlaǵa shyqqany, ózinen bir eli qalmaı qoıǵan kóleńkesin tyrnaǵymen tartyp kórgeni, kóleńkesinen ozǵysy kelip júgirgeni – bári-bári ári sondaı tabıǵı ári bala psıhologııasyna, onyń dúnıetanymyna sondaı saı. Beıne kishkentaı oqyrman ózin kitap oqyp otyrǵandaı emes, mýltfılm tamashalap otyrǵandaı kúı keshetindeı etip jazylǵan. Sebebi atalǵan ádebı mátin jandy kartına men obrazdylyqqa toly. Jáne osy kishkentaı úzindide balǵyn oqyrmandy jalyqtyrmaı, alǵa qaraı jetelep alyp ketetin jandy dınamıka da bar. Menińshe, qazirgi zamanǵy balalar ádebıetine bizdiń mektepterimizdegi ádebıettik oqý kitaptaryn jaýlap alǵan ásiremoralızm men kishkentaı oqyrmannyń ishin pystyratyn arzanqol aqyldardan, ásireıdeıashylyqtardan turatyn «shyǵarmalardan» góri osyndaı ári qarapaıym, ári shynaıy týyndylar kerek-aq. О́ıtkeni kórkem ádebıettiń álem tanyǵan sheberi A.P.Chehov aıtpaqshy, kórkemdik degenimizdiń ózi eń aldymen osy tabıǵılyq, shynaıylyq emes pe?!. Al áıgili «Anna Karenınanyń» avtory danyshpan L.N.Tolstoı bolsa, bul haqynda: «Qarapaıym jaza bilý – jazýshylyq sheberliktiń eń joǵary shyńy» deıdi eken. Biz bul sheberlerden asyryp eshteńe aıta qoımaspyz, sondyqtan bizdiń aıta alatynymyz tek prozashy B.Ybyraıymnyń sońǵy jyldary dúnıege kelgen shyǵarmalarynda jazýshylyq sheberliktiń joǵaryda atap ótilgen negizgi kontýrlarynyń onyń burynǵy týyndylaryna qaraǵanda áldeqaıda aıqyndala túskeni ǵana.
Sonymen osy bir ádebı essemizdi qorytyndylaı kele, áriptes dosymyzǵa ne desek eken? Shamasy «Qadirli Beke, sen jetpis deıtin jeteli jasyńa sharshamaı, shaldyqpaı ádemi jetip otyrsyń, sebebi deneń burynǵysha tip-tik, kerbezdene dýdyrap turatyn shashyńnyń buırasy da ázirshe onsha suıyla qoıǵan joq, baıaǵyda Musa zamandasymyzdyń aýzynyń sýyn qurtatyn «pohodkań» da sol burynǵy qaz-qalpynda, sondyqtan ózińe tán batyldyqpen, qajyrlylyqpen Jaratýshymyz bárimizge bir-aq ret beretin bul pánıdi jasampazdyqpen kórkeıte tús, sonymen birge óziń sanaly túrde ǵumyryńdy arnaǵan ádebıet dep atalatyn ónerdiń de ásemdigin qaısarlyqpen qorǵaı ber, óıtkeni F.M.Dostoevskıı aıtpaqshy, myna dúnıeni bir qutqarsa, osy kórkemdik pen sulýlyq qutqarady emes pe» degenimiz jón bolar.
Serik ASYLBEKULY,
jazýshy, dramatýrg, fılologııa ǵylymdarynyń doktory