Karantın ýaqytynda úıde otyrǵan el turǵyndary aty jaman indettiń ótken shaqta qalýyn, qalypty ómirge tezirek qadam basýdy tilep otyrǵany anyq. Azamattardyń es jıyp, etek jıǵan soń jańa saparlar men saıahattar týraly da tolǵanýy qalypty nárse. Biraq alys shetelder biz úshin kem degende kúzge deıin qoljetimsiz, sondyqtan josparlardy tek qazaqstandyq ishki týrızmge qatysty qurýǵa bolatyny ras. О́z kezeginde osy maýsymda ishki týrızmge úlken suranys bolatyn tárizdi. Aldaǵy ýaqyttaǵy ishki týrısterdiń aǵymyn qalaı eńserýge bolady jáne jyl saıyn 4,5 mıllıonǵa deıin týrıst tartýǵa qabiletti, eldegi eń úlken týrıstik áleýeti bar Almaty taý klasteri (ATK) bıyl bizdiń otandastarymyzǵa ne usyna alady? Osy jáne ózge de máseleler týraly «Qazaq týrızm» Ulttyq kompanııasynyń Almaty óńirindegi ókildiginiń jáne ATK Birikken Jobalyq Keńsesiniń basshysy Erkebulan Hasenovti áńgimege tartqan edik.
– Erkebulan Ermekbaıuly, eń aldymen, Almaty taý klasteriniń Birikken Jobalyq Keńsesiniń maqsattary men mindetteri týraly aıtyp ótseńiz. О́ńirimizde týrızmdi damytý boıynsha qandaı jobalar júzege asyp jatyr?
– Bizdiń keńse QR Premer-mınıstri Asqar Mamınniń tikeleı tapsyrmasy boıynsha quryldy, al ony qurýǵa úsh tarap qatysty. Olar, «Qazaqtýrızm» UK, Almaty oblysynyń jáne Almaty qalasynyń ákimdigi. Bizdiń mindetterimizge, eń aldymen, ATK damytý boıynsha barlyq steıkholderlerdiń kúsh-jigerin úılestirý, klaster jobalarynyń monıtorıngi, osy jobalardyń ınjenerlik jáne kóliktik ınfraqurylymyn qamtamasyz etýge járdemdesý, ınvestorlardy, onyń ishinde halyqaralyq ınvestorlardy tartý boıynsha jumys, marketıng jáne jyljytý, sondaı-aq týrızmdi damytýdyń ınstıtýsıonaldyq aspektileri kiredi. Bul rette zańnamalyq bazany damytý, qoldanystaǵy zańnamaǵa ózgerister engizý boıynsha usynymdar, problemalyq máselelerdi júıeli sheshý boıynsha usynystar ázirleýdiń mańyzy zor. Buǵan qosa, qazirgi jaǵdaıdaǵy eń mańyzdy aspektilerdiń biri – bul adam resýrstaryn damytý jónindegi jobalar, ıaǵnı týrıstik sala úshin kadrlar men mamandardy daıarlaý. Atap aıtqanda, Mádenıet jáne sport mınıstrligi qazir Almatyda týrızm salasy úshin qajetti mamandyqtar boıynsha maman daıyndaıtyn kompetensııalar men daǵdylar ortalyǵyn qurýdy josparlap otyr. JOO támamdaǵan týrızm menedjerler kóp bolǵanymen, bizde naqty mamandar jetispeıdi. Máselen, taý shańǵysy kýrorttarynda taý nusqaýshylary, kásibı gıdter sekildi mamandar suranysqa ıe. Biz qazir Almaty taý klasteriniń osy kadrlarǵa degen qajettiligin anyqtaýmen aınalysamyz. Olardyń biliktiligine qoıylatyn talaptardy anyqtaımyz jáne osy usynystardy keleshekte Kompetensııalar men daǵdylar ortalyǵyna berý úshin jınaqtaımyz.
Jobalar óte kóp. Biz týrıstik sala ekonomıkanyń 10-nan astam salasyna qatysty dep sanaımyz. Al Dúnıejúzilik týrıstik uıym (DTU) tipti 32 sala týraly aıtyp júr. Eger bizde fermerler úshin sýbsıdııa bólinse, bul Qazaqstandaǵy gastro men etnotýrızmdi damytýǵa memlekettiń janama qatysýyna jol ashady. Mysaly «Batys Eýropa – Batys Qytaı» avtojolyn salý, Almaty-Qorǵas avtojolynyń áleýeti Almaty oblysynyń Sharyn, Kólsaı, Altyn Emel, tipti Han-Táńiri shyńy sekildi áıgili týrızm obektilerine qolaıly jáne qaýipsiz jetýge oń septigin tıgizdi. Olardyń barlyǵy bizdiń nazarymyzda. Biz basty den qoıatyn ATK-niń iri jobalarynyń qatarynda, eń aldymen «Oi-Qaragai Lesnaya Skazka», «Aqbulaq», «Shymbulaq», «Tabaǵan», «Pıoner», SSKA sııaqty taý kýrorttary bar. Bizdiń mindetimiz – olardy qoldaý jáne odan ári damytýǵa járdemdesý.
Sondaı-aq ulttyq saıabaqtardy saqtaı otyryp, ekologııalyq týrızmdi damytýǵa basymdyq berýimiz kerek. «Túrgen» shatqalyndaǵy taý shańǵysy kýrortynyń qurylysyn aýqymdy jańa joba dep qarastyrýǵa bolady. Ázirge bul úlken ınvestısııany qajet etetin joba bolyp tur. Joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, álemdik taý klasterlerimen básekege túse alatyn halyqaralyq deńgeıdegi taý shańǵy kýrortyn qurýǵa bel býsańyz, sóz joq, «Túrgen» – aıqyn nusqa. Aımaqta bıiktiktiń ońtaıly almasýymen 180 km sozylatyn taý shańǵysy trassalaryn salýǵa, 16 myń tósek-oryn qurýǵa bolady. Aýmaqtyń ǵajap tabıǵatyn sýretteýge til jetpeıdi. Túrgenniń áleýetin halyqaralyq sarapshylar da joǵary baǵalady. Sarapshylar dál munda taý shańǵysy ınfraqurylymyn salý, jylyna 2 mıllıon týrısti qabyldaýǵa múmkindik beretinin, óz kezeginde shyqqan shyǵyn az ýaqyttyń ishinde aqtalatynyn tilge tıek etedi. Bul rette memleket Úkimet atynan ınfraqurylymdy qorytyndylaý jáne ruqsat berý qujattaryn rásimdeýdi qamtamasyz etý arqyly ınvestorlarǵa kómektesýge daıyn.
– Karantınde otyrǵan otandastarymyz tabıǵat aıasyn saǵynǵany anyq. Áleýmettik jelilerdi paraqtasaq, shekteý sharalary aıaqtalǵannan keıin ózderiniń demalystary men baǵyttaryn belsendi talqylap jatqandardy kóremiz. Jalpy el turǵyndary arasynda jergilikti týrıstik marshrýttarǵa, taý joryqtaryna qyzyǵýshylyq qaı deńgeıde?
– Saýalyńyz oryndy. Otandastarymyz bıyl «óz jerinde de» demalýǵa kóp ýaqytyn jumsaıdy dep úmittenemiz. Áli kúnge deıin Medeý nemese Shymbulaqta bolmaǵan adamdar bar, deıturǵanmen, olar jyl saıyn Túrkııaǵa, Egıpetke nemese Taılandqa barady. Osyny túzetý úshin búgingi kún – naǵyz qolaıly kezeń. Áleýmettik jelilerdegi tolqyndarǵa keletin bolsaq, KazakhTourism de Instagram men Feısbýktaǵy óz akkaýnttarynda «Karantınnen keıin qaıda jol tartasyz?» chellendjin bastady. Chellendjge kóptegen otandastarymyz qosyldy, onyń ishinde bizdiń selebrıtıler de bar. Bastamanyń sharty boıynsha qazaqstandyq týrdestınasııa aıasynda fotosýretińizdi jarııalap, azamattarǵa qaıda baryp demalýǵa bolatyny týraly keńes berýińiz qajet. Alakól, Býrabaı, Mańǵystaý (Kaspıı jáne Bozjyra), Túrkistan, Qaton – Qaraǵaı jáne t.b. ár túrli usynystar aıtyldy. Bul chellendj arqyly biz barlyq qazaqstandyqtardy óz jerimizdegi demalatyn oryndardy tańdaýǵa shaqyramyz.
– Jalpy álemdegi koronavırýs jaǵdaıy Qazaqstannyń týrıstik salasyna qalaı áser etedi? Bıyl kóptegen halyqaralyq týrıstik marshrýttar qazaqstandyqtarǵa qoljetimsiz dep boljaýǵa negiz bar. Jergilikti ishki týrızmniń belsendiligi týraly ne aıtasyz?
– Árıne, koronovırýstyq pandemııa búkil álemdegi týrızm salasyna aýyr soqqy boldy. Qazir barlyq elderdegi týrızm taqyryby «quldyrady». Endigi kezekte, olardyń jaı-kúıi birdeı. Tabysty startqa qol jetkize alamyz ba, bul ózimizge baılanysty. Búkil álemdegi karantındik sharalarmen aǵymdaǵy jaǵdaı – bul barlyq týrdestınasııalar úshin, onyń ishinde Qazaqstan úshin «ishki chempıonatty» kúsheıtý, ıaǵnı jergilikti týrısterdi tartý úshin «matchtardy» ótkizý boıynsha biregeı múmkindik. Sondyqtan bizdiń aǵymdaǵy jumysymyz týrızm salasynda qyzmet kórsetýshilerdi daıyndaýǵa arnalǵan: ornalastyrý oryndary, tamaqtaný jáne basqa da demalys sıpatyndaǵy qyzmetter. Qazaq týrızmniń Almaty jáne Almaty oblysynyń ákimdikterimen, týrıstik bıznes-qoǵamdastyqpen jáne assosıasııalarmen ártúrli taqyryptarǵa vebınarlar serııasyn ótkizý boıynsha toptastyrylǵan qyzmeti júrip jatyr. Bizdiń kórikti jerlerimiz ben qyzmet kórsetýshi mamandarymyz týraly aqparattar boıynsha belsendi jumystar júrgizilýde.
–Almaty mańyndaǵy týrızm ınfraqurylymy týrıster sanynyń eselenýine qanshalyqty daıyn? Tabıǵı eskertkishter men saıabaqtarǵa túsetin antropogendik júkteme artpaı ma? Bul máselede qalypty tepe-teńdikti saqtaý úshin ne isteý qajet?
– Týrızm ınfraqurylymy daıyn jáne ol árqashan ishki týrıstiń nazaryna tapshy. Antropogendik júktemege baılanysty aıtarym, bul – búkil álem úshin aýyr másele. Bul rette kelesi málimetterdi keltirýge bolady: Qazaqstanda 13 ulttyq park bar, olarǵa jylyna 1,5 mıllıonnan astam adam keledi. Mysaly, Cambridge ýnıversıtetiniń (Ulybrıtanııa) saraptamalyq málimetteri boıynsha, AQSh-taǵy GoldenGate ulttyq parkine jyl saıyn 13,7 mln.adam, al Grand Kanonǵa 4,29 mln. adam barady. Basqa elder boıynsha da osyndaı statıstıkany keltirýge bolady. Ulybrıtanııadaǵy LakeDistrict ulttyq parkine 10,5 mln., NewFores ulttyq parkine 4,3 mln., Kanadadaǵy SevenMontain ulttyq parkine 9,2 mln. adam at basyn tireıdi. Iаǵnı, bizdegi kólem óte az. Bul máselede ulttyq parkterge barý tabıǵatqa zııanyn keltirip qana qoımaı, kerisinshe paıdasyn ákeletinin de túsiný mańyzdy. Degenmen, tabıǵatty saqtaý – bul tek memlekettiń ǵana emes, eń aldymen týrısterdiń de jaýapkershiligi ekenin túsingenimiz abzal. Týrızm mádenıetin damytý qajet. Bizdiń barlyq ulttyq parkter týrızmdi damytý isine úlken qyzyǵýshylyq tanytady. Alaıda, ulttyq parkterdiń aldynda úsh mindet tur – bul bıoalýantúrlilikti saqtaý, ekologııalyq bilim berý nemese aǵartý, sondaı-aq týrızm. Bıologııalyq ártúrlilikti saqtaý mindeti ǵana az-maz oryndalady. Degenmen, keıde ulttyq parkterdiń qyzmetkerleri óz aýmaqtarynda qısynsyz áreketterge jol berip jatatynyn da aqparat quraldarynan ara-tura kórip qalamyz. О́z ýaqytynda Grýzııada eldi tanymal týrıstik baǵyt retinde kórsetetin resýrstarǵa zertteý júrgizildi. Grýzııa tanymaldyǵynyń birden bir sıpaty retinde ulttyq parkter tanyldy. Sheteldik mamandardy shaqyrý arqyly aıtarlyqtaı jumys júrgizildi, olar birinshi kezekte ulttyq parkterdi basqarý júıesin ózgertý kerek degen usynys bergen. Barlyq ulttyq parkter Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginen alynyp, ulttyq parkterdiń Jeke ulttyq agenttigi qurylǵan. Munda barlyq úsh mańyzdy mindet tolyq kólemde jáne halyqaralyq standarttarǵa sáıkes oryndalǵan. Sondyqtan Qazaq týrızmniń jáne jalpy Úkimettiń aldynda, ásirese daǵdarystan keıingi kezeńde kelesi suraqtyń turýy ońdy. Ulttyq parkterdi basqarýdyń eski júıesi búginde bizdiń aldymyzda turǵan syn-qaterlerge jaýap bere ala ma degen suraq týyndaıdy. Biz ulttyq parkterdi basqarýdyń barlyq júıesin túbegeıli ózgertý kerek dep esepteımiz jáne osy másele boıynsha jumys isteımiz.
– Álemde ekologııalyq týrızmniń tanymaldyǵy artyp keledi. Osy týrızm túriniń ádettegi týrızmnen qandaı aıyrmashylyǵy bar? Ol úshin qandaı arnaıy ınfraqurylym qurylýy kerek?
– Bireýler ekotýrızmdi rıýkzak asynyp, qolǵa shatyr ustap jáne jaılylyqty sezine otyryp, qoryqqa jeke sapar shegý dep sanaıdy. Ormanda qoqys tastamaý jáne ańdardy óltirmeý – bul ekologııalyq týrızm dep oılaıdy. Kórip otyrǵanymyzdaı, bul termın eki sózden turady. Eger «týrızm» sózi túsinikti kelse, onda «eko» sózine qatysty qazir túrli pikirler kóp. Barlyq «jasyl» jáne «ekologııalyq» uǵymdar baıaý túrde sanany jaýlaı tústi. Jasyl japyraqtar men «eko» jazýy kez-kelgen zatqa tańbalanady – tek bir ret qoldanylatyn ydystarǵa, agressıvti hımııalyq quraldarǵa, plastıkalyq paketterge jáne tipti ekologııalyq emes zattarmen de qatystyrylady.
Shyn máninde, ekotýrızmniń týrızmniń basqa túrlerinen negizgi aıyrmashylyǵy – turaqty týrızm uǵymynyń oǵan qatysty bolýy. Al ol tabıǵı aýmaqtarǵa jaýapkershilikpen saıahat jasaýdy, mádenı kórikti jerlerge barýdy kózdeıdi. Saıahat tek ekojúıeni saqtap qana qoımaı, ony jaqsartýǵa jáne baıytýǵa múmkindik beredi. Iаǵnı, ekotýrızmnen túsken tabys aýmaqtyń turaqty damý maqsattaryn saqtaýǵa baǵyttalady. Turaqty týrızmniń jáne ekotýrızmniń ekinshi mańyzdy mindeti – jergilikti halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartý. Jergilikti qoǵamdastyq týrısterdiń kelýinen tikeleı paıda alýy tıis. Bul turǵyda ekotýrızm keń túsinikke ıe – munda agrotýrızm jáne onyń basqa da túrleri (ańshylyq, balyq aýlaý, atqa miný, jaıaý júrý), sondaı-aq mádenı is-sharalar, dástúr nemese ulttyq sport túrlerin kórsetý. Sondaı-aq týrıst keletin aýmaqtyń rýhyna sáıkes keledi. Bul turǵyda Qazaqstannyń artyqshylyǵy, tabıǵı sulýlyqqa baılyǵy ǵana emes, sonymen qatar osylardyń etnotýrızmmen tyǵyz baılanysty ekendigi.
Ekologııalyq týrızm úshin ınfraqurylym kapıtaldy qajet etpeıdi, ıaǵnı salystyrmaly túrde arzan. Bul jaǵdaıda Qazaqstannyń úlken artyqshylyǵy bar, óıtkeni bizde damyǵan ınfraqurylymdy tez qurýǵa bolady. Bul kórikti jáne tartymdy jerlerde ornalasqan etnoaýyldar, kempıngter, tenttik glempıngter men arzan ornalastyrý obektileriniń jelisi. Osynyń barlyǵy jergilikti halyqty tartýǵa, ıaǵnı bul resýrstardy barynsha tıimdi paıdalanýǵa múmkindik beredi. Osy turǵydan alǵanda, Qazaq týrızm men bizdiń jobalyq ofısimiz aldynda turǵan negizgi mindetterdiń biri – ulttyq parkterde, orman-dala aımaqtarynda adam bir táýlikke toqtap, tabıǵatqa zııan keltirmeı, qyzmetterdiń barlyq qajetti tizbesin ala alatyn ornalastyrý obektileriniń ulttyq jelisin qalyptastyrý.
– Sizdiń oıyńyzsha, ekologııalyq týrızm almatylyqtar men jalpy Qazaqstan turǵyndary úshin qanshalyqty qajet bolýy múmkin? Bolashaqta ekologııalyq týrızmge sheteldik qonaqtar kelýge daıyn ba?
– Árıne! Álemde kóptegen eleýsiz, az zerttelgen jerler jetip artylady, solardyń biri – Qazaqstan. О́z qyzmetim boıynsha men tek oblystaǵy ǵana emes, búkil Qazaqstannyń kóptegen týrızm nysandarynda boldym. Asqan qyzyǵýshylyqpen qaraıtyn sheteldik týrısterdi de jıi kezdestirdim, jergilikti stýdentter toby da kezikti, olardy «órkenıetten» alys, ınternetsiz jerge «ákelgen». Búgin bizge koronavırýs bergen eń basty sabaq – naǵyz, shynaıy qundylyqtarǵa ıe bola bastaýymyz. Mine, osyndaı shynaıy qundylyǵymyz bizdiń tabıǵatymyz ben qazaqı qonaqjaılyǵymyz dep aıta alamyz. Men qalalardaǵy iri aglomerasııalardan, tar páterlerden shyǵyp, adamdar Qazaqstanǵa qýana keletinine senimdimin.
Bul turǵyda biz tek úlken suranysqa ǵana emes, elimizge keletin ekotýrıster sanynyń naqty ósýine daıyn bolýymyz kerek. Bul daıyndyq bazalyq ınfraqurylymdy jaqsartýdan, joldardyń jaı-kúıinen, jaıaý júrginshiler joldary, marketıng pen jyljytýǵa deıingi sharalardyń tutas paketimen anyqtalýy tıis. Aıtpaqshy, sońǵysy týraly aıtatyn bolsaq, bizde óte mańyzdy seriktes – sheteldik yqpaldy Indıgaıd halyqaralyq veb-platformasynyń ıesi, Shveısarııadan kelgen etnıkalyq qazaq Atahan Tosýn bar. Platforma Orta Azııa men Monǵolııanyń aýmaǵyndaǵy eń bedeldi jáne senimdi resýrstardyń biri bolyp tabylady. Ol arqyly sheteldik týrıster aqparat alady jáne týrlarǵa naqty tapsyrystar jasaıdy.
– Ekologııalyq týrızm turǵysynan «Qazaq týrızm» qazirgi tańda bizdiń óńirde ne usyna alady? Almaty oblysynda osy baǵytta qandaı da bir qyzyqty jobalar bar ma?
– Almaty oblysynda Ile Alataýynyń taý júıeleri óte mańyzdy. Almaty oblysy men Ońtústik Qazaqstannyń asa perspektıvaly aýmaqtary arqyly ótetin júzdegen shaqyrym jol bar. Árbir týrıst osy joldyń kez-kelgen kezeńinde ishke enip, belgili bir ýaqyt aralyǵyn, qashyqtyqty eńsergen soń, qaıtyp orala alady. Buǵan ornalastyrý oryndary ǵana emes, erekshe ınfraqurylym qajet. Munda qajetti jaqsy navıgasııa, soqpaqtardyń kórsetkishteri, velojoldar jáne t.b. bar. Bizde at týrızminiń osy baǵyttyń sheńberinde damýyna arnalǵan erekshe josparlar bar. Bul másele jóninde de jumys isteımiz. Al qazir týrısterge eko-jınalymdardy tóleý jetkilikti jáne Almaty oblysynyń bes Ulttyq parkteriniń birin kórýge bolady.
Áńgimelesken,
Arman OKTIаBR