Aqmolalyq sharýashylyqtarda 502 052 bas iri qara bar. Onyń 143 875-i aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryna tıesili. 91 140-yn sharýa qojalyqtary baǵyp otyr. Al aýyldaǵy aǵaıynnyń qolynda 267 037 bas bar. Bıyl tól tógini jaman emes. Byltyrǵymen salystyrǵanda birshama ósim bar. Qazirdiń ózinde malsaq qaýym aq ýyzǵa jaryp otyr. Tek mal tuqymyn asyldandyrý máselesi olqy soǵyp tur. Baǵymdaǵy maldyń 16,3 paıyzy ǵana asyl tuqymdy.
Tórt túlik mal ósirýge múmkindik kóp. Oblystaǵy jer kólemi 13 mln 199 myń gektar jerdi qurasa, onyń 38 paıyzy egin egýge jaramdy jerler, qalǵany mal jaıylymyna ábden laıyqty. Taıaýda oblystyq prokýratýra tekserý júrgizgen kezde 1 mln 500 myń gektarǵa jýyq jerdiń bos jatqany anyqtaldy. Ǵylymı esep boıynsha, jer qunaryna baılanysty bir qara malǵa 8 gektar jer qajet. Eger sharýaǵa muqııat bolsaq, osy jerde qanshama mal basyn ósirer edik.
Azyq-túlik beldeýindegi Aqmola oblysynyń malsaq qaýymy oblystyń ishki qajettiligin óteýmen qatar, Nur-Sultan qalasy tutynýshylarynyń aýzynan aq maı aǵyzýyna bolady. Bul rette eń aldymen qolda bar mal tuqymyn asyldandyrý qajet. Qazirgi baǵymdaǵy maldyń juqalap aıtqanda, 70 paıyzǵa jýyǵynyń ónimdiligi tómen. Máselen, aýyl turǵyndarynyń qolyndaǵy 267 037 bas qara maldyń deni tuqymyn jaqsartýdy qajet etedi. Et ónimin eseleý úshin tuqymy belgisiz, ónimdiligi tómen maldy sińire býdandastyrýdy qolǵa alǵan jón. Sonda ózimizde tuqymy sińire býdandastyrý arqyly jaqsarǵan mal qubylmaly aýa raıyna, tabıǵattyń jaǵdaıyna birshama jaqsy beıimdelgen ári neshe túrli juqpaly aýrýlarǵa boı aldyrmaıtyn tózimdi bolmaq. Mundaı mal tabıǵı jaıylymdardy da jaqsy paıdalanyp, tez qoń jınaıdy ári ósimtaldyǵy da joǵary bolady.
Aýyldaǵy aǵaıynnyń eńbeginiń zeınetin kóre almaı otyrýy da, azyn-aýlaq malynyń tuqymyn asyldandyrýǵa qoly jetpeı júrgendiginen. Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy basshysynyń orynbasary Qasym Itqusovtyń aıtýyna qaraǵanda, qazir mal tuqymyn asyldandyrýǵa asa qajetti saýatty tehnık-uryqtandyrýshy saýsaqpen sanarlyqtaı. Jeke sektordaǵy iri qara maldyń basym kópshiligi tabıǵı jáne jaqyn týysqandyq shaǵylystan ótkiziletindikten baǵymdaǵy mal ónimdiliginiń tómendeýine jáne birtindep árqıly aýrýǵa shaldyǵýyna soqtyrýda. Bul – eń basty kemshilik. Qazir jeke sharýa qolyndaǵy birer qaranyń tólin etke tapsyrarlyq deńgeıge jetkenshe keminde 2-2,5 jyl baǵady. Al asyl tuqymdy mal bul kólemdi on orap alady. Máselen, Bulandy aýdanyndaǵy «Zaporoje-1» JShS-nyń basshysy Qýantaı Sultanovtyń aıtýyna qaraǵanda, sharýashylyqtaǵy aqbas sıyr tóliniń tirideı salmaǵy 18-20 aıdyń ishinde 700 kıloǵa jetedi eken. Mine, asyldyń eńbekti aqtaıtyn, yrysty molaıtatyn tusy osy. Bul sharýashylyqta qazir 2100 aqbas sıyr bar. Búginge deıin analyq maldyń 99 paıyzy tóldedi. Sharýashylyqtaǵy maldyń asyldanýyna basshylyq jasaıtyn Tımýr Andarov mal tuqymyn ǵylymı negizde asyldandyrýǵa qyrýar eńbek sińirip júr. Baǵymdaǵy ishki qajettilik úshin ustap otyrǵan 400 bas jylqy úıirlerindegi aıǵyr úsh jyl saıyn almastyrylady. Jaqynda sharýashylyq Aqtóbeden 27 bas qoshqar ákelip, otarǵa qosypty. О́ıtkeni qoı sharýashylyǵynda asyl tuqymdy maldan qomaqty ónim alatynyna kózi jetip otyr. Jemshóp qoryn da ózderi daıyndaıdy. Máseleniń bir mánisi, osy jemshóp qoryn daıyndaýda.
Mal sharýashylyǵyn damytý úshin aımaqtyq jemshóp qoryn jasaý, qurama jem tárizdi mal azyǵyn paıdalaný eń úlken máseleniń biri. Bizde bul jaǵy áli de syn kótermeıdi. Álemdegi mal sharýashylyǵymen etene aınalysatyn damyǵan memleketterdiń tájirıbesine qarasańyz, et jáne et ónimderin molaıtý eń aldymen taza tuqymdy, deni saý mal ósirip, tabıǵı jaıylymdardy keńinen paıdalaný arqyly júzege asyrylady. Máselen, AQSh-ta ettiń 74 paıyzy jemdi meılinshe az jumsap, tabıǵı jaıylymdy molynan paıdalaný arqyly óndiriledi.
– Bul arada mynany eskerýimiz kerek, – deıdi basqarma basshysynyń orynbasary Qasym Itqusov, – mal sharýashylyǵy tabysty salaǵa aınalýy úshin eń aldymen tuqymyn asyldandyrý máselesine den qoıý kerek. Árıne, iri sharýashylyq qurylymdarynyń múmkindigi mol, al jeke sharýashylyqtyń qoly áli jetpeı jatqany jasyryn emes. Máselen, tehnık-uryqtandyrýshylardyń jetispeýshiligi óte ótkir kúıinde. Biz bul jumystyń maýsymdyq jumys ekenin jaqsy túsinemiz. Biraq myna bir jaıdy aıta ketelik, tehnık-uryqtandyrýshyǵa ár sıyrdy uryqtandyrǵany úshin 1500-2000 teńge tólemaqy tólenedi. Ol bir maýsym ishinde 300 basqa deıin uryqtandyra alady. Demek, táp-táýir qarajat taýyp tur.
Bul máseleniń bir jaǵy oblystaǵy et jáne et ónimderin molaıtýǵa yqpal etse, ekinshiden mal súmesimen kún kórgen aǵaıynnyń ahýaly kóp-kórim jaqsaryp qalar edi. Úı sharýashylyǵyndaǵy tuqymy azǵan, áıtpese, tuqymy belgisiz sıyrlar men qunajyndardy etti baǵyttaǵy asyl tuqymdy gereford nemese sútti baǵyttaǵy alataý buqasynyń uryǵymen uryqtandyra alsaq, et pen súttiń molshylyǵyn jasar edik. Myna bir derekti eske sala ketelik. Gereford tuqymynyń býdandastyrylǵan tobyndaǵy buqashyqtardyń tirideı salmaǵy 18 aıdyń ishinde 400 kılodan asyp ketse, jergilikti maldyń tóli osy ýaqyt ishinde nebári 200 kılo salmaqta bolady. Qaısysynyń tıimdi ekeni aıtqyzbaı-aq kórinip tur.
– Iri sharýashylyq qurylymdary tól tóginin jeltoqsan, qańtar, aqpan aılaryna josparlaıdy, – deıdi basqarma basshysynyń orynbasary Qasym Itqusov, – Arqanyń aıazyna pisip, tez ósip-jetilgen jańaǵy tól kóktemdegi shóptiń bar shyrynyn paıdalana alady. Kóktemde bul buzaýlardyń salmaǵy 100-120 kıloǵa jetip qalady. Al aýyl turǵyndarynyń qolyndaǵy tuqymy azǵan maldyń tóli aqpan, naýryz aılarynda týady da, kesh jetiledi.
Bizdiń kózqarasymyzda ózindik quny arzan bolýy úshin qazaqtyń aqbas sıyryna jetetin mal joq. О́ıtkeni asyl tuqymdy bul mal óz aıaǵymen júrip ottaıdy. Demek, joǵaryda biz atap kórsetkendeı AQSh, Kanada, Anglııa tárizdi elder tabıǵı jaıylymdardy múmkindiginshe kóp paıdalanady. Olarda seleksııalyq-asyldandyrý jumystary jaqsy jolǵa qoıylǵan. Biz de damyǵan elderdiń deńgeıinen tabylý úshin qolbaılaý kemshilikten arylýymyz qajet. Bul kemshilikterdiń qataryna ınfraqurylymdardyń qalyptaspaýyn, mal azyǵy qorynyń sapasyzdyǵyn, jeke sharýa qojalyqtarynyń qansha alǵa umtylǵanymen, múmkindiginiń azdyǵyn, sondaı-aq, tekserilmegen mal basynyń kóbeıýin, mal dárigerlik-sanıtarlyq erejelerdi durys saqtamaıtynymyzdy qosyp qoıyńyz.
Mine, osyndaı qolbaılaý kemshilik alǵa aıaq bastyrmaı turǵan kezde qajetti mólsherde ónim óndirý tipti de múmkin emes. Sondyqtan qolda bar maldyń ónimdiligin arttyrý úshin tez arada mal tuqymyn asyldandyrýǵa mán berýimiz qajet. Sanyn kóbeıtip, sapasyn arttyrsaq, ónim kórsetkishi de jaqsaryp qalar edi.
Aqmola oblysy