«Anam da bolǵan Qara jer, panam da bolǵan, Qara jer!» depti babalarymyz. Tirshilik ataýlynyń ıesi de, kıesi de Qara jer dep bilgen olar bul sózdi Jaratýshynyń ózine balap aıtqandaı, tirshiliktiń kózi ǵana emes, ózi dep bilip qaırylǵandaı. Bálkim, este joq eski kezderde Qara jer, Kók aspandy uly qamqorshy tirshilik ıesi dep biledi. Sondyqtan da biz osynaý kıeli tirkestegi eki sózdi birge jazyp otyrmyz. Tipti kóne tas, qola dáýirleri deımiz be, skıfter, ǵundar, sarmattar, massagetter kezeńderi deımiz be, áıteýir talaı-talaı memleketter, ımperııalar dáýirlegen, talaı-talaı tarıhtyń teperishin kórip, Jer betinen joǵala jazdaǵan, alaıda maıyssa da synbaı, osynaý Uly dalada malyn baǵyp, oǵan qosa janyn baǵyp júrse de álem órkenıetinen qalyspaı óz mádenıetin, ǵajaıyp salt-dástúrin, ómir súrýdiń ózindik ereksheligin qalyptastyrǵan bizdiń babalarymyz emes pe edi.
Bul maqalany jazýǵa túrtki bolyp, qolyma qalam alýǵa sebepshi bolǵan dál qazirgi sáttegi elimizdegi ishki áleýmettik jaǵdaıdyń kúrdelenip ketýi edi. Onyń basty qozǵaýshy kúshi álemdik munaı baǵasynyń quldyraýy. «Jyǵylǵan ústine judyryq» degendeı, «SOVID-19» atty derttiń búkil Jer sharynyń biraz bóligin sharpı bastaýy kelip qosyldy.
El bolyp jumyla kúressek, bul páleketten de qutylarmyz. Onsyz da teńselip turǵan teńgemiz quldyrap baryp, AQSh-tyń bir dollary 440-450 teńgege teńesti. Qabyldanǵan tótenshe jaǵdaıǵa baılanysty úreı bılegen jurt dúkenderdegi azyq-túliktiń qymbattaı bastaǵanyna qaramaı, jappaı qor jınaýǵa kiristi. Barlyq dúrbeleń ataýly juqpaly vırýstyń (koronavırýs) zobalańyna ústimizdegi jyldyń naýryz aıynyń basynda Vena qalasynda ótken munaı eksporttaýshy elder uıymy men uıymǵa kirmeıtin memleketterdiń tıisti mınıstrlikteriniń keńeıtilgen otyrysyndaǵy qyrǵıqabaqtyń kesiri kelip qosyldy. Sol otyrysta eń kóp munaı óndirýshi Saýd Arabııasy men Reseıdiń ustanymdary ortaq mámilege kele almaı qara altyn óndirý tóńireginde dúrbeleń týdyrǵan. Er-Rııad jaǵdaıǵa oraı munaı óndirýdi tómendetýdi usynsa, Máskeý qasarysyp, bul usynystan bas tartyp, munaı óndirý qarqynyn tómendetpeıtinin málimdedi. Onyń ústine, koronavırýs kelip kılikken elderdiń munaı ónimderin paıdalanýdy tómendetýlerine týra keldi. О́ndirilgen munaı kóp, tutynýshy az. Osydan kelip, jyl basyndaǵy bir barreline beriletin baǵa eki esedeı quldyrap, 30 dollardan tómen deńgeıge jetip jyǵyldy. Munaı ǵana emes, metaldar baǵasy da tómendep ketti. Aıtalyq, myryshtyń quny – 16%-ǵa, mys – 12%-ǵa, temir – 4%-ǵa, ferroqorytpalar – 1,2%-ǵa tómendepti. Munaı bastaǵan Jer astynan óndirip jatqan kenimizdiń quny quldyraǵan soń olar ózderimen birge onsyz da baǵasy túsip, baǵy janbaı turǵan teńgemizdi de súıreı jóneldi. Táýelsizdik alǵan soń kóp keshikpeı (1993 jyldyń 15 qarashasy) aınalymǵa shyqqan ulttyq valıýtamyz – teńgemizdiń parqy qazirgiden 100 eseden astam qundy ekeni eske túskende ishińe muz jutqandaı kúıge túsesiń. Nelikten solaı boldy? Ony tereńdete taldap túsindirý bizdiń mindetimiz emes, oǵan ekonomıkalyq bilimimiz de, qabiletimiz de jete bermeıdi.
Osy jyldyń aqpan aıynda Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri M.Myrzaǵalıev myrza baıandamasynda elimizde 8 myńnan astam ken orny tirkelgenin, sonyń ishinde 317 kómirsýtek (munaı, gaz, kondensat), 910 qatty paıdaly qazbalar ken orny, 3 myńnan astam keń taralǵan paıdaly qazbalar, 4 myńǵa jýyq jerasty sýlary ken oryndary baryn aıtty. Bárekeldi! Mundaı baılyq kóp elderdiń túsine de kirmesi anyq. Jyl on eki aıdyń on bir aıynda bir úıli jannyń bala-shaǵasyn aǵarǵannan taryqtyrmaıtyn sútti sıyr sııaqty respýblıka halqyn molshylyqqa batyryp qoıatyn ıgilik emes pe bul. Osy ken oryndary aramyzdan ózge jurttyń ókilderi bolsa da talaı-talaı mıllıarderlerdi «Forbsqa» tirkettirdi emes pe?! «Maqtansań maqtan, qazaǵym», «Elimde bar eringe tıedi» dep úırengenbiz... Eń ókinishtisi – osynaý baılyqtarymyzdy «taýdy buzyp, tasty úgitip» qopara, qotara alamyz dep júrgende onyń da túbi kórine bastapty. Taǵy da joǵaryda aıtqan mınıstr myrza geologııalyq barlaý jumysyn qazirden bastap qolǵa alý qajettigin, óıtkeni kóptegen ken oryndarynyń túbi kórinip, sarqyla bastaǵanyn, 2021-2025 jylǵa arnalǵan jańa baǵdarlamany iske asyrý úshin kómirsýtegin barlaýdy iske asyrýǵa 680 mlrd teńge, qatty paıdaly ken oryndaryn izdeýge 100 mlrd teńge ınvestısııa tartý kerek ekenin aıtty.
«Altyndy taýym Altaıym» dep maqtanyshpen aıtyp júrgen Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Orlov, Maleev, Tıshın, Rıdder-Sokolnyı ken oryndary 2025-2040 jyldary jabylýy múmkin eken. Shemonaıha, Iýbıleıno-Snegırıhın, Zyrıanov syndy monoqalalardyń mańyndaǵy qorǵasyn-myrysh kenderi tolyq ıgerilipti. Ken oryndarynyń, eldi mekenderiniń ataýlarynyń ózi aıtyp turǵandaı olar, negizinen keńestik kezeńde tabylyp, janashymastyqpen ońaıyn alyp, qıynyn qaldyryp ıgerilgen baılyq Keńes ókimetiniń, dáliregi Reseıdiń ıgiligi bolatyn. Tipti bul kentterdiń jumysshylary da Qazaqstanda turatyndaryn moıyndamaıtynyn kórip edik. Endi qazir qaldyq bolsa da olardyń ıesi ózimiz ekenin sezinip, baryn uqyptylyqpen kádege asyrý qajet bolar. Iá, mınıstrdiń aıtysyna qaraǵanda, áli de Jer-Ananyń ár túkpirge tyqqan qattysy, suıyǵy bar, qazynasyn qalaı da izdep tabý kerek eken.
Izdegen, tapqan jaqsy-aý. Eń jamany, ınvestısııasyn quıǵan shetjurttyq alpaýyttar tapqandarynan qomaqty úles alar. Oǵan úırendik qoı. Sonda deımin-aý, ómir, ásirese urpaǵymyzdyń tirshiligi birer ǵasyrmen shektele me? Bul – «Erteńim pul bolmasa, kúl bolsyn, búgingi nápaqamdy erteńge qaldyrmaıyn» degen pıǵyl emes pe!
Osyndaıda jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt burynǵy bolǵan bir áńgime jıi-jıi oıyma orala beredi...
Sonaý 1974 jyly jýrnalıstik saparmen Vetnam Demokratııalyq Respýblıkasynda bolǵanym bar. Amerıkamen qanquıly soǵysty jeńispen aıaqtasa da alasapyran aýyrtpalyqtan keıin jarasyn jalap jazatyn syrttandaı kúı keship jatqan kezi bolatyn. Báribir jurttyń ash-jalańash júrse de ánderin aıtyp, kóńildi júrgenderiniń kýási boldyq. Iá, olar paporotnıktiń ulpasyn soryp, bir-eki qalaq sýǵa pisken kúrishti qorek qylsa da óte baqytty edi. Sebebi, olar qaharmandyqpen óz táýelsizdikterin qorǵap qalǵan edi. VDR Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń sol kezdegi hatshysy Lıý Kı-Kı degen azamat bizdi qabyldaǵanda aıtqan áńgime edi, oıǵa dúrkin-dúrkin orala beretin...
«Bizdiń jerimizde de qazba baılyq jeterlik. Ken ataýlynyń atasy dep biletin altynymyz tipti mol. Fransýz otarshylary shamalary kelgenshe altynymyzdy moldap óndirip áketýge tyrysyp-aq baqty. Taýysa almady. Aqyry qýylyp tyndy. Amerıka agressorlarynyń bir maqsaty sol altynda bolatyn. Olar da bul oılaryn oryndaı almady. Qazir altyn óndiretin ken oryndary shegendeýli. Halqymyz qansha qıynshylyq kórse de oǵan tıispeıdi. Kezinde bizdiń eń jaqyn, janashyr elimiz Lıevenso da (Keńes elin vetnamdyqtar solaı ataıdy) altyn óndirýge qol ushyn bermek bolǵanda da bizdiń úkimet kelisimin bermepti. Sebebi ult kósemi Ho Shı Mınniń: «Jer astynyń altyny – keleshek urpaqtyń enshisi. Qandaı jaǵdaı bolsa da oǵan tıisýge bolmaıdy» degen ósıetin buza almapty. Bálkim áli de bul ósıetti birneshe ǵasyr boıy buzbaıtyn bolarmyz. Vetnamdyqtar jer ústiniń baılyǵymen-aq ashtan ólip, kóshten qalmaıdy» dep edi hatshy....
Al biz ári ketse osy ǵasyrdyń ishinde-aq zamanaqyr bolatyndaı, soǵan deıin Qarajerdiń máıegin syǵyp alyp úlgereıik dep júrgendeımiz. О́zimiz elimizde ótken EKSPO-nyń aldy-artynda jıi qaıtalaǵan Kúnniń, jeldiń, sýdyń qýatyn moldap paıdalanatyn «jasyl ekonomıkaǵa» kóbirek kúsh salsaq qanekı. Bulardyń «keni» bizde jeterlik qoı. Búgingi ár azamat, barsha jurt, tipti memleket urpaqtyń, aldaǵy ǵasyrlarda osy jerdi meken etetin urpaqty umytýǵa haqy joq ekenin bilýi kerek.
Tipti kúni keshegi ózimiz kóbine kústanalaı beretin keńestik kezeńniń tusynda da elimizdiń keńsharlar men ujymsharlary órisin tórt túlikke toltyrǵany, egistigi men baý-baqshasynda astyǵy men jemis-jıdegin jaıqaltqany ótirik emes qoı. Ras, ol óndirilgen baılyqtardyń ıgiligin negizinen Máskeý, Lenıngrad (Sankt-Peterbýrg) syndy Reseı qalalarynyń kórgeni de ras. Qazir uıat bolǵanda, et ónimderimen ózimizdi tolyq qamtamasyz ete almaı shet elderden etti de ımporttap otyrmyz. Ol ǵana emes, ótken jyly qus etiniń 49, irimshik pen súzbeniń, shujyqtyń 39 paıyzyn shetten tasyppyz. Biz mal ónimderin ǵana aıtyp otyrmyz. Sebebi, et jetpeıdi, et pen sút ónimderin beretin mal jetpeıdi. Qazir et óńdeıtin kásiporyndar 45 paıyz qýatynda ǵana jumys isteıdi eken. Sońǵy 7 jylda elimizde 70 taýarly sút fermasy ashylypty, alaıda sút ónimderinen jylyna 52 myń tonna qyshqyl sút ónimderi, 49 myń tonna irimshik, súzbe jáne qurǵaq sútti syrttan tasıdy ekenbiz?
Shúkir, ózimizdiń qaladaǵy, daladaǵy jurtymyzdy toıyndyra alardaı sıyr, qoı, jylqy degendeı mal basynyń ár túligi mıllıondap sanalady eken. Eń ókinishtisi, qazaqtyń sýy móldir, shóbi shúıgin dalasynda jaıylǵan maldyń etiniń erekshe dámdi ekenin jaqyndaǵy ózbek aǵaıyndardy qoıǵanda, alysta jatqan arabtar da bilip alǵandary sonsha, qunyn kelistire tólep, maldy tirideı alyp ketetin bolypty. Satýshy kim qymbat baǵa berip jatsa, malyn soǵan beredi. Bul naryqtyń buljymas tártibi, oǵan eshkim qoı deı almaıdy. О́tken bir jyldyń ishinde shet elderge 156 myń bas iri qara, 246 myń qoı satylypty. Árıne, bul úrdis satýshy sharýa úshin paıdaly saýda, al malyn óıtip sata almaı, iri qalalardyń bazarlaryna ár aýyldan mashınamen tasymaldaıtyn deldaldarǵa bolymsyz baǵaǵa satatyndar qanshama.
Bul maqalany jazýǵa, tipti aıta-aıta kóp qaıtalanǵan jer máselesin qozǵaýǵa ıtermelep, qolǵa qalam aldyrǵan toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıinine toqtalaıyq.
Birinshiden, týǵan jer, biz mekendep otyrǵan Uly dala – qazaq eliniń Otany. Onyń qadirine jetip, qasıetin kıe tuta almaı júrmiz degendi aıtý. Qoınaýyn jany ashymastyqpen qoparyp, qazynasyn ózimiz ǵana alyp qoımaı, shet jurttarǵa da myrzalyq tanytyp, shúlen taratqandaı úlestirgendi azaıtaıyq. Ho ataıdyń (VDR-diń kósemi Ho Shı Mın) «Urpaqty umytpaıyq» degen ulaǵaty bizge de aıtqan ósıetteı.
Ekinshiden, ras, zaman talabyna saı, tehnologııanyń damyǵan búgingideı kezeńinde qýat kóziniń kóp qajet bolatyny túsinikti. Sondyqtan «jasyl ekonomıkaǵa» túser salmaqty arttyra tússek» degen oı keledi.
Úshinshiden, arzan munaıdy qubyrmen aıdaı bermeı, benzın, kerosın, solıarka sııaqty janar-jaǵar maılardy, bıdaıymyzdy eshelondap ótkizbeı, undaı, kespe, vermıshel sııaqty jartylaı daıar ónim túrinde sataıyq, malymyzdy tirideı satqandy azaıtyp, et, odan jasalar shujyq, súri, qazy-qarta túrinde ótkizeıik. Bul myńdaǵan jumys ornynyń ashylýyna sebepshi bolmaq.
Tórtinshiden, jer ústindegi rızyqty molaıtý basty paryz dep oılaımyn. Adamzatty ǵasyrlar boıy asyrap kelgen osy jer ústiniń baılyǵy emes pe. Neshe jyl boıy «Jer satylmasyn!» dep halqymyzdyń urandatqany tegin emes.
Besinshiden, el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev halyqqa alǵashqy Joldaýynda ózimizdiń qaısybir pysyqaı latıfýndısterdiń mıllıondaǵan jerdi jekeshelendirip alyp, ne egistikke, ne jaıylymdyqqa bermeı ustap otyrǵandaryn synap edi. Bul áńgimeniń sońy da sıyrquıymshaqtanyp bara jatqandaı. Tipti aýyldardyń aınalasyn ıemdengen qojaıyndar turǵyndardyń bir-eki sıyr, bes-alty qoı-eshkisin jaıylymǵa shyǵartpaı otyrǵan faktiler týraly jıi oqyp, telehabarlardan jıi kórip júrmiz. Sondyqtan, aýyl sharýashylyǵyna qarasty jerler tek qana memlekettiń menshigi bolýy kerek. Qolynan is keletin malshylar men eginshilerge belgili bir ýaqytqa jalǵa nemese kepildikke berilse, tıimdi bolar edi dep oılaımyz.
Altynshydan, qazir sharýasyn ǵylymı negizde uıymdastyryp otyrǵan fermerler óte az. Shaǵyn aýyldardan shyqqan mal ıeleri ári ketse júzdiń arǵy-bergi jaǵynda sıyr, birer úıir jylqy, eki-úsh júzdiń tóńireginde qoı-eshki ósirip, oǵan jaldaıtyn malshy izdep áýrege túsedi. Ár aýyl nemese birneshe aýyl osynaý irili-usaqty mal ıeleriniń basyn qosyp, kooperatıv uıymdastyrýdyń tıimdiligin tájirıbe kórsetti. Sút, et ónimderin shyǵaratyn, ortalyqtandyrǵan kásiporyndary ózderinde bolsa, eki ortada júrip, «mal» tapqysh deldaldardan da qutylar edi. Birlesip eginshilerin, pishenshi, jem-shóp daıarlaıtyn brıgadalaryn quryp, olardy aýylsharýashylyq tehnıkalarymen qamtamasyz etip otyrsa, búkil kooperatıv bir basshyǵa baǵyndyrylsa jáne árkimge qajetti sýbsıdııalyq kómek kórsetkenshe irilengen sharýashylyqqa qajetine qaraı berip otyrý jeńilder edi. Irilendirilgen sharýashylyq bolsa mal tuqymyn asyldandyrýdy da qolǵa alar edi. «О́zimdiki degen basyn ustaıdy» degendeı, endigi menshik ıeleri kooperatıv ıeleri bolmaq. Tabys árkimniń úlesine (qosqan malynyń sanyna) qaraı jáne eńbegine qaraı bólinbek. Bul agroónerkásip keshenin damytý úshin únemi mıllıardtap qarjylandyryp otyratyn «QazAgronyń» jumysyn da jeńildeter edi.
Babalarymyzdy baýyrynan órgizip, asyrap-saqtap kelgen, ózimizdi hám urpaǵymyzdy da bolashaqqa qamsyz-muńsyz jetkizetin ıemiz de, kıemiz de bolǵan Qara jerimizdiń qadirine jete almaı júrgenimizdi moıyndaıyqshy, aǵaıyn. Qaraǵandy qalasynyń aınalasyndaǵy jasandy taý-terrıkondardy, Shyǵys Qazaqstannyń Rıdder, Zyrıan, Shemonaıha sııaqty qalalarynyń shahtalarynan shyǵarylǵan tóbe-úıindilerdi, tipti elimizdiń ár túkpirinde qıyrshyq tas óndirip, jer tánine jazylmastaı jaraqat salyp ketken ashyq karerler júrek syzdatady. Osylardy kórgende Jer-besigimizge áli janashyrlyqtan góri janyashymastyq pıǵyldan aryla almaı júrgendeımiz.
Tehnıkanyń ábden damyǵan zamanynda olardyń «azyǵy» munaıdy, temir tektilerdi óndirýdi doǵaraıyq deýden aýlaqpyn, tek Jerdi asyǵa-aptyǵa tonaýdy azaıtaıyq, «ekonomıkamyzdyń draıveri» dep ózimiz jıi qaıtalaıtyn aýyl sharýashylyǵyna, bylaısha aıtqanda, jer ústiniń baılyǵyna kóbirek kúsh salyp, Qara jerdiń qadirin ketirmeıik deıtin oı edi aıtpaǵymyz.
Kádirbek SEGIZBAIULY,
jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri