Oral meshitine «shabýyl»

Belgili ǵalym Ábsattar qajy Derbi­sáli «Qazaqstannyń meshitteri men me­dreseleri» kitabynda Oraldaǵy kóne me­shit ǵımaraty 1944 jyly halyqqa qaı­tarylyp, qaıtadan dinı qulshylyq ornyna aınalǵanyn jazady.

Dinsiz qoǵam quryp, ateıstik nası­hatty órshitken Keńes ókimeti jyldary din qyzmetkerleriniń de, meshit ǵımarattarynyń da basyna talaı bult úıirilipti. Batys Qazaqstan oblystyq gazetteriniń 1962 jylǵy tigindisin aq­taryp otyryp, «meshitke shabýyl» operasııasyna kýá boldyq.

 * * *

Áýeli oblystyq «Oktıabr týy» gazetiniń 25 naýryzdaǵy sanynda «Quran – din quraly, din – kimniń quraly?» degen taqyryppen bir maqala jarııalanǵan. Munda Fýrmanov (qazirgi Jalpaqtal aýyly) selosynda turatyn burynǵy molda Syrymǵalı Aıtýǵanov bylaı dep jazady:

«Men eski dúnıede týyp, sol qarań­ǵylyq ómirdiń tárbıesin alǵan adammyn. Jasym jetpiske keldi. Azdy-kópti dinı oqýym da bar. Qazaq aýylyn, qazaq dalasyn qapyryq pen mesheýlik basqan sonaý dáýirde moldalardyń atqosshysy, qolbalasy bolyp, olardyń sarqytyn da ishtim, aıtqandaryn da buljytpaı oryndadym. Olarǵa eliktep moldalyq ta qurdym. ...Qaziret-moldalar din arqy­ly qarańǵylyqtaǵy adamdardy tun­shyqtyryp, olardy bıleýshilerdiń aıaǵynyń astyna saldy. ...Mine, endi biz ómir súrip otyrǵan keńestik dáýirde din elkezbe dúmshe moldalardyń, aldaýysh baqsy-balgerlerdiń quraly bolyp qana qaldy... Meniń dinnen úzildi-kesildi qol úzýimniń sebebi, qazirgi ómir shyndyǵynda».

Árıne, maqalanyń eń basty túıini mynaý bolatyn: «Dinniń ártúrli salty bar – namaz oqý, oraza ustaý, balany súndetke otyrǵyzý, pitir, zeket berý, taǵysyn taǵylar. Kári adamdar dinge sengende osyndaı dinı salttardy da ustaıdy. Munyń ózi jasóspirimderge óte zııandy. Jaman ádettiń juqpaly keletindigi túsinikti. Sanasy áli qalyp­tasyp bolmaǵan balalar úshin bul jat nárse. Jastardy eski salttan, qolaısyz kórinisten aýlaq ustaý kerek».

 * * *

Joǵarydaǵy maqala jalpy dinge, dinı dástúr men qaǵıdalarǵa baǵyttalǵan áńgime bolsa, «Oktıabr týy» gazetiniń 13 mamyrdaǵy sanynda oraldyq musyl­mandardyń sol kezdegi jalǵyz menshigi, sońǵy qamaly – meshitke soqqy bergen. Maqala «Meshit úıi – halyq menshigi, ol halyq paıdasyna berilýi tıis» dep atalypty.

«Meshit halyq qarjysymen salynǵan úı bolǵandyqtan halyq menshigi bolyp esepteledi. Sondyqtan ony qan­daı orynǵa paıdalaný kerektigin de halyqtyń ózi sheshe alady. Osy turǵydan alyp, Oral qalasyndaǵy meshittiń qazir­gi paıdalanylýy týraly máseleni sheshý úshin jurtshylyq talqysyna salýdy jáne ony kópshiliktiń paıdasyna – balalar mekemeleriniń paıdalanýyna berýdi usynǵymyz keledi. Oǵan mynadaı birneshe dáleldi sebepterimiz de bar:

Birinshiden, halyqtyń kópshiligi túgel­deı meshitten áldeqashan qol úzdi. О́ıt­keni halyqtyń sana-sezimi ólsheýsiz ósti, dinniń nadandyq pen qarańǵylyqtyń quraly ekendigine kózderi ábden jetti, oǵan eshbir senbeıtin boldy. Tipti dinge nanýshylardyń ishinen de meshitke baryp qudaıǵa qulshylyq etetin adamdar óte sırek kezdesedi. Máselen, aptasyna bir ret oqylatyn juma namazynyń ózine 5-10 adam ǵana jınalady. Olardyń da kópshiligi meshitti betke ustap, pitir, sa­daqa sııaqtylarǵa aqsha jınaýdan ońaı olja taýyp qunyqqan dúmshe moldalar, sopysymaqtar. Al bylaıǵy kúnderi meshit qańyrap bos turady.

Ekinshiden, meshitke kóp jyldan beri kúrdeli túgil jeńil de jóndeý júrgi­zilmegen. Onyń esik-terezeleri tozǵan, sylaq-shtýkatýrkalary túsip qal­ǵan. Me­shitten túsken qarjyny moldalar tek óz qulqyndaryna ǵana jumsap, ony jón­detpesten azdyryp-tozdyryp úlken ıesiz­dikke ushyratqan. Eger osylaısha tura berse, kóp qarjy jumsalǵan halyq men­shigi jyldan-jylǵa búlinip, isten shyǵatyny sózsiz.

Úshinshiden, meshitte tazalyq saqtaý degen atymen joq. Kóp jyldan beri onyń ishi aqtalynbaǵan. Qabyrǵalary shań-tozań basqan, sondaı las, edenderi óte kir. Jaınamaz retinde edenge tóselingen kilem shań-tozańǵa batyp, túrli mıkrob­tyń uıasyna aınalǵan. Qysqasha aıtqanda, tazalyq ári sanıtarlyq jaǵynan alǵanda me­shitti paıdalanýǵa túgeldeı tıym salý­ǵa bolady. Mundaı halde meshitke adam jınaýdyń ózin úlken qylmys dep sanaımyz.

Tórtinshiden, meshit tóńiregine jınalǵan onshaqty dúmshe molda men sopysymaqtar ony ońaı olja tabatyn, aramtamaqtyqpen shuǵyldanatyn orynǵa aınaldyryp keledi. Olardyń ishindegi bas molda Zeınolla Úmbetov – arabsha shala saýatty, qurannyń tek qarasyn júrgizip oqıtyn ǵana bilimi bar adam. Ol dinge senetin adamdardy aldap, molda atyn ıemdenip júr. Dinshilderdiń bar súıenetin dinı kitaby quran bolsa, arab tilindegi quran sózderiniń maǵynasyna túsinbeıtindigin bas molda Zeınollanyń ózi de moıyndaıdy. Alaıda Úmbetov óziniń osyndaı nadan adam ekendigine qaramastan uıalmaı moldalyq qylyp júr. Ol «eńbekaqy» dep meshitke túsken qarjydan aıyna 60 som aqsha alady. Árıne bul onyń kórsetip alatyny ǵana. Al moldanyń kórsetpeı qymqyratyn tabysy budan birneshe ese kóp. О́lgen adamǵa janaza oqý, dáýir ustaý, dinı meıramdarda jáne basqa ýaqyttardy pitir, sadaqa alý, qurmandyq terisin jınaý, neke qııý taǵy basqa osyndaılardan bas moldanyń qaltasyna túsetin tabystyń kólemi de, túrleri de kóp.

Meshittiń ataǵyn jamylyp, Úmbetov­pen birge moldalyq quratyn jáne sol arqyly ońaı tabys taýyp qunyqqan adamnyń biri – Temirǵalıev Musa. Ol Úmbetovtiń týǵan qudasy, meshittiń múshesi. 1960-1961 jyldary meshittiń ka­ssıri ári tekserý komıssııasy bolyp, ol meshitten túsken aqshany bas moldamen birge paıdalandy.

Meshittiń bas moldasy Úmbetovtiń jemtiktes oń qoly jalǵyz bul emes. О́z qulqyndary úshin meshitke «qyzmet» etken bolyp júretin basqa da dúmshe moldalar bar. Olar: Dilmaǵanbetov Mútı – meshittiń esepshi-kassıri, Qur­manov Ǵalla – burynǵy saýdager, me­shit­tiń qazirgi sadaqa jınaýshysy, Ja­parov Hamza – meshittiń tekserý komıs­sııasynyń bastyǵy, Isqaqov Abdolla – meshittiń esepshisi, Ýahıtov Qabır – ólgen adamnyń basyna qoıatyn qulpytas jasaýshy, Sharafýtdınov Sultan – me­shittiń múshesi jáne basqalar. Bulardyń bári de moldalyq qurady. Olar qaıtys bolǵan adamdarǵa janaza oqyp, quran shyǵady, pitir, sadaqa alady, meshit paıdasyna dep qosymsha aqsha jınaıdy. Al jınaǵan aqshany óz qulqyndaryna paıdalanady. Sóıtip, Úmbetov Zeınolla bas­taǵan bir top dúmshe moldalar meshit­ti óz paıdalary úshin ońaı tabys tabatyn orynǵa aınaldyryp otyr. Budan bylaı mundaı jaǵdaıǵa eshbir kelisýge de, tózýge de bolmaıdy.

Mine, osy joǵaryda keltirilgen fak­tilerge baılanysty Oral qalasyn­daǵy meshittiń qazirgi paıdalanylýyn óte oryn­syz dep esepteımiz jáne meshitti bu­dan bylaı paıdalaný máselesin jurt­shylyq talqysyna salyp sheshý kerek dep sanaımyz. Bizdiń usynysymyz mynadaı: Meshit úıi halyq qarjysymen salynǵan, halyq menshigi. Sondyqtan da ony balalar mekemeleriniń paıdalanýyna berý jón bolǵan bolar edi. Mine, osy jaǵdaıda ǵana halyq menshigi óziniń durys ornyna paıdalanylatyn bolady».

Maqalaǵa Qazaq SSR-iniń mektepte­rine eńbek sińirgen muǵalim, derbes zeı­netker Ǵ.Moldashev, Oral pedago­gıkalyq ınstıtýtynyń aǵa oqytýshysy S.О́teshev, derbes zeınetkerler T.Nu­rym­­baev pen Ǵ.Mahambetov, zeınetker M.Úm­betov qol qoıǵan.

Oblystyń ár aımaǵynan elge belgili adamdardyń basyn qosyp, taqyrypty barynsha zerttep jazǵan «áshkereleýshi» maqala joǵarydan uıymdastyrylǵandaı áser qaldyrady.

 * * *

Árıne, budan keıin gazet beti «oryndy usynysty qoldaǵan oqyrman hattaryna» tolyp ketken. Atalǵan gazettiń 26 mamyrdaǵy sanynda «Meshit týraly maqalany talqylaımyz» degen aıdarmen Oral oblysynyń ár túkpirinen maqalany qoldaǵan, «dúmshe moldalardy áshkerelegen» hattar toptamasy jarq ete qalǵan.

Bul hattardyń taqyrybyn oqysaq ta jetkilikti. «Biz de qostaımyz» – deı­di mektep ınspektory B.Baradosov. «Oryn­dy usynys» – deıdi qala turǵyny, derbes pensıoner Ǵ.Ahmetov. «Batyl kúres júrgizilsin» – degen maqalanyń avtory Z.Qylyshev Shilik sovhozynda burynǵy meshittiń ornyna jıylyp, aıt namazyn oqyǵan aýyldastaryn, Habı degen moldany synaıdy. О́leńti sovhozy, Taıpaq aýdanynan «Meniń pikirim» dep hat jazǵan muǵalim Qurmash Samarhanov «jergilikti partııa, sovet uıymdary buqara arasynda pármendi ateıstik nasıhat júrgizbeıdi» dep narazylyq bildirgen.

«Dinshilderdiń áreketi» degen ma­qa­­lada I.Janashev degen oqyrman: «Prıýral aýdanynyń Krasnyı Ýral poselkesinde Ǵabdolla degen qoja men Oraldan kelgen Dilmuhambetov degen dúmshe molda 1961 jyly qazan aıynda 40 balany súndetke otyrǵyzyp, bala basyna 5 somnan aqsha jınap ketti. Aqshaǵa qunyqqan olar muny azsynyp, bala basyna 10 som, 5 metr mata talap etken. Trekın selosynda da osyndaı oqıǵa bolǵan» dep áshkereleıdi.

Meshitke, din qyzmetkerlerine shabýyl orys tilinde de júrip jatty. «Ýralsk» gazetiniń 1962 jylǵy 28 qara­shadaǵy sanynda «Nýjna lı mechet v Ýralske?» degen maqala jarııa­lanyp, onda da Oraldaǵy kóne meshit ǵımaratynyń «ornymen paıdalanylmaı turǵany» másele retinde kóterilgen. «Adam az, aptasyna bir márte jına­la­dy, osyndaı úlken ǵımarattyń bos tur­ǵany jaraspaıdy. Kóktemde «Oktıabr týy» gazetinde meshitti jabý týra­ly másele kóterilgen edi, biraq jer­gilikti bılik tıisti shara almady. Qalalyq kommýnaldyq sharýashylyq bólimi quzyryna alyp, dindarlarǵa shaǵyn ǵımarat berý kerek» – zeınet­ker T.Nurymbaev, Klara Setkına atyn­daǵy tigin fabrıkasynyń brıgadıri A.Esqa­lıeva, №11 mektep muǵalimderi K.Qabasheva men J.Isanova qol qoıǵan hattyń mazmuny osyndaı.

 * * *

Bir tańǵalarlyǵy, osyndaı shabýyl­ǵa qaramastan Oral qalasyndaǵy kó­ne meshit musylman jamaǵatynyń quzy­rynda qaldy. Biraq táýelsizdik tańy at­qanǵa deıin tarıhı ǵımarattyń jaǵdaıy máz bolmaǵany shyndyq. Tek 1991 jyly ǵana meshittiń munarasy halyqtyń kú­shimen qaıta turǵyzyldy. Bıiktigi 38,5 metrlik munaradan azan daýsy ashyq taraı bastady.

Bir kezderi «qańyrap bos turady» delingen meshit ǵımaratyna keıin adam syımaıtyn boldy. Juma namazy kezinde meshittiń ishi ǵana emes, aýlasynda ıne shanshar jer bolmaıtyn. 2005 jyly Oral qalasynda 1500 adamdyq jańa me­shit salyndy. 2006 jyly shahardyń ta­ǵy bir kóne ǵımaraty qaıta jańǵyrdy. Irge­tasy 1871 jyly qalanǵan, el aýzyn­da «tatar meshiti» atalǵan ǵımarat kúrdeli jón­deý­den ótip, qulshylyq ornyna aınaldy.

P.S.: Toqsanynshy jyldardaǵy rýhanı túleýden keıin arada 30 jyl ótkende Oral meshitteri taǵy da jamaǵatsyz qaldy. Biraq bul solaqaı saıasat emes, álemdi ábigerge salǵan pandemııanyń kesiri bolatyn. Bir zamandarda onyń da tarıhy jazyla jatar...

Batys Qazaqstan oblysy